λήμμα ημιπροστατευμένο

Μακεδονία

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από Μακεδονία (περιοχή))
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Συντεταγμένες: 41°N 22°E / 41°N 22°E / 41; 22

Μακεδονία
LocationMacedonia-MAC-1-z.png
Η ιστορική Μακεδονία.
Σημαντικές πόλεις Θεσσαλονίκη (Ελλάδα)
Σέρρες (Ελλάδα)
Μοναστήρι (π.Γ.Δ.Μ.)
Γλώσσες Ελληνικά
Σλαβομακεδονικά
Βουλγαρικά
Έκταση
- Σύνολο 37.000 km²
Πληθυσμός
- εκτίμηση πάνω από 2.700.000

Η Μακεδονία είναι ιστορική περιοχή της βαλκανικής χερσονήσου στη νοτιοανατολική Ευρώπη. Τα σύγχρονα γεωγραφικά της όρια, εμβαδού περίπου 37.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων, τέθηκαν σε χαρτογραφική βάση τον 19ο αιώνα την περίοδο της αποδυνάμωσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Χονδρικά, τα κοινώς αποδεκτά όρια της νεώτερης γεωγραφικής Μακεδονίας είναι βόρεια μέχρι το όρος Σκάρδος, βορείως της πόλης των Σκοπίων, ανατολικά την οροσειρά της Ροδόπης και την κοιλάδα του Νέστου, νότια την κοιλάδα των Τεμπών και δυτικά τον ορεινό όγκο της Πίνδου. Η περιοχή περιλαμβάνει τις κοίτες (από τα δυτικά προς τα ανατολικά) των ποταμών Αλιάκμονα, Αξιού και του Στρυμώνα (από τους οποίους ο Αξιός καταλαμβάνει μακράν την μεγαλύτερη έκταση) και τις πεδιάδες γύρω από τη Θεσσαλονίκη και τις Σέρρες. Η Μακεδονία θεωρήθηκε «φυσική» γεωγραφική περιοχή, παρά το ότι η περιοχή δεν προσφέρεται από την άποψη της φυσικής γεωγραφίας ή της ιστορίας ως μία ενιαία γεωγραφική οντότητα.[1]

Σήμερα η περιοχή της Μακεδονίας εκτείνεται ως επί το πλείστον στην επικράτεια τριών γειτονικών κρατών: στην Ελλάδα ανήκει η μισή περίπου έκταση της περιοχής όπου κατοικεί ο μισός πληθυσμός της, στην πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας ανήκει σχεδόν το 40% της έκτασης και στη Βουλγαρία περίπου το το 10%, στην περιοχή του Μπλαγκόεβγκραντ.


Οριοθέτηση

Το αρχαιοελληνικό μακεδονικό βασίλειο (αριστερά) και η Ρωμαϊκή επαρχία της Μακεδονίας (δεξιά). Όρια κατά προσέγγιση. Το αρχαιοελληνικό μακεδονικό βασίλειο (αριστερά) και η Ρωμαϊκή επαρχία της Μακεδονίας (δεξιά). Όρια κατά προσέγγιση.
Το αρχαιοελληνικό μακεδονικό βασίλειο (αριστερά) και η Ρωμαϊκή επαρχία της Μακεδονίας (δεξιά). Όρια κατά προσέγγιση.

Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν υπήρχε διοικητικό διαμέρισμα με το όνομα «Μακεδονία».[2] Πριν την εμφάνιση του ελληνικού εθνικού κινήματος, η μη εγγράμματη πλειονότητα των κατοίκων των αρχαίων ελληνικών χωρών δε χρησιμοποιούσε τις αρχαίες ονομασίες τους, όπως «Μακεδονία»· οι περισσότεροι αναφέρονταν κυρίως σε περιοχές μικρότερης κλίμακας (όπως «Κοζάνη», «Βέροια» κ.ο.κ.), εντός των ορίων των οποίων περνούσαν ολόκληρη τη ζωή τους.[3] Την περίοδο της Αναγέννησης, δυτικοί λόγιοι ξεκίνησαν να χρησιμοποιούν τα αρχαία ελληνικά τοπωνύμια, δίχως να έχουν ακριβή αντίληψη των εδαφών στα οποία αντιστοιχούσαν.[4] Με την εμφάνιση του ενδιαφέροντος για την κλασική αρχαιότητα, δυτικοί περιηγητές, με πρώτο τον Κυριακό τον Αγκωνίτη, ταξίδευαν στην περιοχή της Μακεδονίας ασχολούμενοι με και καταγράφοντας τα μνημεία του αρχαίου παρελθόντος της.[5] Τις αρχαίες ονομασίες γνώριζαν και χρησιμοποιούσαν οι εγγράμματοι κοσμικοί και κληρικοί των ελληνικών χωρών, που διάβαζαν τους κλασικούς συγγραφείς και δυτικούς περιηγητές, δίχως, ωστόσο, να συμφωνούν μεταξύ τους ή να έχουν σαφή εικόνα για τα όρια των περιοχών αυτών. Η σύγχυση των κλασικών συγγραφέων σχετικά με τα όρια των ελληνικών χωρών αναπαράχθηκε από όσους ασχολούνταν με το ζήτημα ανατρέχοντας στις αρχαίες πηγές.[6] Η άγνοια των βαλκανικών γλωσσών και η έλλειψη τοπογραφικών ερευνών εξαιτίας της Οθωμανικής κατάκτησης είχαν ως αποτέλεσμα ως και τις αρχές του 19ου αιώνα οι δυτικοευρωπαίοι λόγιοι να αγνοούν τα ευρισκόμενα τότε σε χρήση τοπωνύμια και η μελέτη της γεωγραφίας των Βαλκανίων να γίνεται με τους όρους του Στράβωνα και του Κλαύδιου Πτολεμαίου.[7]

Χάρτης της Μακεδονίας με συνδυασμό αρχαίων τοποθεσιών και τοπονυμίων του 18ου αιώνα, Χάρτα του Ρήγα, 1797

