Λατινική γλώσσα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από Λατινικά)
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Λατινικά
Lingua latina
ΤαξινόμησηΙνδοευρωπαϊκές Γλώσσες
Σύστημα γραφήςλατινική γραφή και Λατινικό αλφάβητο
Κατάσταση
Επίσημη γλώσσαΒατικανό Βατικανό
ΡυθμιστήςΠαπική Ακαδημία Λατινικών
ISO 639-1la
ISO 639-2lat
ISO 639-3lat
SILLTN

Τα λατινικά είναι η γλώσσα που ομιλούνταν αρχικά στην περιοχή γύρω από τη Ρώμη, το λεγόμενο Λάτιο. Έγινε πολύ σημαντική ως επίσημη γλώσσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Όλες οι ρομανικές γλώσσες (γνωστές και ως λατινογενείς) προέρχονται από τα λατινικά και πολλές λατινικές λέξεις εντοπίζονται και στις σύγχρονες γλώσσες του κόσμου, όπως τα αγγλικά, και διδάσκεται εκτεταμένα σε πολλές χώρες της Ευρώπης, σε μεγαλύτερη έκταση από τα αρχαία ελληνικά. Σήμερα πολλές λατινικές και αρχαίες ελληνικές λέξεις χρησιμοποιούνται εκτεταμένα στο καθημερινό και επιστημονικό λεξιλόγιο των ευρωπαϊκών γλωσσών.

Η λατινική γλώσσα ανήκει στον ιταλικό κλάδο των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών. Είναι συγγενής της αρχαίας ελληνικής στη μορφολογία και τη δομή γενικότερα, από την οποία έχει δανειστεί αλλά και δώσει πολλές λέξεις. Αποτελούσε αρχικά το γλωσσικό ιδίωμα μιας περιοχής που εκτεινόταν από τον κάτω ρου του Τίβερη έως το σημερινό Μόντε Αλμπάνο. Με τον καιρό έγινε η γλώσσα των κατοίκων της Ρώμης και σιγά-σιγά κάλυψε ολόκληρη την επαρχία του Λατίου (Λατ. Latium, ιταλ. Lazio), οπότε πήρε το όνομα λατινική. Στη συνέχεια, επεκτάθηκε έξω από το Λάτιο, έσβησε τις γειτονικές διαλέκτους που λίγο διέφεραν από εκείνη (σαβινική και μαρσική διάλεκτος), υπερίσχυσε της οσκικής γλώσσας, έσβησε την ουμβρική και, στα χρόνια του Χριστού, τη βενετική. Τέλος απορρόφησε τη μη ινδοευρωπαϊκή Ετρουσκική γλώσσα, την κελτική γλώσσα της κοιλάδας του Πάδου και της εντεύθεν των Άλπεων Γαλατίας (Gallia Cisalpina), καθώς και τη μεσσαπική.

Τα λατινικά είναι μια συνθετική γλώσσα με τρία διακριτά γραμματικά γένη, έξι ή επτά πτώσεις των ουσιαστικών, πέντε κλίσεις, τέσσερις συζυγίες των ρημάτων, έξι χρόνους, τρεις διαθέσεις, δύο φωνές, δύο μορφές αριθμητικών και δύο ή τρία διαφορετικά ποιόντα ενέργειας. Το λατινικό αλφάβητο, που είναι το πιο συνηθισμένο στο κόσμο σήμερα, προέρχεται από το ελληνικό και το ετρούσκικο αλφάβητο, τα οποία προέρχονται από το φοινικικό αλφάβητο. Το λατινικό αλφάβητο διαμορφώθηκε από το ελληνικό αλφάβητο των αποικιστών από την Χαλκίδα, καθώς το ελληνικό αλφάβητο κατά την αρχαιότητα διέφερε σημαντικά από περιοχή σε περιοχή, τόσο ως προς την μορφή αλλά και τον αριθμό των γραμμάτων.

