Έδεσσα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Συντεταγμένες: 40°48′N 22°03′E / 40.8°N 22.05°E / 40.8; 22.05

Δήμος Έδεσσας
Έδεσσα
Πόλη
Καταρράκτης της Έδεσσας
Έδεσσα βρίσκεται στο τόπο Greece
Έδεσσα
Έδεσσα
Χώρα Ελλάδα
Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας
Διοίκηση
 • Δήμαρχος Δημήτρης Γιάννου
Έκταση 321.2 τ.χλμ
Πληθυσμός 18,229 (2011)
Ταχυδρομικός κώδικας 58 200
Τηλεφωνικός κωδικός 23810
Ιστοσελίδα http://www.myedessa.gr/welcome

Η Έδεσσα (παλαιότερα ονομάζονταν παράλληλα και Βοδενά ή Πόλη των Νερών), βρίσκεται σε υψόμετρο 320 μέτρων. Είναι αναπτυσσόμενη πόλη της κεντρικής Μακεδονίας της Ελλάδας, πρωτεύουσα της ομώνυμης επαρχίας και του Νομού Πέλλας και φημισμένη για τους καταρράκτες της. Ο πληθυσμός της πόλης της Έδεσσας είναι 18.229, ενώ αυτός του διευρυμένου Δήμου Έδεσσας ανέρχεται στους 28.814 κατοίκους (απογραφή 2011).

Η Έδεσσα απέχει 95 χλμ από Θεσσαλονίκη, και 25 χλμ από την Αριδαία.

Στην πόλη είναι έντονο το υγρό στοιχείο (ποτάμια και καταρράκτες), γι' αυτό και οι ονομασίες της: Έδεσσα (wεδες στα φρυγικά ήταν το νερό ή πύργος στο νερό) και Βοδενά (voda στα σλάβικα είναι το νερό) έχουν την ίδια ρίζα. Στην πόλη ρέουν 3 ποτάμια και ένας ξεροπόταμος ο οποίος γεμίζει μόνο τον χειμώνα.Η Έδεσσα δεν θα μπορούσε να λέγεται πόλη των νερών χωρίς τους καταρράκτες της Διότι είναι οι μεγαλύτεροι σε όλα τα Βαλκάνια. Οι καταρράκτες Έδεσσας βρίσκονται στην άκρη βράχου σε ένα μοναδικό γεωπάρκο γεμάτο από το νερό που λέγεται ‘φρύδι της πόλης’ με 12 καταρράκτες. Οι δύο είναι ορατοί, επισκέψιμοι και προσφέρουν μοναδική ατμόσφαιρα της δύναμης της φύσης δημιουργώντας τον μύθο της υδάτινης πολιτείας.

Το Γεωπάρκο των Καταρρακτών εκτείνεται σε μια περιοχή πάνω από 100.000τμ και σε μία διαδρομή πάνω στο βράχο για 1,1χλμ (Από το Ξενία Έδεσσας & το Βαρόσι, στο Μουσείο Νερού, το Πάρκο Καταρρακτών έως την Άνω Εστία). Στο κέντρο της πόλης αποτελεί το βασικό πόλο έλξης επισκεπτών και ένα από τα σημαντικότερα αξιοθέατα στην Ελλάδα. Το πάρκο Καταρρακτών προσφέρει ανοιχτούς χώρους αναψυχής και συνάντησης για όλους.

Το όνομα της πόλης έχει φρυγική προέλευση και σημαίνει "πύργος/πόλη μες στο νερό".[1]

Αρχαία Περίοδος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αρχαιολογικός Χώρος Έδεσσας
Καταρράκτης Έδεσσας
Ένας από τους πολλούς μύλους στο Γεωπάρκο των Καταρρακτών

Η Έδεσσα είναι μία από τις παλαιότερες πόλεις της Ελλάδας, με συνεχή παρουσία άνω των 3000 ετών, με ηλικία 2828 ετών,μια πόλη δύο χρονικών περιόδων(814 πΧ - 7ο αι μΧ -σήμερα ) και δύο επιπέδων (Κάτω και Ανω Πόλη).

Ιδρύθηκε σύμφωνα με τους ιστορικούς το 814 πΧ από τον Ηρακλείδη Κάρανο ως πρωτεύουσα του πρώτου βασιλείου της Μακεδονίας . Αναπτύχθηκε με γοργούς ρυθμούς στην περιοχή του Λόγγου σ έναν εύφορο τόπο με πολλά νερά.Σ αυτό το χώρο κάτω από το γκρεμό έως το σημερινό μοναστήρι της Αγίας Τριάδος απλωνόταν η πόλη ενώ πάνω στο πλάτωμα εκεί που βρίσκεται σήμερα το Βαρόσι,ήταν η Ακρόπολή.

Περιβαλλόταν από ψηλά τείχη .Η οχύρωσή της σχημάτιζε ενα μεγάλο Λάμδα από το κάτω επίπεδο και το Λόγγο μέχρι πάνω το σημερινό Βαρόσι.Για περίπου 1600 χρόνια είχε αυτή τη μορφή καλύπτοντας μια οικιστική περιοχή 250 στρεμμάτων.

Αγροτικός οικισμός τον 5ο και 6ο αιώνα πΧ εξελίχθηκε σε μια σύνθετη πόλη των ελληνιστικών χρόνων .Από τις ιστορικές πηγές προκύπτει ότι η Έδεσσα ήταν παρούσα στις συγκρούσεις μεταξύ των διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου και στις μάχες του συμμαχικού πολέμου και των πολέμων με τους Ρωμαίους. Ενας στρατηγός του Πύρρου ο Κλεώνυμος “έσπασε” το 273 την αμυνά της και σ αυτήν την πόλη ο Χρυσόγονος, στρατηγός του Φιλίππου Ε΄συγκέντρωσε τους πολεμιστές της Άνω Μακεδονίας για την σύγκρουση με την Αιτωλική Συμπολιτεία. Μέχρι το 1977 που ο Μανόλης Ανδρόνικος ανακάλυψε τους βασιλικούς τάφους στην Βεργίνα, πολλοί πίστευαν ότι εδώ ήταν οι Αιγές.