Ο Στράβων, που σε κάποιο σημείο των Γεωγραφικών του θεωρούσε τη Μακεδονία τμήμα της Ελλάδας (Ζ' 9: «Ἔστι μὲν οὖν Ἑλλὰς καὶ ἡ Μακεδονία»), [8] έθετε ως δυτικό όριο της Μακεδονίας τον Πυλώνα, σταθμός της Εγνατίας οδού στο λαιμό του όρους παρά την ανατολική όχθη της Λυχνίτιδας λίμνης που συνδέει τα βόρεια της Πίνδου με το μεσημβρινό κλάδο του Σκάρδου), διακρίνοντας και τη Μακεδονία της Ιλλυρίας (Ζ' 323). Ως ανατολικό όριο, ακολουθώντας τον Θουκυδίδη, θεωρούσε τον Στρυμώνα (Β' 99). Ως νότιο δε όριο έθετε αντί των φυσικών ορίων (Πηνειός, Όλυμπος, Καμβούνια όρη, Πίνδος) την από Θεσσαλονίκης προς Δυρράχιο Εγνατία οδό, αποκόπτοντας έτσι μέγα τμήμα και μάλιστα το αρχαιότερο της Μακεδονίας. Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος έθετε ως βόρεια όρια το Δυρράχιο και τους Στόβους, ως ανατολικά τον Νέστο και ως νότια την Οίτη και τον Μαλιακό κόλπο, υπάγοντας έτσι στη Μακεδονία όλη τη Θεσσαλία και τη Φθιώτιδα (Πτολ. Γ' 13). Ο Τίτος Λίβιος προσεγγίζοντας ίσως περισσότερο παντός άλλου ανέφερε ότι «πόση είναι η Μακεδονία [...] και αυτοί ακόμη οι Μακεδόνες αγνοούσαν».[9] Για τους δυτικοευρωπαίους λογίους η Μακεδονία ήταν η ρωμαϊκή επαρχία, οριζόμενη από τα φυσικά όρια των οροσειρών της Πίνδου, του Σκάρδου και της Ροδόπης.[10] Έτσι, ο Γάλλος ιστορικός Desdevises du Dezert ονόμαζε Μακεδονία ολόκληρη τη περιοχή από Αδριατικό μέχρι τη Ροδόπη και από του Σκάρδου μέχρι το Πηνειό. Ο Μαργαρίτης Δήμιτσας, αντιθέτως, περιόριζε τα βόρεια και δυτικά όρια της Μακεδονίας και ενώ παραδέχεται τα λοιπά ως ακριβή περιλάμβανε στη Μακεδονία και αυτή την Ιλλυρία λόγω των πολλών εκεί αποκιών της.[εκκρεμεί παραπομπή]

Τα σύνορα της Μακεδονίας σύμφωνα με Βαλκάνιους και δυτικοευρωπαίους συγγραφείς (1843-1927)

Οι αναζητήσεις των ορίων της Μακεδονίας από Έλληνες και μη γεωγράφους που ακολουθούσαν τον Στράβωνα είχαν ως αποτέλεσμα να τεθούν ως αδιαμφισβήτητα όρια της περιοχής προς βορρά τα όρη Σκάρδος και Όρβηλος και μέσα από τα γραπτά τους να ταυτιστεί με την αρχαία Μακεδονία η ευρύτερη αυτή γεωγραφική περιοχή.[11] Προς νότιο όριο της Μακεδονίας θεωρήθηκε το Αιγαίο από Νέστου μέχρι Πηνειού και ορέων Όλυμπος, Τιτάριο και Καμβούνια, (χώριζαν από τη Θεσσαλία τις επαρχίες Πιερίας και Ελιμίας). Προς δυσμάς η βόρεια οροσειρά της Πίνδου δηλαδή τα όρη Τύμφη, και Βόϊο που χώριζαν τις μακεδονικές επαρχίες Ελιμία και Ορεστίδα από την Ήπειρο, στη συνέχεια το όρος Πετρίνο παρά της Λυχνίτιδας λίμνης (Αχρίδας) και το όρος Τούρια που χώριζαν τις μακεδονικές Επαρχίες Λυγκιστίδα και Πελαγονία από την Ιλλυρία. Τέλος προς ανατολάς το όρος Όρβηλος και ο ποταμός Νέστος που χώριζαν από της Θράκης τις επαρχίες Σιντική, Οδομαντική και Ηδωνίδα.[εκκρεμεί παραπομπή]

Φυσική γεωγραφία

Τοπογραφικός χάρτης της Μακεδονίας.

Μορφολογία εδάφους

Η Μακεδονία είναι περιοχή πολύμορφη με ψηλά όρη που περιβάλουν εκτεταμένες πεδιάδες και αρκετούς ποταμούς που μερικοί πηγάζουν στις γειτονικές χώρες. Με μια γρήγορη ματιά στο ανάγλυφο του χώρου της εύκολα διαπιστώνεται ότι κύριο χαρακτηριστικό της Μακεδονίας είναι ο συσσωρευμένος ορεινός όγκος στα δυτικά που απλώνει προς την ανατολή ένα μακρότατο βραχίονα με αλλεπάλληλες οροσειρές που επιστέφουν από βορρά όλη τη χώρα έως τη Θράκη κατά μήκος των βορείων συνόρων. Οι οροσειρές αυτές κόπτονται σε δύο ομάδες από τη βαθειά κοιλάδα του Αξιού (στο κέντρο της Μακεδονίας). Συνάμα σημαντικοί ποταμοί οι μεγαλύτεροι της Ελλάδας διασχίζουν τη γη αυτή που με τις υπάρχουσες αρκετές λίμνες παρέχουν το γενικό εκείνο μορφολογικό πλαίσιο που επιτρέπει τη διαίρεση του χώρου σε ακριβώς τρία χωριστά τμήματα, τη Δυτική Μακεδονία (εξαιρετικά ορεινή με σημαντικά οροπέδια), την Κεντρική Μακεδονία (με τις εκτεταμένες πεδιάδες) και την Ανατολική Μακεδονία (με τα εύφορα λεκανοπέδια που περικλείονται σε λοφοσειρές).

Όρη

Στη Δυτική Μακεδονία, δύο παράλληλες οροσειρές, από Β προς Ν (διακλάδωση του Σκάρδου) με κύριο όρος το Πέτρινο (ή Γκαλιτσίκα) (Βορειοδυτικό όριο), χωρίζουν τις λεκάνες των λιμνών Μεγάλης και Μικρής Βρυγηίδας (ή Πρέσπες) από της Αχρίδας (Λυχνιτίδας), το Τρικλάριο, το Γράμμο, τα Όντρια, το Βόιο, την Πίνδο (με υψηλότερη κορυφή, τη Βασιλίτσα) και το Σμόλικα, της δε προς Α. οροσειράς ο Βαρνούς (ή Περιστέρι), το Βέρνο ή Βίτσι, Σινιάτσικο ή Άσκιο, ο Βούρινος και το Βέρμιο. Ανατολικά το Καϊμακτσαλάν που στο Ελληνικό έδαφος ονομάζεται Βόρας, το Πίνοβο, η Τζένα και το Πάικο. Μια νότια διακλάδωση αποτελούν τα Καμβούνια και τα Πιέρια που συνδέονται με τα Θεσσαλικά όρη Χάσια, Αντιχάσια και Όλυμπο. Ανάμεσα στις αλλεπάλληλες αυτές οροσειρές το οροπέδιο της Εορδαίας που συνεχίζει προς Β με της Λυγκηστίδας (Φλώρινας και Μοναστηρίου) και προς Ν με της Κοζάνης και της Καστοριάς. Επίσης ανάμεσα στις οροσειρές αυτές κυλούν τα χειμαρρώδη νερά τους μικροί ποταμοί που τρέφουν καταλήγοντες στον Αλιάκμονα η κοιλάδα του οποίου αποτελούσε άλλοτε κόλπο που καλύφθηκε από τις προσχώσεις. (Πολλοί πιστεύουν ότι υπολείμματα εκείνου του κόλπου είναι η λίμνη της Καστοριάς).

Κορυφές του Βόρα στα σύνορα Ελλάδας και πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας.

