Αστερισμός

Για τη χρήση του όρου στην ορυκτολογία, δείτε: Αστερισμός (ορυκτολογία).

Φωτογραφία του αστερισμού Ωρίωνα, όπως φαίνεται με γυμνό μάτι. Για διευκόλυνση, έχουν χαραχθεί νοητές γραμμές. Μεταξύ των αστέρων του, προσέξτε το χαρακτηριστικό σχήμα της «ζώνης στη μέση του Ωρίωνα», με τους 3 αστέρες να σχηματίζουν νοητά «τα 3 πετράδια της ζώνης του».

Αστερισμό ονομάζουμε το κάθε αυθαίρετο τμήμα της ουράνιας σφαίρας ή θόλου που περιέχει μια κάπως ξεχωριστή ομάδα άστρων. Αυτή η κατάτμηση στηρίχθηκε στα σχήματα που δημιουργούσαν οι πιο φωτεινοί αστέρες, στα οποία οι άνθρωποι διέκριναν ομοιότητες με ζώα (κυρίως), θεότητες και πράγματα του περιβάλλοντός τους. Οι αρχαιότεροι αστερισμοί ορίσθηκαν στην αρχαία Μεσοποταμία και υιοθετήθηκαν από τους αρχαίους Έλληνες, οι οποίοι τους εμπλούτισαν με τη μυθολογία τους, και μας παρέδωσαν σχεδόν όλους τους αστερισμούς που είναι ορατοί από τα βόρεια γεωγραφικά πλάτη.

Οι δύσκολα ορατοί ή αόρατοι από την Ευρώπη νότιοι αστερισμοί, ορίσθηκαν από τους πρώτους Ευρωπαίους ναυτικούς που ταξίδεψαν στις νότιες θάλασσες, μετά την Αναγέννηση, γι' αυτό και έχουν ονόματα όχι μυθολογικά, αλλά εντελώς διαφορετικά - πολλές φορές οργάνων ή εργαλείων του πλοίου, κρίσιμων κάποτε για την επιβίωσή τους, π.χ. Αντλία ή Πυξίς (πυξίδα). Κάποιοι άλλοι νότιοι αστερισμοί πήραν τα ονόματά τους από εφευρέσεις της τότε εποχής, όπως οι αστερισμοί Τηλεσκόπιον και Μικροσκόπιον.

Οι αποδεκτοί αστερισμοί στη σύγχρονη εποχή

Σήμερα γίνονται επίσημα αποδεκτοί από τους αστρονόμους 88 αστερισμοί , μετά από απόφαση της Διεθνούς Αστρονομικής Ενώσεως (IAU), με καλά καθορισμένα όρια. Συγκεκριμένα, η IAU ανέθεσε στον Βέλγο αστρονόμο Εζέν Ντελπόρτ (Eugène Delporte) το καθήκον αυτό. Στο Α΄ Συνέδριο της Διεθνούς Αστρονομικής Ενώσεως, που έγινε στη Ρώμη το 1922, αποφασίστηκε αφ’ ενός μεν ο τρόπος ονομασίας των αστέρων, αφ’ ετέρου δε αναγνωρίστηκαν οι 88, έκτοτε αποδεκτοί αστερισμοί. Στις δύο επόμενες συνεδριάσεις της, το 1925 και το 1928, καθορίστηκαν τα ακριβή όρια του κάθε αστερισμού στον ουρανό και το αποτέλεσμα υιοθετήθηκε επισήμως το έτος 1930.

Η επίσημη διεθνής ονομασία που δέχεται η IAU για τον κάθε αστερισμό είναι η λατινική, και οι επαγγελματίες αστρονόμοι χρησιμοποιούν συνήθως την επίσημη συντομογραφία αυτής της ονομασίας, που αποτελείται πάντα από τρία γράμματα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αστερισμού αποτελεί η Μεγάλη Άρκτος (Μεγάλη Αρκούδα), που στη Γαλλία ονομάζεται «Κουτάλα» και στη Βόρεια Αμερική Big Dipper (σκεύος για άντληση νερού). Όμως, το τμήμα του ουρανού που ορίζεται στην Αστρονομία ως αστερισμός (αγγλικά: constellation‎‎) Μεγάλη Άρκτος, και είναι ο τρίτος μεγαλύτερος σε «έκταση» πάνω στην ουράνια σφαίρα από όλους τους σύγχρονους αστερισμούς, δεν ταυτίζεται με την ομάδα σχετικώς φωτεινών αστέρων (αγγλικά: «asterism»‎‎) που σχηματίζουν το γνώριμο σχήμα της «κατσαρόλας». Η δεύτερη είναι ένα υποσύνολο του πρώτου. Το ίδιο ισχύει και για τους υπόλοιπους αστερισμούς.