Τα αρχαιολογικά ευρήματα απ το Λόγγο πιστοποιούν πάντως ότι η πόλη διέθετε σπουδαία οικιστική οργάνωση. Μεγάλα κτίρια.Ψηλά τείχη (η νότια μνημειακή πύλη αποτελεί δείγμα τους).Δέχθηκε αλλεπάλληλες επιδρομές. Ηταν σημαντική κι ακμάζουσα για πολλούς αιώνες.Υπήρξε νευραλγικής σημασίας πέρασμα από και προς την Δυτική(Ανω)Μακεδονία κι από εδώ περνούσε η αρχαία Εγνατία Οδός.

Οι κάτοικοί της λάτρευαν πολλούς Θεούς.Αρχικά σ αυτούς συμπεριελάμβαναν τον Φρυγικό θεό Σαβάζιο και την μητέρα των θεών Μα .Αργότερα τον Ύψιστο Δία και τον Διόνυσο-Σαβάζιο(τον γιόρταζαν με φαλλοφορίες και για μια τέτοια προριζόταν το πολυσυζητημένο γουρουνάκι που ερχόταν απ το Δυρράχιο) , την Άρτεμις Αγροτέρα και την Αθηνά Παλλάδα.

Μετά την Ρωμαική κατάκτηση(168 πΧ) η Έδεσσα έγινε τόσο πλούσια που διέθετε βουλευτήριο, γυμνάσιο, ιερά και νομισματοκοπείο (ένα από τα 321 του Ρωμαικού κράτους κι ένα από τα 9 της Μακεδονίας).

Αν και δεχόταν συνεχείς επιδρομές από Γοτθικές φυλές ,άντεξε στο Λόγο έως τον 6ο-7ο αι μ.Χ.Απ αυτή την περίοδο και μετά εγκαταλείπεται σταδιακά και οι κάτοικοι της μετακομίζουν πάνω στην Ακρόπολη. Ενισχύουν εκεί τα τείχη και λόγω της φυσικής οχύρωσης (συνυπολογίστε πως το δυτικό μέρος της σημερινής Εδεσσας ήταν λίμνη ) η Εδεσσα εξελίχθηκε με τον καιρό σε άπαρτο Βυζαντινό κάστρο ,τέτοιου βαθμού που το χαρακτήριζαν “Θεοφρούρητο Κάστρο των Βοδενών”.

Ενδιαφέρουσα πριν απο μερικά χρόνια και η μελέτη (Γ.Παναγιάρης, Α.Χρυσοστόμου, Κ.Ζαφειράτος) για την “Βιολογική Αναπαράσταση Πληθυσμών της Υστερορρωμαϊκής Εδεσσας” σε ανθρωπολογικά ευρήματα στο οικόπεδο της Αστυνομίας. Στις ανασκαφές βρέθηκε επιτύμβια επιγραφή για τον Ζώπυρο που είχε το παρατσούκλι “Αττας” και η μελέτη σε 33 σκελετούς απ τον ίδιο χώρο έδειξε ότι “τα ανθρωπολογικά χαρακτηριστικά τους ταιριάζουν με έναν από τους 6 μορφολογικούς τύπους που συνέθεσε ο L.Angel για να περιγράψει τους κατοίκους της αρχαίας Ελλάδας”. Ενας άλλος ανθρωπολόγος (P.Boev) θεωρεί ότι “ο εν λόγω τύπος είναι χαρακτηριστικός των αρχαίων Μακεδόνων...”

Το 1345 κατελήφθη για περίπου 40 χρόνια από τους Σέρβους του Δουσάν και το 1386 η πόλη ακολούθησε την τύχη της υπόλοιπης Μακεδονίας και υποτάχθηκε στους Οθωμανούς. Σε ρωσικό χρονικό της εποχής μαρτυρείται ολοκληρωτική καταστροφή από μεγάλο σεισμό το 1395, από τον οποίο και δημιουργήθηκαν οι περίφημοι καταρράκτες της.[2] Το 1530 υπήρχαν στην πόλη 132 χριστιανικά και 48 μουσουλμανικά νοικοκυριά[3].

Νεώτερη περίοδος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πολλά στοιχεία για την πόλη κατά τον 17ο αιώνα παρέχει ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή που την επισκέφθηκε το 1668. Στο έργο του αναφέρει την έντονη παρουσία των Ελλήνων της πόλης.[4]

Το 1782 ιδρύθηκε το πρώτο γνωστό σχολείο της πόλης, το «Ελληνομουσείον». Στα αρχεία της Ιεράς Μητροπόλεως Βοδενών σώζεται το ιδρυτικό σιγίλιο που υπογράφει ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Γνωστός Εδεσσαίος της εποχής, ήταν ο λόγιος και καθηγητής της αρχαίας ελληνικής γλώσσας στο Παρίσι, Μηνάς Μηνωίδης (1788-1859) στον οποίο οφείλεται και η ανάπτυξη της Ολυμπιακής ιδέας. Μεγάλη οικογένεια της Έδεσσας τον 19ο αιώνα υπήρξε η οικογένεια Οικονόμου που μετανάστευσε στη Μολδοβλαχία και ακολούθως στην Τεργέστη της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας. Από την οικογένεια αυτή κατάγεται και ο διάσημος νευρολόγος Κωνσταντίνος Οικονόμου (γνωστός ως Constantin von Economo). Η οικογένεια Οικονόμου διατηρεί εως σήμερα δεσμούς με την γενέθλια πόλη. Το αρχοντικό της οικογένειας Οικονόμου είναι έως και σήμερα ένα από τα αξιοθέατα της Έδεσσας.