Στην Κεντρική Μακεδονία παρουσιάζεται μια εντελώς διαφορετική όψη με μια σειρά από πεδιάδες που στεφανώνονται από οροσειρές. Κορμός αυτής είναι η κοιλάδα του Αξιού, ανάμεσα στα όρη Βέρμιο δυτικά, Κρούσσια και Κερδύλια ανατολικά την Κερκίνη (ή Μπέλες) βορεινά και νότια του Χολομώντα στη Χαλκιδική, η ευφορώτερη της χώρας. Η Χαλκιδική, τραχεία προέκταση της Κεντρικής Μακεδονίας, αποτελεί τη μεγαλύτερη χερσόνησο της Ελλάδας, με έκταση 3.281 τετρ. χλμ. μεταξύ Θερμαϊκού - Στρυμονικού κόλπου και που χωρίζεται με δύο λίμνες, τη Βόλβη ή Λίμνη Μπεσικίων ανατολικά και την Κορώνεια ή του Λαγκαδά δυτικά που καταλήγει εισχωρούσα στο Αιγαίο ως Τρίαινα του Ποσειδώνα σε τρεις παράλληλες μικρότερες χερσονήσους, της Κασσάνδρας ή Παλλήνης (δυτ.), της Σιθωνίας ή του Λόγκου και της Ακτής ή Άθω ή Αγίου Όρους (ανατ.) με αντίστοιχα ακρωτήρια το Ποσείδαιο, το Δρέπανο και το Νυμφαίο ή Ακρόθωο και επιμέρους κόλπους της Κασσάνδρας και του Αγ. Όρους ή Σιγγιτικός. Η Χαλκιδική, στην οποία δεσπόζει η ορεινή τριάδα Χορτιάτης, Χολομώντας και Στρατονικό με σπουδαιότερο χείμαρρο τον Ρήχειο, είναι η πλουσιότερη μεταλλευτική περιοχή της Ελλάδας.

Το Αχλαδοχώρι και η νότια κλιτύς του Όρβηλου στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα.

Στην Ανατολική Μακεδονία, αν ο ποταμός Αξιός κόβει στα δύο τη βόρεια στεφάνη της Μακεδονίας χωρίζοντάς την σε Δυτική και Κεντρική Μακεδονία, ο ποταμός Στρυμών κόβει την ανατολική στεφάνη και χωρίζει έτσι την Κεντρική από την Ανατολική Μακεδονία που απλώνεται μέχρι το Νέστο ποταμό, φυσικό όριο με τη Θράκη. Ανάμεσα στους δύο αυτούς ποταμούς η Ανατολική Μακεδονία καλύπτεται από μια σειρά οροσειρών με ενδιάμεσες εύφορες κοιλάδες. Οι οροσειρές αυτές αρχίζουν από τα στενά της Κούλας που τα διασχίζει μεν ο Στρυμών αλλά και η εθνική οδός ΘεσσαλονίκηςΣερρώνΣόφιας. Την ανατολική πλευρά των στενών αποτελούν οι προσβάσεις του όρους Άγκιστρο ή Τσιγγέλι απέναντι της Κερκίνης. Κατόπιν το όρος Όρβηλος (που είναι συνέχεια των Βουλγαρικών ορεινών όγκων του Πιρίν) με την ψηλότερη κορφή του στο ελληνικό έδαφος, την Αλή-Μπουντούς. Συνέχεια προς Ν τα όρη Βροντούς, Μενοίκιο και Α. το Φαλακρό και η Λεκάνη. Και ενώ όλα συνδέονται μεταξύ τους σε ενιαίο όγκο της οροσειράς της Ροδόπης (με τα όρη Ελατιά, Φρακτό και το ορεινό συγκρότημα της Κούλας), όπου και ο κύριος κορμός της είναι εντός της Βουλγαρίας, περιέργως το Παγγαίο ορθώνεται τελείως απομονωμένο προς Ν με συντροφιά ένα μικρότερο όρος, το Σύμβολο. Η Βόρεια Μακεδονία, η οποία αποτελεί την πΓΔΜ, είναι κυρίως ορεινή, αλλά αποτελείται από πολλές λίμνες με μεγαλύτερη τη λίμνη Οχρίδα, την οποία μοιράζεται με την Αλβανία.

Η Μεγάλη Πρέσπα στη δυτική Μακεδονία είναι το σύνορο τριών κρατών: της Ελλάδας, της πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας και της Αλβανίας.

Ποταμοί και λίμνες

Κυριότεροι ποταμοί της Μακεδονίας είναι οι Αξιός, Αλιάκμονας, Στρυμών, Γαλλικός, Λουδίας και Νέστος. Η Μακεδονία δεν είναι χώρα των λιμνών, αλλά αν αναλογισθεί κανείς ότι από το σύνολο των 23 ελληνικών λιμνών, εκτός τις 6 λιμνοθάλασσες συνολικής επιφάνειας 734 τετρ. χλμ. οι 10 βρίσκονται στη Μακεδονία με μια λιμναία έκταση 191 τ. χλμ. τότε ασφαλώς, για την Ελλάδα, μάλλον είναι χώρα των λιμνών.

Οι λίμνες της Μακεδονίας[3] διακρίνονται σε ορεινές και πεδινές. Ορεινές (κύριες) είναι: Η Αχρίδα (ή Λυχνιτίδα), η Μεγάλη Βρυγηίς (853/288(37)/50) – η μέγιστη των Βαλκανίων και η βαθύτερη επί ελληνικού τμήματος της Ελλάδας, και η Μικρή Βρυγηίς (-/44/-) (ή Πρέσπες), η Βεγορίτιδα (ή Βεγορίτις ή του Οστρόβου) (540/68/65) - με τρεις επιμέρους μικρότερες των Πετρών, τη Χειμαδίτιδα και την Ζάζαρη, της Δοϊράνη (–/43(17)/8) και η Ορεστιάς (ή Καστοριάς) 620/30/10. Πεδινές είναι: η άλλοτε Γιαννιτσών[4], της Αρτζάνης και του Αματόβου που αποξηράθηκαν, η Κερκίνη, η Κορώνεια (ή του Λαγκαδά ή του Αγ. Βασιλείου) (55/57/15), η Βόλβη 50/73/20 και η Πικρολίμνη.

Μεταλλικά ύδατα

Η Μακεδονία παρουσιάζει πολλές μεταλλικές πηγές με αξιόλογη χημική σύσταση και θεραπευτικές ιδιότητες. Κυριότερες εξ αυτών κατά νομό είναι:

  1. Πηγές Λαγκαδά: 18 χλμ. από Θεσσαλονίκη, τρεις στην ομώνυμη περιοχή, θερμ. 37-39° Με σύσταση ανά 1χγρ = 0,58 γρ. υδρανθρακικά άλατα ασβεστίου, μαγνησίου, νατρίου και χλωριούχα νατρίου και καλίου καλύπτοντας όλους τους όρους λουτρόπολης.
  2. Πηγές Θέρμης: Από αυτές πήρε το όνομά του ο Θερμαϊκός, 15χλμ. από Θεσσαλονίκη, τέσσερις, με στοιχεία όπως των πηγών του Λαγκαδά.
  3. Πηγές Γιαννών (Μεταλλικού): (νομός Κιλκίς) τρεις, θερμ. 18-21°. Σύσταση 1λίτρο = 0,58γρ ανθρακικό οξύ και κύρια συστατικά τα αυτά των πηγών Λαγκαδά, προτείνεται κατά στομαχικών παθήσεων.
  4. Πηγές ( Μπάνιων ) στο Λουτροχώρι νομού Πέλλης, μεταξύ Έδεσσας και Βέρoιας, με θειούχα ύδατα.
  5. Πηγές Πετραλώνων: Θερμά ύδατα που αναβλύζουν παρά τη θέση Τελκιλή.
  6. Πηγές Δουμπιών: (Χαλκιδική) όμοιας σύστασης με πηγές Γιάννες.
  7. Πηγές ( Λουτρακίου Πέλλας ή Ποζάρ ) στο Λουτράκι νομού Πέλλης, αναβλύζουν σε θερμ. 41°.
  8. Πηγές Αγγίστρου: Βόρεια του Σιδηροκάστρου αναβλύζουν σε θερμ. 44,5°. Πολύ γνωστές κατά τη Βυζαντινή περίοδο.
  9. Πηγές Νιγρίτας (Επαρχία Βισαλτίας, νομού Σερρών): 4χλμ από Σέρρες. Αναβλύζουν σε θερμ. 55° Μεγάλης περιεκτικότητας αλάτων, τυγχάνουν ευρείας κατανάλωσης.
  10. Πηγές Έξυ-Σου (Ξυνού Νερού) στο 165ο χλμ. Θεσσαλονίκης - Μοναστηρίου, όμοιες με εκείνες του Λαγκαδά και
  11. Πηγές Ελευθερών, ΝΔ της Καβάλας, ύδατα οξυανθρακικά, θεωρούνται ιαματικά κατά ψαμμίασης, λιθίασης, στομαχικών νοσημάτων κλπ.
  12. Πηγές Αγίας Παρασκευής, στο νότιο άκρο της Κασσάνδρας, ύδατα θειούχα.
  13. Πηγές Πικρολίμνης, στο νομό Κιλκίς.
  14. Πηγές Θερμιών Δράμας, 40 χλμ. βόρεια του Παρανεστίου.
  15. Πηγές Σουρωτής, στη Σουρωτή Θεσσαλονίκης.

Ιστορία

Οθωμανική Περίοδος

Η Οθωμανική κατάκτηση βρήκε τη Μακεδονία σε μία προνομιακή κατάσταση έναντι των άλλων κατακτημένων Ελληνικών χωρών, καθώς ο τεράστιος πρωτογενής πλούτος της περιοχής, η στρατηγική θέση της στο κέντρο των Βαλκανιών και των εμπορικών οδών, αλλά και η μεγαλούπολη της Θεσσαλονίκης που αποτελούσε το δεύτερο μεγαλύτερο κέντρο του Ελληνισμού επί αιώνες, δημιούργησαν συνθήκες τέτοιες, όπου η οικονομική και πολιτιστική δραστηριότητα δεν καταρρακώθηκε ολοσχερώς. Λόγιοι, όπως ο Δημήτριος Κυδώνης, ο Νικόλαος Καβάσιλας, καθώς και ο ιστορικός Ιωάννης Αναγνώστης, ο συγγραφέας Μάζαρις κ.α. εξακολούθησαν να παράγουν πνευματικό έργο, ενώ κάποιοι αναγκάστηκαν να εκπατριστούν.

Η σημαία των Ολυμπίων στην εξέγερση του 1807 που έμελλε να αποτελέσει τη βάση της επίσημης Ελληνικής σημαίας

Αργότερα, μεγάλοι Μακεδόνες πνευματικοί άνδρες όπως ο Ανδρόνικος Κάλλιστος, ο Μητροφάνης Κριτόπουλος, ο Κωνσταντίνος Καλλοκράτος, ο Θεόδωρος Γαζής κ.α. μετανάστευσαν στη Δυτική Ευρώπη, όπου συνέβαλαν αφενός στην πνευματική αναγέννηση της Ευρώπης και αφετέρου στην πολιτιστική συνέχεια των ελληνικών γραμμάτων. Μεγάλοι Μακεδόνες ευεργέτες, όπως ο Μανωλάκης Καστοριανός (γενάρχης της οικογένειας Μάνου) ενίσχυσαν την εκπαίδευση των υπόδουλων Ελλήνων ιδρύοντας σχολεία σε όλο τον Ελλαδικό χώρο, ενώ Μακεδόνες λόγιοι και διδάσκαλοι όπως ο Ματθαίος Καμαριώτης, ο Δωρόθεος Μονεμβασίας, ο Δαμασκηνός Στουδίτης, ο Σεβαστός Λεοντιάδης, ο Θεοφάνης ο Θεσσαλονίκης, ο Θωμάς Λογοθέτης, ο Δημήτριος ο Θεσσαλονικεύς κ.α. συνέβαλαν με τη διδασκαλία τους κι αυτοί στην εκπαιδευτική ανάταση του Ελληνισμού. Ταυτόχρονα, πρώτα στα όρη της Μακεδονίας δημιουργήθηκαν οι θεσμοί των Αρματολικίων που ανέδειξαν σημαντικούς κλέφτες όπως οι Λαζαίοι, ο Πάνος Μεϊντάνης, ο γερο-Πάνος Ζήδρος κ.α. που δημιούργησαν μια επαναστατική παράδοση. Έτσι, οι Μακεδόνες συμμετείχαν σε πλήθος επαναστατικών εξεγέρσεων, όπως του 1684 (κατά τον ΣΤ΄ Βενετοτουρκικό Πόλεμο), του 1705 στην Ημαθία (που οδήγησε στην κατάργηση του παιδομαζώματος), του 1716 (υπό το Ζωσιμά Ρούση), του 1749, των Ορλωφικών (με το Μακεδόνα Γεώργιο Παπαζώλη και τους Ζιακαίους), του 1806 (με το Νικοτσάρα, τους Λαζαίους, Γεώργιο Τζαχίλα, Βασίλειο Ρομφέη και τον Νικόλα Τσάμη) και του 1808 (με το Νικοτσάρα και τους Λαζαίους).