Τα αστέρια που δημιουργούν τον κάθε αστερισμό, ούτε έχουν σχέση μεταξύ τους, ούτε βρίσκονται στο αυτό παρατηρήσιμο επίπεδο, αλλά σε διαφορετικές αποστάσεις από τη Γη. Αν παρατηρούσαμε τον ουρανό από κάποια διαφορετική οπτική γωνία μέσα στον Γαλαξία μας, θα βλέπαμε εντελώς διαφορετικούς αστερισμούς.

Ο αστερισμός του Ωρίωνα σε τρισδιάστατο ανάγλυφο. Οι αποστάσεις των αστέρων διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Χρειάζονται τρισδιάστατα γυαλιά red cyan για σωστή παρατήρηση αυτής της εικόνας.	Αντίθετα, οι αστέρες στο «κατσαρολάκι» της Μεγάλης Άρκτου είναι περίπου στην ίδια απόσταση από τη Γη. Χρειάζονται τρισδιάστατα γυαλιά red cyan για σωστή παρατήρηση αυτής της εικόνας.

Οι αλλαγές στη μορφή και το σχήμα τους

Με την πάροδο δεκάδων χιλιάδων χρόνων, οι αστερισμοί αλλάζουν αργά μορφή και σχήμα, λόγω της διαφορετικής ταχύτητας και φοράς στην κίνηση του κάθε αστέρα, πλην όμως αυτό δεν αναιρεί την πρακτική σημασία που είχαν για τον προσανατολισμό και τον καθορισμό της χρονικής στιγμής. Ειδικά στη ναυσιπλοΐα, μεγάλη ήταν η σημασία τους πριν την εφεύρεση της πυξίδας, αφού οι ναυτικοί βασίζονταν στην παρατήρηση των αστερισμών για να μπορέσουν να προσανατολιστούν το βράδυ (τέτοια οδηγία παρέχεται στον Οδυσσέα για το τελικό τμήμα του ταξιδιού του στην Οδύσσεια). Επομένως, μπορεί να ειπωθεί ότι οι αστερισμοί είχαν έναν ξεχωριστό ρόλο στην εξάπλωση των ανθρώπων σε νέα μέρη. Η αξία τους διαφαίνεται μέσα από τους μύθους που ταυτίζονται με αυτούς και την πανάρχαιη αναφορά τους σε σημαντικά γραπτά κείμενα του ανθρώπου.

Αστερισμοί και ζώδια

Ιδιαίτερη σημασία από την αρχαία εποχή δόθηκε από τον άνθρωπο στους αστερισμούς εκείνους από τους οποίους φαινόταν να περνά κατά τη διάρκεια του έτους, το βασικότερο ουράνιο σώμα, ο φωτοδότης και ζωοδότης Ήλιος. Αυτοί καταμετρήθηκαν και θεσμοθετήθηκαν ως δώδεκα (ιερός αριθμός), ενώ σήμερα είναι 13, και είναι γνωστοί ως Αστερισμοί του Ζωδιακού Κύκλου ή ζώδια. Στη νεότερη αστρολογία, ωστόσο, η έννοια του ζωδίου αυτονομήθηκε από την έννοια του αστερισμού και σήμερα λέγοντας ζώδιο εννοούμε κυρίως τα αστρολογικής σημασίας διαστήματα-υποδιαιρέσεις της εκλειπτικής από τα οποία διέρχεται ο Ήλιος σε συγκεκριμένα ημερολογιακά διαστήματα κάθε έτους και υποτίθεται ότι επηρεάζουν τον χαρακτήρα όσων γεννήθηκαν όταν ο Ήλιος (πάντα όπως φαίνεται από τη Γη) διερχόταν από αυτά.