Οι κάτοικοι της Έδεσσας συμμετείχαν στην επανάσταση του 1821. Σπουδαίοι αγωνιστές της επανάστασης του 1821 ήταν ο Δημήτριος Τρούπκος[5] και ο Παναγιώτης Ναούμ, ο οποίος συμμετείχε στις Εθνοσυνελεύσεις της Ερμιόνης (Γ΄ Εθνοσυνέλευση), της Τροιζήνας (Γ΄ Εθνοσυνέλευση), του Άργους (Δ΄ Εθνοσυνέλευση) και του Ναυπλίου (Ε΄ Εθνοσυνέλευση), ως πληρεξούσιος, καθώς επίσης και οι αδερφοί του Δημήτριος και Αντώνιος Ναούμ,[6] οι οπλαρχηγοί Νικόλαος Αθανασίου και Αναστάσιος Δημητρίου[7] και ο αξιωματικός Δημήτριος Κωνσταντίνου.

Τις δεκαετίες του 1860 και 1870 η Έδεσσα έγινε πεδίο συγκρούσεων μεταξύ Πατριαρχικών και Εξαρχικών. Οι Εξαρχικοί απαιτούσαν την τέλεση των εκκλησιαστικών ακολουθιών στη βουλγαρική γλώσσα και, όταν το αίτημα απορρίφθηκε από το Μητροπολίτη Αγαθάγγελο και τον Τούρκο Καϊμακάμη, κατέλαβαν το 1870 το μητροπολιτικό ναό των Αγίων Αναργύρων και τον μετέτρεψαν σε εξαρχικό μέχρι το 1912.

Κατά τα έτη 1892-1894 ολοκληρώνεται η κατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης-Μοναστηρίου και η Έδεσσα συνδέεται πλέον με τρένο με τη Θεσσαλονίκη, τη Βέροια, τη Φλώρινα και το Μοναστήρι.

Στα τέλη του 19ου αιώνα, αρχίζει να χρησιμοποιείται για πρώτη φορά συστηματικά το μεγάλο συγκριτικό πλεονέκτημα της πόλης, οι άφθονες υδατοπτώσεις. Στο «φρύδι» του βράχου κτίζονται εργοστάσια, τα οποία αξιοποιούν τη δωρεάν πηγή ενέργειας και φέρνουν οικονομική άνθηση. Πρώτο εργοστάσιο κλωστοϋφαντουργίας ήταν του Τσίτση (1895). Ακολούθησαν η Άνω και Κάτω Εστία, το Κανναβουργείο και το Σεφέκο. Ήδη από τη δεκαετία του '10 και ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, η Έδεσσα είχε αποκληθεί «Μάντσεστερ των Βαλκανίων»[1] και ήταν, μαζί με τη Νάουσα, η κινητήρια δύναμη της βιομηχανίας στη Μακεδονία.

Οι εορτασμοί κατά την απελευθέρωση της Έδεσσας στις 30 Οκτωβρίου του 1912

Κατά το Μακεδονικό Αγώνα οι πολλοί Εδεσσαίοι αγωνίστηκαν για την ελευθερία, όπως ο οπλαρχηγός Ιωάννης Τσίτσιος (καπετάν Βλάχος) και οι Μακεδονομάχοι Ιωάννης Γιούσμης, Παρίσης Παρίσης, Κωνσταντίνος Σαλάμπασης, Κωνσταντίνος Σιβένας, Αθανάσιος Φράγκου, Ιωάννης Χατζηνίκος και ο ιατρός Αργύριος Κιτάνος. Ηγετικές μορφές της πόλης υπήρξαν επίσης, ο Ευάγγελος Κωφός και ο Δημήτριος Ρίζος.[8] Κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων, η Έδεσσα απελευθερώθηκε από τον ελληνικό στρατό στις 18 Οκτωβρίου του 1912.

Με τη Μικρασιατική Καταστροφή και την Ανταλλαγή πληθυσμών που ακολούθησε το 1923-1924, 2.500 περίπου Έλληνες πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη εγκαθίστανται στην Έδεσσα[9], συμβάλλοντας στην πολιτισμική και οικονομική ανάπτυξη του μεσοπολέμου. Πολλοί από αυτούς είχαν αστική προέλευση και ίδρυσαν βιοτεχνίες με κορυφαίους τους κλάδους της υφαντουργίας και της ταπητουργίας-η τεχνογνωσία των οποίων ήταν άγνωση ως τότε στον κυρίως ελλαδικό κορμό[10]. Τη δεκαετία του '30, εποχή πλήρους ακμής, λειτουργούν θέατρα, κινηματογράφοι, φιλαρμονική και εκδίδονται 4-5 εφημερίδες. Στην έντονη πολιτιστική κίνηση πρωτοστατεί ο σύλλογος «Μέγας Αλέξανδρος», που ιδρύθηκε το 1922 και συνεχίζει μέχρι σήμερα.[11]

Η βυζαντινή γέφυρα "Κιουπρί"

Η ευημερία της πόλης δέχθηκε ανεπανόρθωτο πλήγμα κατά τη δεκαετία του '40, με τη γερμανική κατοχή και τον εμφύλιο που ακολούθησε. Αν και η Έδεσσα δεν βομβαρδίστηκε στη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου, υπέστη τεράστια καταστροφή ακριβώς λίγες ημέρες πριν από τη λήξη της κατοχής. Το Σεπτέμβριο του 1944, οι Γερμανοί, σε αντίποινα για το φόνο ενός στρατιώτη τους, πυρπόλησαν τη μισή πόλη αφήνοντας χιλιάδες άστεγους. Μεταξύ των κτιρίων που καταστράφηκαν περιλαμβανόταν το Αρρεναγωγείο (κτίσμα του 1862) και ο μητροπολιτικός ναός των Αγίων Αναργύρων.