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το γλωσσικό τοπίο της Κεντρικής Ιταλίας στις αρχές της επέκτασης των Ρωμαίων

Υπάρχουν αρκετές αναγνωρισμένες χρονικές και ιστορικές φάσεις της γλώσσας, οι οποίες διακρίνονται από κάποιες διαφορές στην σύνταξη, την ορθογραφία, το λεξιλόγιο, τη μορφολογία και την χρήση. Δεν υπάρχουν δύσκολοι και εύκολοι κανόνες ταξινόμησης, γιατί οι μελετητές δίνουν έμφαση σε διάφορα χαρακτηριστικά. Έτσι ο κατάλογος έχει παραλλαγές και εναλλακτικά ονόματα.

Πέρα από τις ιστορικές φάσεις, ο όρος Εκκλησιαστικά λατινικά αναφέρεται στην μορφή της λατινικής που χρησιμοποιήθηκε από συγγραφείς από την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία από την Ύστερη Αρχαιότητα και έπειτα, καθώς και από προτεστάντες μελετητές.

Μετά την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το 476 και την άνοδο γερμανικών φύλων, τα Γερμανικά φύλα υιοθέτησαν τα λατινικά ως μια γλώσσα πιο κατάλληλη για νομικές και άλλες πιο επίσημες χρήσεις.[1]

Παλαιά λατινική γλώσσα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Lapis Niger, πιθανότατα η παλαιότερη επιζώσα γραπτή καταγραφή της λατινικής γλώσσας, από την Ρώμη. Χρονολογείται γύρω στο 600 π.Χ. κατά την περίοδο του ημιμυθικού Βασιλείου της Ρώμης.

Η παλαιότερη γνωστή έκδοση της λατινικής είναι η παλαιά λατινική γλώσσα, η οποία καταλαμβάνει την περίοδο του Ρωμαϊκού Βασιλείου και το μεγαλύτερο μέρος της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Εμφανίζεται σε επιγραφές και κάποια πρωινά λογοτεχνικά έργα γραμμένα στην γλώσσα. Το λατινικό αλφάβητο προέρχεται από το ετρούσκικο και το ελληνικό αλφάβητο. Η γραφή της λατινικής γινόταν από δεξιά προς τα αριστερά ή βουστροφηδόν[2][3] και αργότερα κατέληξε να γράφεται αποκλειστικά από τα αριστερά προς τα δεξιά.[4]

Κλασσική λατινική γλώσσα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά τη διάρκεια των ύστερων ετών της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας και στα πρώτα χρόνια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, εμφανίστηκε η κλασική λατινική γλώσσα. Υπήρξε μια μεγάλη γενιά ρητόρων, ποιητών, ιστορικών και άλλων εγγράμματων, οι οποίοι έγραψαν τα σπουδαιότερα έργα της κλασικής λογοτεχνίας, τα οποία διδάχθηκαν στις γραμματικές και ρητορικές σχολές. Οι σημερινές γραμματικές της λατινικής ανάγουν τις ρίζες τους σε αυτές τις σχολές, οι οποίες χρησίμευσαν ως ένα είδος άτυπης γλωσσικής ακαδημίας αφιερωμένη στη διατήρηση και τη διαιώνιση του λόγου των μορφωμένων Λατίνων.[5][6]

Κληρονομιά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τα ιταλικά, τα γαλλικά, τα πορτογαλικά, τα ισπανικά, τα ρουμανικά, τα καταλανικά, τα ραιτορομανικά και άλλες λατινογενείς γλώσσες είναι άμεσοι απόγονοι των λατινικών. Υπάρχουν πολλές λατινικές λέξεις στα αγγλικά, και κάποιες στα γερμανικά, τα ολλανδικά, τα νορβηγικά, τα δανικά, τα σουηδικά, τα ρωσικά, τα πολωνικά, κ.ά. Λατινογενείς λέξεις εντοπίζονται και στα ελληνικά (π.χ. σάτιρα). Στο Βατικανό, μια πόλη-κράτος στη Ρώμη και έδρα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, τα λατινικά είναι επίσημη γλώσσα.