Μακεδόνες, πρόδρομοι του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, όπως ο Αναστάσιος Μιχαήλ και ο Γεώργιος Κονταρής, καθώς και διαφωτιστές, όπως ο Θεόδωρος Καβαλιώτης, ο Δημήτριος Δάρβαρις, ο Δημήτριος Καρακάσης, ο Γεώργιος Ζαβίρας, ο Μηνάς Μηνωίδης, ο ποιητής Αθανάσιος Χριστόπουλος κ.α. δημιούργησαν ζωτικές εστίες του διαφωτισμού, όπως η Μοσχόπολη, η Καστοριά, η Κοζάνη και η Θεσσαλονίκη, όπου άνθησε η Ελληνική παιδεία και οι επιστήμες. Διαδάσκαλοι του Γένους, όπως ο Μιλτιάδης Αγαθόνικος και λόγιοι όπως ο Γρηγόριος Ζαλύκης (που ίδρυσε το Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο, πρόδρομο της Φιλικής Εταιρείας), συνέβαλαν στην επαναστατική εγρήγορση των Ελλήνων. Σημαντικοί Μακεδόνες πλαισίωσαν το στενό κύκλο του Ρήγα Φεραίου και τις ζυμώσεις για την αναγέννηση του έθνους, όπως ο Θεοχάρης Τουρούντζιας, ο Γεώργιος Θεοχάρης, οι Αδελφοί Εμμανουήλ και ο έμπορος Χρήστος Μάνος (γενάρχης της οικογένειας Χρηστομάνου). Η μεγάλη μετανάστευση των Μακεδόνων εμπόρων προς την Κεντρική Ευρώπη (Αυστρουγγαρία, Βλαχία κ.α.) ενίσχυσε οικονομικά τις κοινότητες των υπόδουλων Μακεδόνων, και έδωσε νέα πνοή με ανθρώπους που διακρίθηκαν στο εξωτερικό, όπως ο έμπορος Στέργιος Δούμπας, ο διπλωμάτης Πέτρος Ίτσκος, και άλλοι. Η οικονομική δραστηριότητα επίσης, στην ύστερη Οθωμανική περίοδο, με τις βιομηχανοποιημένες πόλεις Νάουσα και Έδεσσα, τη γουνοποιεία της Καστοριάς, τη βαμβακοϋφαντουργία των Σερρών και τα λιμάνια της Θεσσαλονίκης κυρίως, αλλά και της Καβάλας, δημιούργησαν συνθήκες μιας ώριμης Ευρωπαϊκής κοινωνίας, όπου η Οθωμανική διοίκηση εμφανίζονταν όλο και περισσότερο ως παράγοντας οπισθοδρόμισης. Ο συνδυασμός αυτός της πνευματικής άνθησης και της οικονομικής ανάπτυξης κατά τον 18ο αιώνα, οδήγησε τη Μακεδονία σε ένα ραγδαία επιδεινούμενο πολιτικό αδιέξοδο σε σχέση με την Οθωμανική διοίκηση, δημιουργώντας έτσι τις πλέον ώριμες συνθήκες για την επικείμενη εκδήλωση της μεγάλης Ελληνικής Επανάστασης.

Ελληνική Επανάσταση του 1821

Οι Μακεδόνες συμμετείχαν μαζικά στην Ελληνική Επανάσταση του 1821. Πλήθος Μακεδόνων εντάχθηκαν στη Φιλική Εταιρεία, αντιπροσωπεύοντας σχεδόν ολόκληρη την επικράτειά της, από τη Φλώρινα, την Καστοριά, την Κοζάνη, τη Νάουσα, την Έδεσσα, τη Θεσσαλονίκη, τη Χαλκιδική, τις Τίκφες, τις Σέρρες και το Μελένικο. Σημαντικοί φιλικοί, όπως ο Μάρκος Δραγούμης, ο Δημήτριος Κοκκαλιώτης, ο Αθανάσιος Κοτζιάς, ο Νικόλαος Ουζουνίδης, ο Χριστόδουλος Μπαλάνος, ο Γρηγόριος Πάικος, ο Χριστόφορος Περραιβός κ.α. καθώς και πολλοί Αγιορείτες μοναχοί συνέβαλαν τα μέγιστα στη διάδοση της επαναστατικής ιδέας. Μεγάλοι χρηματοδότες του αγώνα, όπως ο Κωνσταντίνος Βέλλιος, ο Ιωάννης Παπάφης, ο Ιωάννης Γούτας Καυταντζόγλου κ.α. διέθεσαν τις περιουσίες τους για την ενίσχυσή του. Διδάσκαλοι του Γένους, όπως ο Δημήτριος Μπαρλαούτας, ο Δημήτριος Παπαγιαννούσης κ.α. φρόντισαν για την επαναστατική εκπαίδευση της νέας γενιάς. Σημαντικοί ιεράρχες, όπως ο Κωνστάντιος Μαρωνείας, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Χρύσανθος, ο Θεοφάνης Σιατιστεύς κ.α. βοήθησαν, με τα μέσα που διέθεταν, τις εξελίξεις της επανάστασης.

Πρώτος ο Δημήτριος Αργυρόπουλος το Φεβρουάριο του 1821 κήρυξε την Επανάσταση στη Μολδοβλαχία. Στα γεγονότα της Μολδοβλαχίας και στον Ιερό Λόχο συμμετείχαν ο οπλαρχηγός Ιωάννης Φαρμάκης, οι αδελφοί Δημήτριος και Παύλος Μακεντόνσκι κ.α. ενώ ο Γεώργιος Λασσάνης, στενός συνεργάτης του Αλ. Υψηλάντη υπήρξε ηγετική μορφή στην προετοιμασία εκεί.

Η σημαία των Χαλκιδικιωτών κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821

Στη Μακεδονία, η επανάσταση εκδηλώθηκε αρχικά στη Χαλκιδική τον Ιούνιο του 1821, υπό τον Εμμανουήλ Παππά, τον Σταμάτιο Κάψα, τον Αναστάσιο Χυμευτό, Κωνσταντίνο Δουμπιώτη, τον Ιλαρίωνα Καρατζόγλου κ.α. Αφού κατάφεραν να απελευθερώσουν τη Χαλκιδική, τα Βασιλικά Θεσσαλονίκης και την περιοχή της Βόλβης, επιχείρησαν να επιτεθούν ταυτόχρονα από Νότο και Ανατολή στη Θεσσαλονίκη, αλλά ο ερχομός ισχυρών Οθωμανικών δυνάμεων τους ανάγκασε σε ήττα στη Μάχη της Ρεντίνας και τελικά οπισθοχώρηση στην Κασσάνδρα. Την ίδια περίοδο στα Γρεβενά, οι αδελφοί Ιωάννης και Θεόδωρος Ζιάκας ξεσήκωσαν την Πίνδο και προσπάθησαν να απελευθερώσουν την πόλη των Γρεβενών. Οι Ολύμπιοι οπλαρχηγοί Διαμαντής Νικολάου, Γεώργιος Ζαχίλας, ο Γούλας Δράσκος, οι Λαζαίοι κ.α., όντας αποδεκατισμένοι από την Εξέγερση του 1808, δίστασαν να συμμετέχουν περιμένοντας βοήθεια από τη νότια Ελλάδα. Μόνο ο Δημήτριος Λιακόπουλος, με τον Νικόλαο Κασομούλη μετέβησαν στη Χαλκιδική προκειμένου να βοηθήσουν τους εκεί επαναστάτες. Η οθωμανική απάντηση ήταν εδώ άμεση με συλλήψεις ομήρων και καταλήψεις πόλεων. Ιδιαίτερα δεινοπάθησε η Θεσσαλονίκη, όπου εξοντώθηκαν τουλάχιστον είκοσι πέντε χιλιάδες Έλληνες και οι περιουσίες τους δημεύτηκαν ή καταστράφηκαν. Χρειάστηκε να περάσουν τουλάχιστον πενήντα χρόνια για να επανέλθει ο ελληνισμός της πόλης στα πριν του 1821 επίπεδα και να συνέλθει από αυτό το συντριπτικό χτύπημα. Εξεγέρσεις σημειώθηκαν σχεδόν ταυτόχρονα (χωρίς όμως συντονισμό), στη Στρώμνιτσα (με τους Διακόπουλο και Διαμαντή), στη Γευγελή, τις Τίκφες,[12], το Λαγκαδά, καθώς και στη Θάσο. Οι Θασίτες μάλιστα, με τη βοήθεια Ψαριανών επιχείρησαν ανεπιτυχώς να απελευθερώσουν την Καβάλα.