Πάρκο Καταρρακτών

Στα χρόνια που ακολούθησαν, η Έδεσσα βρέθηκε στη δίνη του εμφυλίου πολέμου και, κατά περιόδους, κατακλύστηκε από προσωρινούς πρόσφυγες των γύρω χωριών, τα οποία εκκενώνονταν για στρατιωτικούς λόγους. Όταν έληξαν οι συγκρούσεις το 1949 και ενώ εκατοντάδες σλαβόφωνοι και άλλοι ντόπιοι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού μαζί με τις οικογένειες τους είχαν πάρει το δρόμο της αναγκαστικής εξορίας, η πόλη προσπάθησε να επουλώσει τα τραύματα, αλλά οι οικονομικές συνθήκες είχαν αλλάξει. Η εμφάνιση των συνθετικών υφασμάτων (νάιλον, ραγιόν) που ήρθαν από την Αμερική επέφερε σκληρό ανταγωνιστικό κτύπημα στις ελληνικές κλωστοϋφαντουργίες. Ο εξηλεκτρισμός της χώρας αφαίρεσε από τις βιομηχανίες της Έδεσσας το συγκριτικό πλεονέκτημα των υδατοπτώσεων.

Επιπλέον, το τεράστιο ρεύμα αστυφιλίας της δεκαετίας του '50 και του '60 κατέστησε πολύ πιο επικερδή την εγκατάσταση των βιομηχανιών στα δυο μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας (Αθήνα, Θεσσαλονίκη), όπου είχε συσσωρευθεί το 50% του πληθυσμού της χώρας. Τα εργοστάσια της Έδεσσας άρχισαν να παρακμάζουν και να κλείνουν τη δεκαετία του 1960. Το 1972, τα 4 μεγάλα είχαν κλείσει και απόμεινε να υπολειτουργεί μόνο το ΣΕΦΕΚΟ ως τη δεκαετία του '90, ενώ χιλιάδες εργάτες αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν στη Δυτική Γερμανία, το Βέλγιο, την Αυστραλία.

Η Έδεσσα σήμερα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η εξέλιξη του πληθυσμού της πόλης
Έτος Κάτοικοι Μεταβολή
1913 8.846 ---
1928 9.441 + 595
1928 13.115 +3 674
1940 12.377 - 738
1951 14.940 + 2 563
1961 15.534 + 594
1971 13.967 -1.567
1981 16.642 +2.675
1991 17.659 +1.017
2001 18.253 + 594

Επίσης η Έδεσσα έχει λάβει Χρυσό βραβείο << Έξυπνης Πόλης>> τον Οκτώβριο του 2016 μετά τις πρόσφατες ανάπλασεις όπου έχουν πάρει μέρος σε όλη την πόλη όπου άλλαξαν το αστικό τοπίο της.Στις αρχές του 2000, τα παλιά εργοστάσια της Έδεσσας έχουν γκρεμιστεί (Τσίτση) ή έχουν μεταβληθεί σε χώρους εστίασης (Κανναβουργείο), επίσης χώροι πολιτισμού και διασκέδασης μπορούν να σας προσφέρουν ποικίλα μέρη στην πόλη όπως το Φ.Ο.Ε . Οι μικρές μονοκατοικίες με τους ανθισμένους κήπους δίπλα στα ποταμάκια έχουν δώσει τη θέση τους σε πενταόροφες πολυκατοικίες. Ωστόσο, η πόλη διατηρεί ακόμη γωνιές πρασίνου, με σημαντικά πάρκα μέσα στο κέντρο, και διασχίζεται πάντα από μικρά ποταμάκια που της προσδίδουν ένα ιδιαίτερο χρώμα.Παρ΄όλα αυτά όμως η αναλογία τ.μ.πράσινου ανά κάτοικο βρίσκεται στο 7,6 σύμφωνα με τη μελέτη που εκπονήθηκε από την ομάδα του καθηγητή της Αρχιτεκτονικής Τοπίου Γιάννη Τσαλικίδη το 2006, για λογαριασμό του Δήμου Έδεσσας,τη στιγμή που σύμφωνα με τον "Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος " το κατώτερο όριο " μιας βιώσιμης πόλης είναι τα 10 τ.μ.πράσινου ανά κάτοικο.Το νερό των Καταρρακτών προέρχεται από τις πηγές του υγροβιότοπου Άγρα οι οποίες τροφοδοτούνται από τα χιόνια του Καϊμάκτσαλάν ενώ η ροή τους είναι πλήρως ελεγχόμενη από την Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού μιας και το νερό τροφοδοτεί 2 εργοστάσια ηλεκτρικής ενέργειας, το εργοστάσιο του Άγρα & το εργοστάσιο του Εδεσσαίου. Κάθε χρόνο οργανώνονται εκδηλώσεις όπως το γνωστό παραδοσιακό αποκριάτικο καρναβάλι της Έδεσσα. Οι Εδεσσαϊκές γιορτές της αποκριάς ήταν ανέκαθεν μέσα στη ζωή όλων των κατοίκων της πόλης.Η πεζοδρομημένη οδός Δημοκρατίας είναι το εμπορικό κέντρο της Εδεσσας και δεν υπάρχει καταλληλότερος δρόμος για να ξεκινήσει κανείς μια εξερεύνηση για την Εδεσσα του σήμερα. Στον πεζόδρομο και στους κάθετους δρόμους οι επισκέπτες της πόλης μπορούν να απολαύσουν το πρωινό τους με αρτοσκευάσματα της στιγμής ,να κάνουν τα ψώνια τους,να αγοράσουν τοπικά προϊόντα ή απλώς να κάνουν “βόλτα στα μαγαζιά“ χαζεύοντας τις βιτρίνες των εμπορικών καταστημάτων. Από τον πεζόδρομο και σε ακτίνα μικρότερη του χιλιομέτρου είναι συγκεντρωμένο το λιανεμπόριο της Έδεσσας. Χονδρεμπόριο στο κέντρο δεν υπάρχει και σ ολη την πόλη είναι ελάχιστο και διάσπαρτο. Η Έδεσσα μπορεί να υπήρξε η πρώτη βιομηχανική πόλη της Ελλάδας(ή από τις πρώτες) αλλά σήμερα η βιομηχανία της είναι μικρή κι εντοπίζεται κυρίως περιφερειακά στην νότια κι ανατολική πλευρά της πόλης. Λόγω της γεωμορφολογίας της η πόλη αναπτύσσεται κυρίως βορειοδυτικά. 