Επιγραφές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μερικές επιγραφές έχουν δημοσιευθεί από μια διεθνώς αποδεκτή, μνημειώδη και πολύτομη σειρά, γνωστό ως Σώμα Επιγραφών των Λατινικών, Corpus Inscriptionum Latinarum (CIL). Οι εκδότες και οι συγγραφείς ποικίλουν αλλά η μορφολογία έχει μεγάλες ομοιότητες: οι τόμοι περιέχουν επιγραφές με κριτική ανάλυση των επιγραφών δηλώνοντας την αποδεικτικότητα και αξιόπιστες πληροφορίες. Η ανάγνωση και ερμηνεία αυτών των επιγραφών είναι θέμα του πεδίου της επιγραφολογίας. Σήμερα είναι γνωστές περίπου 270.000 επιγραφές στα λατινικά.

Γραφή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τα λατινικά γράφονται με το λατινικό αλφάβητο, το οποίο χρησιμοποιείται στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες. Το λατινικό αλφάβητο προέρχεται από το ελληνικό και πιο συγκεκριμένα από την παραλλαγή των αποικιστών από την Χαλκίδα. Οι Λατίνοι χρησιμοποιούν το εξής αλφάβητο: A B C D E F G H I (J) K L M N O P Q R S T (U) V X Y Z.

Στη λατινική χρησιμοποιείται επίσης το σύμβολο μακρότητας (π.χ. ā) και βραχύτητας (π.χ. ă) για να δείξει αν ένα γράμμα είναι μακρό ή βραχύ. Αρχικά έγραψαν μόνο με κεφαλαία, αργότερα προστέθηκαν και τα μικρά γράμματα.

Λεξιλόγιο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Καθώς τα λατινικά είναι ιταλική γλώσσα, το περισσότερο λεξιλόγιο είναι ιταλικό, προερχόμενο από την πρωτοϊνδοευρωπαϊκή γλώσσα. Ωστόσο, λόγω της συνεχούς αλληλεπίδρασης, οι Ρωμαίοι δεν υιοθέτησαν μόνο στοιχεία από το ετρούσκικο αλφάβητο αλλά ενσωμάτωσαν και ετρουσκικές λέξεις, π.χ. persona που σημαίνει «μάσκα» και histrio που σημαίνει «ηθοποιός».[7] Η λατινική γλώσσα ενσωμάτωσε λέξεις και από την οσκανή γλώσσα, μια κοντινή ιταλική γλώσσα.

Μετά την πτώση του Τάραντα (272 π.Χ.), οι Ρωμαίοι άρχισαν να εξελληνίζονται, υιοθετώντας στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού, συμπεριλαμβανομένου ενός μεγάλου αριθμού ελληνικών λέξεων, όπως τις camera (κλειστή οροφή), sumbolum (σύμβολο), και balineum (λουτρό).[7] Ο εξελληνισμός της Ρώμης οδήγησε στην προσθήκη των γραμμάτων "Y" και "Z" για την εκπροσώπηση των ελληνικών ήχων που δεν είχε η λατινική.[8] Ακολούθως, οι Ρωμαίοι έφεραν την Ελληνική τέχνη, την ιατρική, την επιστήμη και την φιλοσοφία στην Ιταλία, πληρώνοντας σχεδόν κάθε τίμημα για να φέρουν μορφωμένους Έλληνες, στέλνοντας την ρωμαϊκή νεολαία να σπουδάσει στην Ελλάδα. Έτσι πολλές λατινικές επιστημονικές και φιλοσοφικές λέξεις προέρχονται από την ελληνική γλώσσα, ενώ άλλες λέξεις είδαν τις σημασίες τους να αλλάζουν από την επαφή με την ελληνική γλώσσα, π.χ. ars (τέχνη) και τέχνη.[9]