Η επαναστατική σημαία της Νάουσας

Το 1822 άναψαν και νέες εστίες επανάστασης. Στις αρχές του χρόνου επαναστάτησαν η Νάουσα, η Βέροια, η Κατράνιτσα, η Χρούπιστα και οι περιοχές του Ολύμπου. Οι Τούρκοι απάντησαν άμεσα και με μία στρατιά του Πασά της Θεσσαλονίκης, κατέστρεψαν τη Νάουσα. Οι γυναίκες της πόλης κατέφυγαν στον ποταμό Αράπιτσα και για να αποφύγουν την αιχμαλωσία προτίμησαν να πέσουν στον γκρεμό. Στη συνέχεια προχώρησαν σε καταστροφές πολλών Ελληνικών χωριών και κωμοπόλεων της Κεντρικής Μακεδονίας, λόγω της συμμετοχής τους στην επανάσταση, μεταξύ των οποίων, του Κιλκίς, του Καρασουλίου, του Λαγκαδά και της περιοχής γύρω από τη Νάουσα.[13] Στο μεταξύ, συστάθηκε τριμελής Επιτροπή Βορειομακεδόνων, εκπροσωπούμενη από το Μοναστήρι, το Κρούσοβο και τη Βογδάντσα (από ένα μέλος), στην πρώτη Προσωρινή Ελληνική Κυβέρνηση του 1822.[14] Στις επιχειρήσεις της Νάουσας διακρίθηκαν πλήθος Μακεδόνων οπλαρχηγών και μαχητών. Σημαντικότεροι οπλαρχηγοί: ο Αναστάσιος Καρατάσος, ο Αγγελής Γάτσος, ο Ζαφειράκης Θεοδοσίου, ο Κωνσταντίνος Μπίνος, ο Αργύριος Καραμπατάκης, ο Στογιάννης Δήμου, ο Αναγνώστης Μπιζιώτας, ο Αναγνώστης Πετσάβας, ο Δημήτριος Σούγκαρης, ο Αθανάσιος Συρόπουλος, ο Τσέρνο-Πέτρης κ.α. Παράλληλα οργανώθηκαν οπισθοφυλακές με τους Δημήτριο Καραμήτσο και Ιωάννη Παπαρέσκα στο Βέρμιο, το Νάκα με τον Στάικο στο Κλειδί Φλώρινας (Κιρλί Δερβένι) και το Γεώργιο Νιόπλιο στη Σιάτιστα, ώστε να αποκλείσουν την έλευση Οθωμανικών δυνάμεων από δυσμάς. Στη Χρούπιστα της Καστοριάς διακρίθηκε η οπλαρχηγός Μαρία Σπανού (Σπανομαρία) που το όνομά της έγινε θρύλος.

Η σημαία των επαναστατών της Κεντρικής Μακεδονίας το 1822.

Μετά την καταστολή των επαναστατικών εστιών στη Μακεδονία, στρατιές Μακεδόνων μετέβησαν στη νότια Ελλάδα προκειμένου να συνεχίσουν τον αγώνα. Ο στρατηγός Διαμαντής Νικολάου ανέλαβε την αρχηγία στην Ανατολική Στερεά και Εύβοια. Ο Αναστάσιος Καρατάσος με το γιο του Δημήτριο Τσάμη Καρατάσο και τον αχώριστο συμπολεμιστή Αγγελή Γάτσο πολέμησαν σε όλη την Ελληνική επικράτεια, από την Ήπειρο, τη Θεσσαλία και τη Στερεά, έως την Πελοπόννησο, όπου στη Μάχη της Σχινόλακκας (1825) ήταν ο μόνος που αντιμετώπισε και νίκησε τις στρατιές του Ιμπραήμ. Μακεδόνες οπλαρχηγοί που διακρίθηκαν στις μάχες στη νότιο Ελλάδα ήταν επίσης ο Ζαχαρίας Αθανασίου, ο Χρήστος Αναστασίου, ο Δημήτριος Αργυρίου, ο Αποστολάρας Βασιλείου, ο Νικόλαος Γκιουλέκας, ο Σωτήριος Δαμιάνοβιτς, ο Νικόλαος Δράμαλης, ο Βασίλειος Ζούρκος, ο Βασίλειος Κοτζιόγλου, Λιόλιος Ξηρολειβαδίτης, ο Χριστόφορος Περραιβός, ο Δημήτριος Τρούπκος κ.α. Για την υπεράσπιση των Ψαρών έσπευσαν οι οπλαρχηγοί Ιωάννης Τσόντζας και Ιωάννης Τουρούντζιας με τα σώματά τους. Στην Κρήτη αρχηγός του ιππικού ήταν ο Βασίλειος Αθανασίου, ενώ εκεί πολέμησαν και οι Δημήτριος Αδάμης, Δημήτριος Δράμαλης, ο Αγγελίνας κ.α. Ο Δυτικομακεδόνας έμπορος Χατηευστάθιος Ρέτζης οργάνωσε την εκστρατεία του Λιβάνου με Μακεδόνες οπλίτες ως αντιπερισπασμό στην εξέγερση της Κύπρου.

Το Λάβαρο των Μακεδόνων στη Μάχη της Ρεντίνας το 1821.

Στην πολιορκία του Μεσολογγίου, ο πρώτος νεκρός ήταν ο Κωνσταντίνος Μπαλτάς, ενώ η εμπροσθοφυλακή κατά τη μεγάλη έξοδο αποτελούνταν από Μακεδόνες Σαμαρινιώτες. Ο Δημήτριος Μεσθενέας, ήταν ο τυπογράφος των ελεύθερων πολιορκημένων που τύπωσε για πρώτη φορά τον Ύμνο εις την Ελευθερία. Άλλοι Μακεδόνες τυπογράφοι της Επανάστασης ήταν ο Γεώργιος Αθανασιάδης Μελισταγής και ο Κωνσταντίνος Δημίδης που συνέβαλαν με τις εφημερίδες και τις προκηρύξεις τους στην ανύψωση του ηθικού.