Το 2006 η τσιμεντοποίηση του πάρκου της πλατείας 25ης Μαρτίου με σκοπό την εκεί ανέγερση Μουσείου,παρ΄ότι είχε προεπιλεγεί άλλος χώρος στην παραδοσιακή συνοικία "Βαρόσι",ακυρώθηκε μετά από κινητοποιήσεις ενεργών πολιτών της Έδεσσας. Την περίοδο 2004-2007 ανακατασκευάστηκε και η σιδηροδρομική γραμμή στο τμήμα Θεσσαλονίκης-Έδεσσας-Φλώρινας. Το 2006 η "Πρωτοβουλία Πολιτών για το Οδικό και Σιδηροδρομικό Δίκτυο" διεκδικεί την αναβάθμιση του οδικού δικτύου Θεσσαλονίκης-Έδεσσας στο τμήμα από τη Χαλκηδόνα ως τα όρια του Ν.Πέλλας με το Ν.Φλωρινας καθώς και την παράκαμψη της Έδεσσας ενώ παράλληλα τίθεται για πρώτη φορά το αίτημα της σιδηροδρομικής σύνδεσης Θεσσαλονίκης -Έδεσσας και Αριδαίας μέσω Γιαννιτσών. Την περίοδο 2007-2011 μετά από ποικιλόμορφες δράσεις της "Πρωτοβουλίας Πολιτών για το Σιδηροδρομικό Δίκτυο του Ν.Πέλλας" το παραπάνω αίτημα γίνεται αποδεκτό από το σύνολο σχεδόν των κατοίκων του Νομού Πέλλας με αποτέλεσμα την ένταξή του στην "Προκαταρκτική Μελέτη Σκοπιμότητας Ανάπτυξης Προαστιακού Περιφερειακού Σιδηρόδρομου Θεσσαλονίκης".Η ανάπτυξη της πόλης βασίζεται πλέον στον τριτογενή τομέα (δημόσιες υπηρεσίες και τουρισμό). Επίσης στην πόλη είχε ανεγερθεί ξενοδοχείο Ξενία το οποίο είχε σχεδιαστεί από τον αρχιτέκτονα Ιάσων Ρίζο. Δυστυχώς όμως λόγο της κακοδιαχείρισης και των οικονομικών προβλημάτων έκλεισε τις πόρτες του τον Δεκέμβριο του 2012.Στο κέντρο, θα βρείτε το σήμα κατατεθέν της πόλης, το ρολόι, του οποίου η κατασκευή χρονολογείται γύρω στο 1900. Σήμερα συνεχίζει την λειτουργία του δίπλα στο κτίριο όπου στεγάζονται οι δραστηριότητες του Φιλοπρόοδου Συλλόγου Μέγας Αλέξανδρος ενός από τους πιο παλαιούς συλλόγους της Έδεσσας (1922).

Αρχαίο μονοπάτι στην Έδεσσα.

Δήμαρχοι της Έδεσσας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι εκλεγμένοι δήμαρχοι της Έδεσσας μετά τη μεταπολίτευση ήταν οι ακόλουθοι:

  • Πέτρος Σούγγαρης, 1975-1990, παραιτήθηκε για να συμμετάσχει στις βουλευτικές εκλογές
  • Χρήστος Βοσνάκης, 1990-2000, παραιτήθηκε για να συμμετάσχει στις βουλευτικές εκλογές
  • Γιάννης Σόντρας, 2000-2011,
  • Δημήτρης Γιάννου, 2011 έως και σήμερα.

Αξιοθέατα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο μεγαλύτερος καταρράκτης της Έδεσσας
Πάρκο καταρρακτών με χιόνια

Η πόλη είναι διάσημη για τους 12 καταρράκτες που σχηματίζει ο ποταμός Εδεσσαίος ή Βόδας που ρέει μέσα από την πόλη. Πρόκειται για τους μεγαλύτερους στην Ελλάδα. Σήμερα ορατοί και προσβάσιμοι είναι οι 2, ο Καταρράκτης Κάρανος & ο Διπλός Καταρράκτης οι οποίοι βρίσκονται στο κέντρο του γεωπάρκου Καταρρακτών. Περιβάλλονται από το καταπράσινο πάρκο των καταρρακτών με αιωνόβια πλατάνια. Η διαμόρφωση του πάρκου οφείλεται στις γερμανικές δυνάμεις κατοχής. Προπολεμικά, στην περιοχή βρίσκονταν τα νεκροταφεία και η πρόσβαση στους καταρράκτες ήταν δύσκολη.

Άλλα αξιοθέατα της πόλης είναι:

  • Ο Ψηλός Βράχος με θέα στον κάμπο της Κεντρικής Μακεδονίας τα Γιαννιτσά ως τη Θεσσαλονίκη.
  • Η τοποθεσία "Κιουπρί" (που σημαίνει γέφυρα στα τουρκικά), στην δυτική είσοδο της πόλης, με πέτρινο τοξωτό γεφύρι της Τουρκοκρατίας, το οποίο υπήρχε απο την ρωμαική εποχή και εικάζεται ότι περνούσε η αρχαία Εγνατία Οδός, το ομώνυμο πάρκο, το δημοτικό Κολυμβητήριο και το δημοτικό κλειστό Γυμναστήριο. Η περιοχή περιγράφεται από την Αγγλίδα περιηγήτρια Mary Walker (1863) ως ειδυλλιακός τόπος εκδρομής.
  • Το πέτρινο Ρολόι της Πόλης, κατασκευασμένο περί το 1905.
  • Η βυζαντινή εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου ή Αγίας Σοφίας, παλαιός μητροπολιτικός ναός, στη συνοικία Βαρόσι. Κτίσμα του 14ου αιώνα, με κίονες κορινθιακού ρυθμού, προφανώς από παλαιότατο αρχαίο ναό στο ίδιο σημείο.
  • Η παραδοσιακή συνοικία Βαρόσι, στην οποία σώζονται τα παλαιότερα σπίτια της Έδεσσας (ορισμένα από τις αρχές του 19ου αιώνα). Ολόκληρη η συνοικία έχει κηρυχθεί διατηρητέα, αλλά τα περισσότερα κτίσματα κινδυνεύουν άμεσα με κατάρρευση.
  • Οι Μικροί Καταρράκτες στο κέντρο της πόλης που παλιά κινούσαν υδρόμυλο.
  • Το Κανναβουργείο, κάτω από τους "Μύλους", στη συνέχεια του πάρκου των Καταρρακτών. Συνδέεται με την πόλη με ένα αυθεντικό καλντερίμι, μέσα από τη συνοικία "Βαρόσι" και στη συνέχεια με σύγχρονο ανελκυστήρα. Ένα κομμάτι του παλιού εργοστασίου έχει μετατραπεί σε εστιατόριο-καφετέρια, ενώ το μεγαλύτερο μέρος διατηρεί άθικτα τα μηχανήματα και τη διάταξη της βιομηχανικής μονάδας.
  • To Γενί Τζαμί, έργο πιθανά του 1875, που κηρύχθηκε διατηρητέο το 1937 και στέγασε το αρχαιολογικό μουσείο της πόλης (τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν στις 8 Δεκεμβρίου 1942).
  • Το μαρμάρινο Μνημείο Μικρασιατών, αφιερωμένο στην αρχαία Πέργαμο.[12]

Μεταφορές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σιδηροδρομικές μεταφορές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Έδεσσα εξυπηρετείται από τον ομώνυμο σιδηροδρομικό σταθμό που εγκαινιάστηκε το 1894 επί σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης - Φλωρίνης. Από το 2010, εξυπηρετείται από τον προαστιακό Θεσσαλονίκης μέσω Βέροιας ο οποίος συνδέει την πόλη με τη Θεσσαλονίκη, ενώ ανοιχτό παραμένει το αίτημα των κατοίκων του νομού Πέλλας για την απ΄ευθείας σύνδεση Θεσσαλονίκης-Έδεσσας μέσω Γιαννιτσών, που μελλοντικά μπορεί ν΄αποτελέσει και τμήμα της Σιδηροδρομικής Εγνατίας.

Υποδομή

Η Έδεσσα εξυπηρετείται από την Εθνική οδό 2, όπου η πρόσβαση στην πόλη μπορεί να γίνει από την νότια πλευρά (Νοσοκομείου), Από την ανατολική πλευρά (Εκκλεισοχωρίου), ή από την πρόσφατη δυτική παράκαμψη (πρός το βουνό Βόρας).

Πολιτισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Έδεσσα υπήρξε ακόμη και στα χρόνια της τουρκοκρατίας ένα σημαντικό αστικό και διοικητικό κέντρο της κεντρικής Μακεδονίας. Αυτό είχε ως επακόλουθο την ανάπτυξη των γραμμάτων και των τεχνών: παραδείγματα αποτελούν η ίδρυση του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου το 1872 και της φιλαρμονικής την δεκαετία του 1900. Το αποκορύφωμα της πολιτιστικής κίνησης ήρθε την εποχή του Μεσοπολέμου (1922-1940). Ιδιαίτερη ανάπτυξη γνώρισε η μουσική, με συχνές συναυλίες, οπερέτες και άλλες εκδηλώσεις, στις οποίες συμμετείχαν τοπικές χορωδίες και φιλαρμονικές. Η παλιά μουσική παράδοση διατηρείται μέχρι τις ημέρες μας και στο τέλος κάθε καλοκαιριού ομάδες κανταδόρων διασχίζουν όλες τις γειτονιές της πόλης χαρίζοντας έναν ρομαντικό αποχαιρετισμό στην εποχή των διακοπών.

Εξίσου αξιόλογη είναι και η λογοτεχνική παράδοση της πόλης. Στο Γυμνάσιο της Έδεσσας φοίτησε ο Μενέλαος Λουντέμης και εικόνες από τη ζωή της πόλης επανέρχονται συχνά στα έργα του. Τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του έζησε στην Έδεσσα ο Σταμ-Σταμ (Σταμάτης Σταματίου), γνωστός για τις επιφυλλίδες του και τα διηγήματα που αντλούν από τη ζωή του χωριού. Ο Σταματίου διετέλεσε επίσης Νομάρχης Πέλλας.

Το 1918 ιδρύεται ο Φιλοπρόοδος Σύλλογος Μέγας Αλέξανδρος (το 1922 κατατίθεται το κατασταστικό λόγω ενηλικίωσης των ιδρυτικών μελών) ο οποίος είναι και ο ιστορικότερος σύλλογος της Έδεσσας με πλήθος πολιτιστικών δραστηριοτήτων για την ανάδειξη του τοπικού πολιτισμού και της τοπικής ταυτότητας της πόλης. Σήμερα δραστηριοποιούνται στην πόλη πλήθος πολιτιστικών συλλόγων αναδεικνύοντας κάθε γωνιά του ελληνικού πολιτισμού

Από τους σύγχρονους λογοτέχνες κορυφαία θέση κατέχει ο ποιητής Μάρκος Μέσκος (γεν. 1935). Στο έργο του επανέρχονται συχνά αναμνήσεις από την παιδική και νεανική ζωή στην Έδεσσα και σκηνές από τη φρίκη των πολέμων της δεκαετίας του 1940. Ξεχωρίζουν επίσης ο Σάκης Τότλης και ο ποιητής Βασίλης Παππάς. Αξιόλογοι είναι και οι νεώτεροι Θόδωρος Σαρηγκιόλης, Τάκης Γκόντης, Ελευθερία Μπέλμπα.