Περαιτέρω ανάγνωση

Μυθολογία, ιστορία και αρχαιοαστρονομία

• Allen, Richard Hinckley. (1899) Star-Names And Their Meanings, G. E. Stechert, New York, hardcover; reprint 1963 as Star Names: Their Lore and Meaning, Dover Publications, Inc., Mineola, NY, (ISBN 978-0-486-21079-7) softcover.
• Olcott, William Tyler. (1911); Star Lore of All Ages, G. P. Putnam's Sons, New York, hardcover; reprint 2004 as Star Lore: Myths, Legends, and Facts, Dover Publications, Inc., Mineola, NY, (ISBN 978-0-486-43581-7) softcover.
• Kelley, David H. and Milone, Eugene F. (2004) Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy, Springer, (ISBN 978-0-387-95310-6) hardcover.
• Ridpath, Ian. (2018) Star Tales 2nd ed., Lutterworth Press, (ISBN 978-0-718-89478-8) softcover.
• Staal, Julius D. W. (1988) The New Patterns in the Sky: Myths and Legends of the Stars, McDonald & Woodward Publishing Co., (ISBN 0-939923-10-6) hardcover, (ISBN 0-939923-04-1) softcover.
• Rogers, John H. (1998). «Origins of the Ancient Constellations: I. The Mesopotamian Traditions». Journal of the British Astronomical Association 108: 9–28. Bibcode: 1998JBAA..108....9R. 
• Rogers, John H. (1998). «Origins of the Ancient Constellations: II. The Mediterranean Traditions». Journal of the British Astronomical Association 108: 79–89. Bibcode: 1998JBAA..108...79R. 

Άτλαντες και ουράνιοι χάρτες

• Becvar, Antonin. Atlas Coeli. Published as Atlas of the Heavens, Sky Publishing Corporation, Cambridge, MA, with coordinate grid transparency overlay.
• Becvar, Antonin. (1962) Atlas Borealis 1950.0, Czechoslovak Academy of Sciences (Ceskoslovenske Akademie Ved), Praha, Czechoslovakia, 1st Edition, elephant folio hardcover, with small transparency overlay coordinate grid square and separate paper magnitude legend ruler. 2nd Edition 1972 and 1978 reprint, Czechoslovak Academy of Sciences (Ceskoslovenske Akademie Ved), Prague, Czechoslovakia, and Sky Publishing Corporation, Cambridge, MA, (ISBN 0-933346-01-8) oversize folio softcover spiral-bound, with transparency overlay coordinate grid ruler.
• National Geographic Society. (1957, 1970, 2001, 2007) The Heavens (1970), Cartographic Division of the National Geographic Society (NGS), Washington, DC, two-sided large map chart depicting the constellations of the heavens; as a special supplement to the August 1970 issue of National Geographic. Forerunner map as A Map of The Heavens, as a special supplement to the December 1957 issue. Current version 2001 (Tirion), with 2007 reprint.
• Norton, Arthur Philip. (1910) Norton's Star Atlas, 20th Edition 2003 as Norton's Star Atlas and Reference Handbook, edited by Ridpath, Ian, Pi Press, (ISBN 978-0-13-145164-3), hardcover.
• Sinnott, Roger W. and Perryman, Michael A.C. (1997) Millennium Star Atlas, Epoch 2000.0, Sky Publishing Corporation, Cambridge, MA, and European Space Agency (ESA), ESTEC, Noordwijk, The Netherlands. Subtitle: "An All-Sky Atlas Comprising One Million Stars to Visual Magnitude Eleven from the Hipparcos and Tycho Catalogues and Ten Thousand Nonstellar Objects". 3 volumes, hardcover, (ISBN 0-933346-84-0). Vol. 1, 0–8 Hours (Right Ascension), (ISBN 0-933346-81-6) hardcover; Vol. 2, 8–16 Hours, (ISBN 0-933346-82-4) hardcover; Vol. 3, 16–24 Hours, (ISBN 0-933346-83-2) hardcover. Softcover version available. Supplemental separate purchasable coordinate grid transparent overlays.
• Tirion, Wil; et al. (1987) Uranometria 2000.0, Willmann-Bell, Inc., Richmond, VA, 3 volumes, hardcover. Vol. 1 (1987): "The Northern Hemisphere to −6°", by Wil Tirion, Barry Rappaport, and George Lovi, (ISBN 0-943396-14-X) hardcover, printed boards. Vol. 2 (1988): "The Southern Hemisphere to +6°", by Wil Tirion, Barry Rappaport and George Lovi, (ISBN 0-943396-15-8) hardcover, printed boards. Vol. 3 (1993) as a separate added work: The Deep Sky Field Guide to Uranometria 2000.0, by Murray Cragin, James Lucyk, and Barry Rappaport, (ISBN 0-943396-38-7) hardcover, printed boards. 2nd Edition 2001 as collective set of 3 volumes – Vol. 1: Uranometria 2000.0 Deep Sky Atlas, by Wil Tirion, Barry Rappaport, and Will Remaklus, (ISBN 978-0-943396-71-2) hardcover, printed boards; Vol. 2: Uranometria 2000.0 Deep Sky Atlas, by Wil Tirion, Barry Rappaport, and Will Remaklus, (ISBN 978-0-943396-72-9) hardcover, printed boards; Vol. 3: Uranometria 2000.0 Deep Sky Field Guide by Murray Cragin and Emil Bonanno, (ISBN 978-0-943396-73-6), hardcover, printed boards.
• Tirion, Wil and Sinnott, Roger W. (1998) Sky Atlas 2000.0, various editions. 2nd Deluxe Edition, Cambridge University Press, Cambridge, England.