Αλλά και στο πολιτικό πεδίο, η εκπροσώπηση της Μακεδονίας ήταν πληθωρική, παρά τις αντίξοες συνθήκες και τη μεγάλη απόσταση από τα κέντρα αποφάσεων. Κατά τη συνεδρίαση του Άρειου Πάγου της Ανατολικής Χέρσου Ελλάδας το 1821, στο 12μελές κυβερνητικό σχήμα συμμετείχε ως εκπρόσωπος Μακεδονίας ο Ιωάννης Σκανδαλίδης ο Μακεδών. Λόγω της αθρόας και καθοριστικής συμμετοχής της Μακεδονίας, για την τύχη της επανάστασης, στην Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου, ο πληρεξούσιος Μακεδονίας Ιωάννης Σκανδαλίδης κατατάσσεται στο Α΄ κλήρο πληρεξουσίων και ορίζεται ως Α΄ Γραμματέας του Βουλευτικού, ενώ ο κύριος συντάκτης της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας της Ελλάδος, η οποία συμπεριλήφθηκε αυτούσια στο Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος, που ήταν και το πρώτο σύνταγμα της πολιτείας, ήταν ο Αναστάσιος Πολυζωίδης. Στην Γ΄ Εθνοσυνέλευση Επιδαύρου, Ερμιόνης και Τροιζήνας, πληρεξούσιοι ανατολικομεσημβρινών επαρχιών Μακεδονίας, Μαδεμοχωρίων μετά των πέριξ, Κασσάνδρας και Χασικοχωρίων ήταν οι Δημήτριος Σταγειρίτης, Αθανάσιος Μαυροϊδής, Νικόλαος Ιωαννίδης και Δημήτριος Κοκκαλιώτης[15], Έδεσσας ο Παναγιώτης Ναούμ, Θεσσαλονίκης ο Ιωάννης Μιχαήλ, Μελενίκου ο Αναστάσιος Πολυζωίδης και λοιπής Μακεδονίας ο Μάρκος Δραγούμης, ενώ γραμματέας ορίστηκε ο Γεώργιος Χρυσίδης. Στην Δ΄, κατ' επανάληψη και κατά συνέχεια πληρεξούσιοι Μακεδονίας, Κασσάνδρας, Μαντεμίου, Εδέσσης και Ναούσης ήταν οι Αθανάσιος Σκανδαλίδης, Γεώργιος Χρυσηίδης, Δημήτριος Σταγειρίτης, Παναγιώτης Ναούμ και Βάιος Γεωργίου, ενώ συμμετέχοντες ήταν οι Αναστάσιος Ελαιών[16], Ιάκωβος Περικλής (Λιτόχωρο)[16][17], αρχιμανδρίτης Κωνστάντιος[16], αρχιμανδρίτης Αρσένιος[16] και Δημήτριος Τσάμης Καρατάσος. Γραμματέας ορίστηκε ο Αναστάσιος Πολυζωίδης. Τέλος, στην Ε΄ Εθνοσυνέλευση, πληρεξούσιοι Ολύμπου, Μακεδονίας, Κασσάνδρας και Εδέσσης ήταν οι Τόλιας Λάζος, Αναστάσιος Ελαιών, Παναγιώτης Ναούμ, Ανδρόνικος Πάικος, Ν. Γούσιος και Αναγνώστης Παπαδόπουλος.

Απελευθερωτικοί αγώνες

Το επαναστατικό λάβαρο της Δυτικής Μακεδονίας το 1878.

Κατά τη διάρκεια του 19ου αι. οι Μακεδόνες πήραν τα όπλα αρκετές φορές για να αποτινάξουν τον τουρκικό ζυγό (με σημαντικότερες το 1854 και το 1877), χωρίς όμως αποτέλεσμα. Την ίδια εποχή η οθωμανική διοίκηση σκλήρυνε τη στάση της απέναντι στο ελληνικό στοιχείο. Παράλληλα, η γενικότερη παρακμή της οικονομίας και η αποσύνθεση της δημόσιας διοίκησης είχε ως αποτέλεσμα να επιδεινωθούν οι συνθήκες διαβίωσης των χριστιανών (και ιδιαίτερα των Ελλήνων) της Μακεδονίας.

Εθνικοί Ανταγωνισμοί

Επαναστάτες της ΕΜΕΟ στην Κλεισούρα της Καστοριάς κατά την εξέγερση του Ίλιντεν (7/1903).
Ο Μακεδονομάχος Καπετάν Άγρας και η ομάδα του στη λίμνη των Γιαννιτσών (1906).

Μετά το 1870, οι Βούλγαροι άρχισαν να πιέζουν στη Μακεδονία στο εκκλησιαστικό, το εκπαιδευτικό και το οικονομικό πεδίο. Οι Βουλγαρικές πιέσεις είχαν σκοπό να υπερισχύσουν εθνικά εις βάρος των Ελλήνων, χτίζοντας σχολεία και εκκλησίες, διορίζοντας δασκάλους και καθηγητές, ιδρύοντας φιλεκπαιδευτικούε ομίλους. Η εκστρατεία αυτή επικεντρώθηκε κυρίως στην προσπάθεια προσεταιρισμού των σλαβόφωνων που κατοικούσαν στην κεντρική ζώνη της Μακεδονίας. Η βουλγαρική αυτή εκστρατεία, λόγω και της θρησκευτικής αυτονόμησης των Βουλγάρων, άρχισε να παίρνει δραματικές διαστάσεις στα αστικά κέντρα και στην ύπαιθρο, ιδιαίτερα στις βόρειες περιοχές της Μακεδονίας. Η θέση των Βουλγάρων ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο με την ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας (ανώτατης εκκλησιαστικής αρχής, ανεξάρτητης από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως).

Μετά το 1897 η Βουλγαρική εκστρατεία πέρασε σε νέα φάση, καθώς άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους στη Μακεδονία βουλγαρικά ένοπλα σώματα (κομιτατζήδες), τα οποία πίεζαν τους χριστιανούς να προσχωρήσουν στην Εξαρχία και να στέλνουν τα παιδιά τους σε βουλγαρικά σχολεία. Η τρομοκρατία αυτή έφερε αποτελέσματα, καθώς μεγάλο μέρος των σλαβόφωνων είχε αρχίσει να ακολουθεί τους Βούλγαρους. Το καλοκαίρι του 1903 μάλιστα, πραγματοποιήθηκε μία εξέγερση, γνωστή ως Εξέγερση του Ίλιντεν. Η εξέγερση πνίγηκε στο αίμα από τους Τούρκους και πολλές ελληνικές πόλεις και κωμοπόλεις της βόρειας Μακεδονίας, μεταξύ των οποίων και το Κρούσοβο, καταστράφηκαν.

Η εξέγερση αυτή, όμως, οδήγησε τον Ελληνισμό σε γενική κινητοποίηση. Εκπρόσωποι των Μακεδόνων (ιδιαίτερα της βορειοδυτικής Μακεδονίας) μετέβησαν στην Αθήνα και πίεσαν τις Ελληνικές κυβερνήσεις για υποστήριξη γιατί δεν μπορούσαν πλέον να ανακόψουν τις Βουλγαρικές ενέργειες με ίδια μέσα. Από το 1904 ως το 1908 οι ένοπλες ομάδες των Μακεδόνων που είχαν συγκροτηθεί λίγα χρόνια νωρίτερα (και πολλοί απ' αυτούς συμμετείχαν στη Μακεδονική Επανάσταση του 1896), πλαισιώθηκαν από έμπειρους αξιωματικούς του Ελληνικού Στρατού, καθώς και εθελοντικά σώματα από την ελεύθερη Ελλάδα, την Κρήτη και άλλες περιοχές (Ανατολική Ρωμυλία κ.α.). Έτσι, με τη συστηματική δράση των ντόπιων οπλαρχηγών και μαχητών (πολλοί ήταν σλαβόφωνοι, τους οποίους οι Βούλγαροι αποκαλούσαν «γραικομάνους»), καθώς και με τις επιτελικές ενέργειες των εθελοντών αξιωματικών, δημιουργήθηκε ένα πυκνό πλέγμα ένοπλης δράσης, αλλά και ένα δίκτυο πληροφοριών στη Μακεδονία, που οδήγησαν στον Μακεδονικό Αγώνα καταφέρνοντας να αναχαιτίσουν τη δραστηριότητα των Βουλγάρων.