Μέσα Ενημέρωσης - Τηλεπικοινωνίες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εφημερίδες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην Έδεσσα κυκλοφορεί μία ημερήσια εφημερίδα, η "Πρωινή", από το 1981. Κυκλοφορεί επίσης η εβδομαδιαία "Εδεσσαϊκή", ανελλιπώς από το Σεπτέμβριο του 1963, καθώς και η εφημερίδα "Λόγος της Πέλλας" από το 2004, ενώ το 2006 κυκλοφόρησε η πρώτη δωρεάν εφημερίδα στην ιστορία του νομού με την ονομασία "Άποψη Πέλλας".Και τα Εδεσσαϊκά Νέα από το 2016. Παλαιότερες εφημερίδες που κυκλοφόρησαν στην πόλη ήταν (σε παρένθεση ο χρόνος έναρξης κυκλοφορίας): "Έδεσσα" (1919), "Νέα Έδεσσα" (1921), "Νέα Ιδέα" (1927), "Κήρυξ" (1927), "Αγροτική Ιδέα" (1928), "Το Θάρρος" (1929), "Ταχυδρόμος Εδέσσης" (1929), "Εμπρός" (1933), "Ελεύθερος Λόγος" (1934), "Πέλλα" (1954), "Ηχώ Εδέσσης" (1957), "Εθνική Μάχη" (1961) και άλλες.

Στην Έδεσσα υπήρχε και ραδιοφωνικός σταθμός ιδιοκτησίας της τότε Τοπικής Ένωσης Δήμων και Κοινοτήτων (ΤΕΔΚ) του νομού Πέλλας, το Διαδημοτικό Ραδιόφωνο που έκπεμπε στους 103.8 FM Stereo. Φέτος κλείνει 2-4 χρόνια που ανέστειλε την λειτουργία του.Ενώ επίσης υπήρχε και το Radio Edessa FM. 97.8 το οποίο επίσης έχει διακόψει την λειτουργία του.

Τα τελευταία χρόνια έχει αναπτυχθεί και ο τομέας της ηλεκτρονικής ενημέρωσης με συνεχείς ειδήσεις για την Έδεσσα και την ευρύτερη περιοχή.

Αθλητισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ποδόσφαιρο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Έδεσσα έχει πλούσια αθλητική παράδοση. Το ποδόσφαιρο ήταν γνωστό στην πόλη ήδη από το 1908, όπως δείχνει σωζόμενη φωτογραφία του συλλόγου "Ελπίς". (Δημοσιεύτηκε στην "Εδεσσαϊκή" στις 20 Σεπτεμβρίου 2003). Μετά τη λήξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, ιδρύθηκαν ποδοσφαιρικοί σύλλογοι: η "Νέα Γενιά" (1922), ο Ηρακλής (1926), ο Άρης (1939), ο Εθνικός (1949), ενώ ποδοσφαιρικό τμήμα διατηρούσε και ο πολιτιστικός σύλλογος "Μέγας Αλέξανδρος" (1922-1931).

Το 1960, συνενώθηκαν στον "Εδεσσαϊκό", με σύμβολο την τρίαινα. Σύντομα, ο Εδεσσαϊκός καθιερώθηκε ανάμεσα στους πρωταγωνιστές της Β΄ Εθνικής Κατηγορίας. Πρωταθλητής στον Δ' Όμιλο το 1962-63 και το 1964-65, έχασε και τις δυο φορές την άνοδο στην Α΄ Εθνική σε αγώνες μπαράζ μεταξύ των τεσσάρων πρωταθλητών, σύμφωνα με το σύστημα που ίσχυε τότε. Το 1969-70, στην τελευταία αναλαμπή, διεκδίκησε τον τίτλο μέχρι τέλους, αλλά κατετάγη 3ος. Ακολούθησαν χρόνια παρακμής. Το 1975 υποβιβάστηκε για πρώτη φορά στην ιστορία του. Επανήλθε στη Β΄ Εθνική το 1977 και γνώρισε άλλους τρεις υποβιβασμούς στη Γ΄ Εθνική μεταξύ 1981 και 1988.

Η σπουδαιότερη στιγμή του εδεσσαϊκού ποδοσφαίρου ήρθε το 1992, όταν ο Εδεσσαϊκός ανήλθε για πρώτη φορά στην Α΄ Εθνική, με προπονητή τον Μάκη Κατσαβάκη. Στην ομάδα του 1992 ξεχώριζαν κυρίως νέα ταλέντα, όπως ο Σαπουντζής, ο Ζουμπούλης,ο Σταφυλίδης ο Πασαλής και οι δυο βετεράνοι Μαλουμίδης και Τσολερίδης. Η Έδεσσα ήταν η τρίτη μικρότερη πόλη της Μακεδονίας (μετά την Βέροια και την Καστοριά ) που ανέβασε ποτέ ομάδα στην Α΄ Εθνική.

Ο Εδεσσαϊκός παρέμεινε στην Α΄ Εθνική επί πέντε χρόνια, πραγματοποιώντας ικανοποιητικές εμφανίσεις, ενώ το 1996 έφτασε και ως τους "4" στο Κύπελλο Ελλάδας. Τα οικονομικά προβλήματα που συσσωρεύτηκαν, όμως, δεν επέτρεψαν ανάλογη συνέχεια και η ομάδα υποβιβάστηκε το 1997. Ακολούθησαν χρόνια παρακμής, με διαδοχικούς υποβιβασμούς στη Γ΄ Εθνική (1999), Δ΄ Εθνική (2000) και στην τοπική ΕΠΣ Πέλλας το 2002. Στο πρωτάθλημα 2007-08 βρίσκεται πάλι στην Δ΄ Εθνική και από την νέα χρονιά 2008-09, μετά το νέο υποβιβασμό της, αγωνίζεται και πάλι στην τοπική ερασιτεχνική κατηγορία.