Κατάλογοι

• Becvar, Antonin. (1959) Atlas Coeli II Katalog 1950.0, Praha, 1960 Prague. Published 1964 as Atlas of the Heavens – II Catalogue 1950.0, Sky Publishing Corporation, Cambridge, MA.
• Hirshfeld, Alan and Sinnott, Roger W. (1982) Sky Catalogue 2000.0, Cambridge University Press and Sky Publishing Corporation, 1st Edition, 2 volumes. both vols., and vol. 1. "Volume 1: Stars to Magnitude 8.0", (ISBN 0-521-24710-1) (Cambridge) and (ISBN 0-933346-35-2) hardcover, (ISBN 0-933346-34-4) softcover. Vol. 2 (1985) – "Volume 2: Double Stars, Variable Stars, and Nonstellar Objects", (ISBN 0-521-25818-9) (Cambridge) hardcover, (ISBN 0-521-27721-3) (Cambridge) softcover. 2nd Edition (1991) with additional third author François Ochsenbein, 2 volumes, . Vol. 1: (ISBN 0-521-41743-0) (Cambridge) hardcover; (ISBN 0-521-42736-3) (Cambridge) softcover . Vol. 2 (1999): (ISBN 0-521-27721-3) (Cambridge) softcover and 0-933346-38-7 softcover – reprint of 1985 edition.
• Yale University Observatory. (1908, et al.) Catalogue of Bright Stars, New Haven, CN. Referred to commonly as "Bright Star Catalogue". Various editions with various authors historically, the longest term revising author as Ellen Dorrit Hoffleit. 1st Edition 1908. 2nd Edition 1940 by Frank Schlesinger and Louise F. Jenkins. 3rd Edition (1964), 4th Edition, 5th Edition (1991), and 6th Edition (pending posthumous) by Hoffleit.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

• IAU: The Constellations, including high quality maps.
• Atlascoelestis, di Felice Stoppa.
• Celestia free 3D realtime space-simulation (OpenGL)
• Stellarium realtime sky rendering program (OpenGL)
• Strasbourg Astronomical Data Center Files on official IAU constellation boundaries
• Studies of Occidental Constellations and Star Names to the Classical Period: An Annotated Bibliography
• Table of IAU Constellations
• Online Text: Hyginus, Astronomica translated by Mary Grant Greco-Roman constellation myths.
• Neave Planetarium Adobe Flash interactive web browser planetarium and stardome with realistic movement of stars and the planets.
• Audio – Cain/Gay (2009) Astronomy Cast Constellations.
• The Greek Star-Map short essay by Gavin White.
• Bucur D. The network signature of constellation line figures. PLOS ONE 17(7): e0272270 (2022). A comparative analysis on the structure of constellation line figures across sky cultures.