Λόγω της επέκτασης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και το εμπόριο με εξώτερες ευρωπαϊκές φυλές, οι Ρωμαίοι δανείστηκαν κάποιες λέξεις από γλώσσες της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης, όπως την beber (κάστορας), γερμανικής προέλευσης, και την bracae (παντελόνι ιππασίας), κελτικής προέλευσης.[9] Οι διάλεκτοι της λατινικής γλώσσας στις λατινόγλωσσες περιοχές της πρώην Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας μετά την πτώση της επηρεάστηκαν από τις κατά τόπους παραπλήσιες γλώσσες. Οι λατινικές διάλεκτοι εξελίχθηκαν σε ξεχωριστές γλώσσες.

Κατά την διάρκεια και έπειτα από την υιοθέτηση του χριστιανισμού από τους Ρωμαίους, το χριστιανικό λεξιλόγιο ενσωματώθηκε στην γλώσσα, είτε από ελληνικές ή εβραϊκές γλώσσες, είτε από λατινικούς νεολογισμούς.[10] Συνεχίζοντας κατά τον μεσαίωνα, η Λατινική πήρε και έδωσε πολύ περισσότερες λέξεις από γειτονικές γλώσσες, όπως τα παλαιά αγγλικά και άλλες γερμανικές γλώσσες.

Με τους καιρούς, οι λατινόφωνοι έφτιαξαν νέες λέξεις, επίθετα και ρήματα συνδυάζοντας τμήματα από άλλες λέξεις.[11] Για παράδειγμα, το επίθετο omnipotens (παντοδύναμος), προέρχεται από το επίθετο omnis (όλος, πας) και το επίθετο potens αφαιρώντας το τελικό s από το omnis. Συχνά η δημιουργία των νέων λέξεων άλλαζε το μέρος του λόγου, με ουσιαστικά να προέρχονται από αποσπάσματα ρημάτων και ρήματα από επίθετα και ουσιαστικά.[12]

φωνήεντα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

κλασική προφορά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τα κλασικά λατινικά είχαν 10 φωνήεντα, με άλλα δύο από τα αρχαία ελληνικά (Υ) σε δανεικές λέξεις.

Εμπρός Κεντρικός πίσω
όχι στρογγυλεμένο Στρογγυλεμένος
Κλειστό u:
Σχεδόν κλειστό ɪ ʏ ʊ
Μεσαίο (ɐ) o:
ɛ ɔ
ανοιχτό ä: (ɑ)

Τα σημάδια χρησιμοποιούνται για να δείξουν την ποιότητα ενός φωνήεντος, σύντομο και μακρύ.

Το "ǎ, ĕ, ǐ, ǒ, ŭ" έχει μικρή προφορά, "ā, ē, ī, ō, ū" είναι μακρά

τα φωνήεντα ελληνικού δανείου "y" διακρίνονταν σε σύντομο και μακρύ (ȳ,ў).

Υποτίθεται ότι τα σύντομα φωνήεντα διακρίνονταν στην προφορά, αλλά αυτό χάθηκε στα χυδαία λατινικά.

Προφορά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μακρύς[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Διφθόγγοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αρχικά, στα λατινικά οι διφθόγγοι είχαν διακριτή προφορά.

Σε ορισμένες λέξεις που τα φωνήεντα προσφέρονταν διαφορετικά από το συνηθισμένο, για να αποφευχθεί η σύγχυση, προστέθηκαν διαλυτικά. Στη λαϊκή λατινική γλώσσα η προφορά άλλαξε με το χρόνο.

Η προφορά της εκκλησιαστικής λατινικής γλώσσας βασίζεται στη μεσαιωνική προφορά και δεν χρησιμοποιεί φωνηεντικούς διφθόγγους. ΑΕ έχασε το "Α" και έγινε ανοιχτό "ε".