Βαλκανικοί Πόλεμοι

Οι Βαλκανικοί πόλεμοι του 1912-1913 οδήγησαν στον τερματισμό της οθωμανικής κυριαρχίας στην περιοχή και την απελευθέρωση μεγάλου τμήματός της. Από τον ευρύτερο χώρο της Μακεδονίας το 51% προσαρτήθηκε στην Ελλάδα, το 38% στη Σερβία και το 10% στη Βουλγαρία. Η νότια Μακεδονία, που περιήλθε στην Ελλάδα, ταυτιζόταν περίπου με τα όρια της Μακεδονίας των κλασικών χρόνων και περιλάμβανε το μεγαλύτερο μέρος της ζώνης για την οποία αντιδικούσαν Έλληνες και Βούλγαροι.

Σύγχρονη κατάσταση

Γεωγραφική Μακεδονία
Η σύγχρονη γεωγραφική περιοχή της Μακεδονίας δεν ορίζεται επισήμως από κανένα διεθνή οργανισμό ή κράτος. Ειδικές αναφορές την εμφανίζουν να απλώνεται σε πέντε χώρες: Αλβανία, Βουλγαρία, Ελλάδα, ΠΓΔΜ, και Σερβία.

        Κύρια τμήματα:

        Αιγαιακή ΜακεδονίαΣ-[1] (Ελληνική)
        Μακεδονία ΠίρινΣ-[2] (Βουλγαρική)
        Μακεδονία του Βαρδάρη (πρώην Γιουγκοσλαβική Μακεδονία)

        Μικρότερες περιοχές:

        Μάλα Πρέσπα και Γκόλο Μπάρντο (Αλβανία)
        Γκόρα και Προχόρ Πετσίνσκι (Σερβία)

Η γεωγραφική περιοχή της Μακεδονίας, υπερβαίνει την ιστορική περιοχή και εκτείνεται ως επί το πλείστον στην επικράτεια τριών γειτονικών κρατών. Στην Ελλάδα ανήκει έκταση ίση με το 52,4% της περιοχής, στην οποία κατοικεί το 52,9% του συνολικού πληθυσμού της περιοχής και η οποία διοικητικά χωρίζεται στις τρεις Περιφέρειες της Κεντρικής Μακεδονίας, Δυτικής Μακεδονίας και Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης). Στην πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας ανήκει το 38%, και στη Βουλγαρία περιπου το 10%, στην περιοχή του Μπλαγκόεβγκραντ. Το ελληνικό κομμάτι ή διαμέρισμα της Μακεδονίας αναφέρεται κάποτε (αποκλειστικά από τους μη Έλληνες) σαν «Ελληνική Μακεδονία» ή «Μακεδονία του Αιγαίου», η πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίαςως «Μακεδονία του Βαρδάρη» ή «Νότιoς Σερβία», και το βουλγαρικό κομμάτι ως «Μακεδονία του Πίριν» και ως περιοχή τoυ Μπλαγκόεβγκραντ.

Κατανομή πληθυσμού


Δείτε επίσης

Σημειώσεις

  1. ^ Οι λίμνες αναφέρονται με στοιχεία {υψόμετρο/έκταση σε τετραγωνικά χιλιόμετρα (ελληνική)/μέγιστο βάθος σε μέτρα}
  2. ^ Ελώδης λίμνη με πυκνούς καλαμιώνες περίφημη κρύπτη κατά τον Μακεδονικό αγώνα 1900-1908 και των αντάρτικων σωμάτων των Μακεδονομάχων και Βουλγάρων κομιτατζήδων βαμμένη με πολύ αίμα σε θανάσιμες ενέδρες αποφασιστικών αντιπάλων. Aποκαλύπτεται στο μυθιστόρημα της Πηνελόπης Δέλτα στα «Μυστικά του Βάλτου». Από το 1930 με πρωτοβουλία του Ε. Βενιζέλου ξεκίνησαν έργα αποξήρανσης με ίδια ευτυχώς τύχη της ελώδους λίμνης του Αχινού (Ανατ. Μακεδονία) και των δίδυμων λιμνών Αρζάνης - Αματόβου στο νομό Κιλκίς.

Παραπομπές

  1. Wilkinson 1951, σελ. 1-3.
  2. Hatzopoulos 2011, σελ. 35
  3. Κολιόπουλος 2003, σελ. 41-2.
  4. Hatzopoulos 2011, σελ. 35
  5. Hatzopoulos 2011, σελ. 36
  6. Κολιόπουλος 2003, σελ. 42.
  7. Wilkinson 1951, σελ. 1.
  8. Κολιόπουλος 2003, σελ. 42.
  9. Τίτος Λίβιος, Ab Urbe Condita, XLV 30: «Quanta Macedonia esset [...] Macedones quoque ignorabant»
  10. Wilkinson 1951, σελ. 1.
  11. Κολιόπουλος 2003, σελ. 120-1.
  12. History of Macedonia 1354-1833, A. Vacalopoulos
  13. Γεώργιος Χ. Χιονίδης, διάλεξη: Τα ληφθέντα υπό των Τούρκων μέτρα κατά των Ελλήνων επαναστατών του 1821 εις την Μακεδονίαν (ανάτυπον από Μακεδονικά ΙΑ΄ τεύχος. 27), Θεσσαλονίκη 1971
  14. "Η πολιτισμική ταυτότητα των Ελλήνων της Πελαγονίας (1912-1930)", Νικόλαος Βασιλειάδης, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2004 [1] σελ. 205, 206
  15. Τα κατά την Αναγέννησιν της Ελλάδος, Τόμος Ε΄, Σελ. 112
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 Μακεδονικά Σύμμεικτα, Μία ενθύμηση του 1784 από τη Μονή Διονυσίου του Αγίου Όρους, ΕΜΣ
  17. Οι εις τα μητρώα των αγωνιστών του '21 αναγραφόμενοι Mακεδόνες
  18. [2]

Βιβλιογραφία

  • Κολιόπουλος, Ιωάννης Σ. (2003). Η πέραν Ελλάς και οι άλλοι Έλληνες: Το σύγχρονο ελληνικό έθνος και οι ετερόγλωσσοι σύνοικοι χριστιανοί 1800-1912. Θεσσαλονίκη: Βάνιας. 
  • Wilkinson, Henry Robert (1951). Maps and politics: a review of the ethnographic cartography of Macedonia. Λίβερπουλ: Liverpool University Press. 
  • Hatzopoulos, M. B. (2011). «Macedonian studies». Στο: Lane Fox, Robin J., επιμ. Brill's Companion to Ancient Macedon. Studies in the Archaeology and History of Macedon, 650 BC-300 AD. Λέιντεν: Brill, σελ. 35-42. 

Διαβάστε επίσης

  • Γούναρης, Βασίλης Κ. (2008). «Η Μακεδονία των Ελλήνων: Από το Διαφωτισμό έως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο». Στο: Γιάννης Στεφανίδης, Βλάσης Βλασίδης, Ευάγγελος Κωφός, επιμ. Μακεδονικές ταυτότητες στο χρόνο: Διεπιστημονικές προσεγγίσεις. Αθήνα: Πατάκης, σελ. 185-210. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Μακεδονία (ελληνικό γεωγραφικό διαμέρισμα) (έκδοση 6798116) της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).
voyage logo
Στα Βικιταξίδια υπάρχουν ταξιδιωτικές οδηγίες για τoν προορισμό