Κλασικός αθλητισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πόλη έχει να επιδείξει σημαντική παρουσία και στον στίβο. Ξεχωρίζουν δυο περίοδοι ακμής, η δεκαετία του 1960 και η δεκαετία του 1990. Ειδικά τη δεκαετία του 1960, ο γυναικείος στίβος της Έδεσσας βρισκόταν στις κορυφές της Ελλάδας και ο Εδεσσαϊκός καταλάμβανε συχνά τη 2η θέση στους Πανελλήνιους Αγώνες (1963, 1965, 1966).

Χρυσά μετάλλια στους Πανελλήνιους Αγώνες Γυναικών είχαν κατακτήσει οι Πέτκου (200 μ., 1963), Ζαχαριάδου (δισκοβολία, 1965, 1966, 1967) και η ομάδα 4Χ100 (1963). Η γνωστότερη αθλήτρια την οποία ανέδειξε η Έδεσσα ήταν η Βάσω Καραφύλλη, η οποία κατέρριψε επανειλημμένα το πανελλήνιο ρεκόρ της δισκοβολίας και το έφτασε σε απλησίαστα για την εποχή επίπεδα το 1975. Το πανελλήνιο ρεκόρ της, 55.10, έμεινε ακατάρριπτο για δεκαοχτώ χρόνια ως το 1993. Η Καραφύλλη πήρε το χρυσό μετάλλιο δισκοβολίας στους Πανελλήνιους Αγώνες το 1968, 1972, 1973, 1976 και ακοντισμού το 1970. Κέρδισε επίσης το χρυσό μετάλλιο δισκοβολίας στους Μεσογειακούς Αγώνες το 1975.

Άλλοι αξιόλογοι αθλητές από την Έδεσσα κατά την περίοδο 1960-1980 ήταν ο Μεσημέρτζης (δρόμοι ημιαντοχής-αντοχής), ο Παρασκευάς (μήκος), ο Βουτσής (100 μ.), ο Καβαλιωτίδης (400 μ.), ο Χρηστάκης (ακοντισμός) και ο Τζουβάρας (100-200 μ.).

Η δεύτερη περίοδος ακμής, κατά τη δεκαετία του 1990, προήλθε από το Γυμναστικό Σύλλογο Έδεσσας (ΓΥΣΕ), με δημιουργό τον Πέτρο Χάλη. Οι αθλητές του ΓΥΣΕ διακρίθηκαν σε παιδικό και εφηβικό επίπεδο, καθώς, λόγω των νέων συνθηκών επαγγελματισμού στο στίβο, οι περισσότεροι σταμάτησαν τον αθλητισμό με την ενηλικίωσή τους. Γνωστότερα ονόματα του ΓΥΣΕ υπήρξαν ο Χοϊδης (100μ.), πρώτος στους Πανευρωπαϊκούς Αγώνες Νέων, η Τσάμογλου (σφυροβολία), με επανειλημμένες καταρρίψεις του πανελλήνιου ρεκόρ, η Κυβελίδου (έπταθλο), η Π. Μανώλη (200μ με εμπόδια) 2η στους Βαλκανικούς Αγώνες, η Δημητριάδου (έπταθλο), οι Ελ. και Δ. Μασλίγκα (μήκος) και η Γαλένη (μήκος).

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. 1,0 1,1 Edessa - 3000 years history
  2. Ντίνος Κιούσης (16/10/2007). «Νομός Πέλλας: Από την Έδεσσα και πάνω». Ταξίδια. Καθημερινή. http://trans.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_taxgreece_26_16/10/2007_208090. Ανακτήθηκε στις 30/4/2009. 
  3. Harun Yeni, Demography and Settlement in Paşa Sancağı Sol-Kol Region According to Muhasebe-i Vilayet-i Rumeli Defteri Dated 1530, Supervisor: Prof. Halil İnalcık, Bilkent University, Department of History, Σεπτέμβριος 2006, σελ. 96
  4. Η Κεντρική και Δυτική Μακεδονία κατά τον Εβλιγιά Τσελεμπή, μετάφραση και σχόλια: Βασίλειος Δημητριάδης, Έκδοση ΕΜΣ, 1973
  5. Κωνσταντίνος Γ. Σταλίδης, Δημήτριος Τρούπκος, ένας Εδεσσαίος αγωνιστής του 1821, ανάτυπο από το 5ο τεύχος των Εδεσσαϊκών Χρονικών, Έδεσσα 1973
  6. Ο νέος ελληνισμός στην Έδεσσα (Βοδενά) του πρώτου μισού του ΙΘ΄ αιώνα, Γεώργιος Ρουμελιώτης, Έκδοση: Λαογραφική Εταιρεία Νομού Πέλλας, σελίδα 82
  7. Ο νέος ελληνισμός στην Έδεσσα (Βοδενά) του πρώτου μισού του ΙΘ΄ αιώνα, Γεώργιος Ρουμελιώτης, Έκδοση: Λαογραφική Εταιρεία Νομού Πέλλας, σελίδα 110
  8. Αφανείς γηγενείς Μακεδονομάχοι, επιστημονική επιμέλεια Ιωάννης Σ. Κολιόπουλος, ΕΜΣ, εκδόσεις University Studio Press. Θεσσαλονίκη 2008
  9. https://mikrasiatwn.wordpress.com/2012/06/03/%CE%BC%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CE%B5%CE%AF%CE%BF-%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%81%CE%B1%CF%83%CE%B9%CE%B1%CF%84%CF%8E%CE%BD-%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%83%CF%86%CF%8D%CE%B3%CF%89%CE%BD-%CE%AD%CE%B4%CE%B5%CF%83%CF%83/
  10. http://www.mikrasiatespellas.gr/occupation.html
  11. http://www.dimosedessas.gov.gr/el/i-poli-edessa/istoria-tis-perioxis
  12. Μνημείο Μικρασιατών Έδεσσας - Ένωση Μικρασιατών Φοιτητών

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

wiktionary logo
Το Βικιλεξικό έχει σχετικό λήμμα:
Commons logo
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα
Θεσσαλονίκη   Πρότυπο:Γραμμή 6 link   Πολύκαστρο

|}|}|}|}|}|}