ΟΕ έχασε το "Ο" και έγινε ένα κοντινό "ε".

AU έγινε "Ο".

EU έγινε «Ο»

YI έγινε "I".

Η κλασική προφορά έχει ως εξής:

Σύμφωνα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Διχειλικός χειλικός

οδοντιατρικός

οδοντιατρικός/

φατνιακός

μετά

φατνιακός

ουρανισκόφωνος ουρανίσκου γλωττίδικος Ανάσα
m ŋ
εμφρακτικός p b t d k g kʷ [13] [13] [13] [13]
προστριβόμενο σύμφωνο d͡z[14]
τριβόμενο σύμφωνο ɸ[15] β[16] f (θ) s z (ð) ɣ x h
πτερύγιο r
πλευρικός l ɫ
κατά προσέγγιση j w[17]

Σχετικά λήμματα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. «History of Europe - Barbarian migrations and invasions». Encyclopedia Britannica (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 6 Φεβρουαρίου 2021. 
  2. Diringer 1996, σελίδες 533–4
  3. Collier's Encyclopedia: With Bibliography and Index (στα Αγγλικά). Collier. 1 Ιανουαρίου 1958. σελ. 412. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Απριλίου 2016. Ανακτήθηκε στις 15 Φεβρουαρίου 2016. In Italy, all alphabets were originally written from right to left; the oldest Latin inscription, which appears on the lapis niger of the seventh century BC, is in bustrophedon, but all other early Latin inscriptions run from right to left. 
  4. Sacks, David (2003). Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z. London: Broadway Books. σελ. 80. ISBN 978-0-7679-1172-6. 
  5. Pope, Mildred K (1966). From Latin to modern French with especial consideration of Anglo-Norman; phonology and morphology. Publications of the University of Manchester, no. 229. French series, no. 6. Manchester: Manchester university press. σελ. 3. 
  6. Monroe, Paul (1902). Source book of the history of education for the Greek and Roman period. London, New York: Macmillan & Co. σελίδες 346–352. 
  7. 7,0 7,1 Holmes & Schultz 1938, σελ. 13
  8. Sacks, David (2003). Language Visible: Unraveling the Mystery of the Alphabet from A to Z. London: Broadway Books. σελ. 351. ISBN 978-0-7679-1172-6. 
  9. 9,0 9,1 Holmes & Schultz 1938, σελ. 14
  10. Norberg, Dag· Johnson, Rand H, Translator (2004) [1980]. «Latin at the End of the Imperial Age». Manuel pratique de latin médiéval. University of Michigan. Ανακτήθηκε στις 20 Μαΐου 2015. 
  11. Jenks 1911, σελίδες 3, 46
  12. Jenks 1911, σελίδες 35, 40
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Ο ήχος εισήχθη αρχικά από τα ελληνικά αλλά αργότερα έγινε μέρος της λατινικής φωνητικής.
  14. Το φώνημα που εισήχθη από τα ελληνικά για να αντιπροσωπεύει το γράμμα "Ζ" μεταφρασμένο στα λατινικά στο σύγχρονο γράμμα Z, αφού το γράμμα αφαιρέθηκε αρχικά τον 3ο αιώνα επειδή η προφορά είχε αλλάξει.
  15. κλασική προφορά του δίγραμμα "PH", από νωρίτερα /pʰ /. Ο ήχος /pʰ/ είναι από τα αρχαία ελληνικά 'φ'.
  16. μεταξύ φωνηέντων "B". Στα χυδαία λατινικά ο ήχος /w /συγχωνεύτηκε με /β/, αργότερα /β/ έγινε /v/ στις περισσότερες ρομαντικές γλώσσες.
  17. Χρησιμοποιείται κυρίως σε διφθόγγους με δύο φωνήεντα ή στην αρχή μιας λέξης στη θέση των [ʊ] και [u], που παριστάνονται με το γράμμα V (Vinvm)