Σλάβοι

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Σλάβοι
Συνολικός πληθυσμός
300-350 εκατομμύρια
Περιοχές με σημαντικούς πληθυσμούς
Flag of Russia.svg Ρώσοι 150.000.000[1]
Flag of Poland.svg Πολωνοί 57.300.000
Flag of Ukraine.svg Ουκρανοί 57.000.000
Flag of Serbia.svg Σέρβοι 12.000.000
Flag of the Czech Republic.svg Τσέχοι 12.000.000
Flag of Bulgaria.svg Βούλγαροι 7.000.000
Flag of Belarus.svg Λευκορώσοι 10.000.000
Flag of Croatia.svg Κροάτες 4.000.000
Flag of Slovakia.svg Σλοβάκοι 5.400.000
Flag of Bosnia and Herzegovina.svg Βόσνιοι 2.800.000
Flag of Slovenia.svg Σλοβένοι 2.500.000
Flag of Macedonia.svg Σλαβομακεδόνες 2.000.000
Flag of Montenegro.svg Μαυροβούνιοι 750.000
Γλώσσες
Ρωσικά, Λευκορωσικά, Ουκρανικά, Πολωνικά, Τσέχικα, Σλοβακικά,Σλοβενικά, Κροατικά, Σερβικά, Βοσνιακά, Μαυροβουνιακά, Σλαβομακεδονικά, Βουλγαρικά
Θρησκεία
Χριστιανισμός (κυρίως Ορθόδοξοι και Καθολικοί), Ισλάμ (κυρίως Σουνίτες)
Τα σημερινά σλαβικά κράτη
Οι Σλάβοι στην Ευρώπη κατά το 650

Οι Σλάβοι είναι μία ινδοευρωπαϊκή εθνογλωσσική ομάδα, που ζει στην Κεντρική, την Ανατολική και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, τη Βόρεια και την Κεντρική Ασία, μιλάει τις ινδοευρωπαϊκές Σλαβικές γλώσσες και μοιράζονται, σε ποικίλους βαθμούς, ορισμένα πολιτιστικά χαρακτηριστικά και ιστορικά υπόβαθρα. Από τις αρχές του 6ου αιώνα εξαπλώθηκαν για να κατοικήσουν το μεγαλύτερο μέρος της Κεντρικής, της Ανατολικής και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Πάνω από το μισό του εδάφους της Ευρώπης κατοικείται από σλαβόφωνες κοινότητες. Οι σημερινοί σλαβικοί λαοί ταξινομούνται σε Δυτικούς, Ανατολικούς και Νότιους Σλάβους.

Τα σύγχρονα σλαβικά έθνη και εθνικές ομάδες διαφέρουν σημαντικά τόσο γενετικά όσο και πολιτιστικά και οι μεταξύ τους σχέσεις ποικίλλουν - ακόμη και μέσα στις ίδιες τις εθνοτικές ομάδες - από αισθήματα σύνδεσης μέχρι αμοιβαία αισθήματα εχθρότητας.

Κατά το Mεσαίωνα υπήρχαν δεκάδες σλάβικα φύλα. Από τότε μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, μέσα από αλλεπάλληλες ενοποιήσεις, ενσωματώσεις και διασπάσεις, διαμορφώθηκε σε γενικές γραμμές η εικόνα του σλαβικού κόσμου που συναντάμε στις μέρες μας και που αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της Ευρώπης. Σήμερα αποτελούν τον κυρίως πληθυσμό σε δεκατρία ευρωπαϊκά κράτη: Ρωσία, Ουκρανία, Λευκορωσία, Πολωνία, Τσεχία, Σλοβακία, Σλοβενία, Κροατία, Σερβία, Μαυροβούνιο, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Π.Γ.Δ.Μ. και Βουλγαρία. Έτσι, βάσει γλωσσικών και ιστορικών κριτηρίων, σήμερα η σλαβική ομάδα λαών διαιρείται σε τρεις κύριες υποομάδες:

Η ονομασία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εντοπίζονται για πρώτη φορά στις βυζαντινές πηγές του 6ου αιώνα με τις παραλλαγές σκλάβοι, σκαλβηνοί, σθλάβοι, σθλαβηνοί, Άντες, και στις δυτικές του 7ου αιώνα μ.Χ. με τις μορφές sclaveni και sclavi .[2] Οι ίδιοι αυτοαποκαλούνταν Σλοβένοι, ενώ οι γείτονές τους Γερμανοί τούς ονόμαζαν Wenden ή Winden, δηλαδή κελτικός κλάδος που αφομοιώθηκε από τους Σλάβους αργότερα.[3]

Η ετυμολογία του ονόματός τους[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ετυμολογία της ονομασίας τους δεν είναι σίγουρη και οι ερμηνείες τους ποικίλουν:

α) Οι αρχαιότερες σλαβικές πηγές που χρησιμοποιούν ονομασία για τους Σλάβους ανάγεται τον 9ο αιώνα μ.Χ. και είναι η λέξη ЅlověninБ (πληθυντικός του slověne). Η λέξη σχηματίζεται από το slov και το επίθημα -jenin. To πρώτο δηλώνει τοποθεσία και το δεύτερο τον κάτοικο αυτής της τοποθεσίας. Το slov ετυμολογικά ανάγεται στο πρωτο-ινδοευρωπαΐκό K΄lou που σημαίνει ρέω, κι επειδή τα πρωτο-ινδοευρωπαΐκά Κ και ou προφέρoνταν s και ov, αντίστοιχα, στους Σλάβους, έχουμε το ЅlověninБ. Άρα η προέλευση του ονόματος υποδηλώνει ότι κατοικούσαν αρχικά σε περιοχές πλούσιες σε νερά, ποτάμια και λίμνες δηλαδή.

β) Η λέξη Σλάβος συνδέεται με το (s)lawos, συγγενή λέξη του ελληνικού λαός.

γ) Ετυμολογείται επίσης από τη λέξη slava (=δόξα, φήμη) και slovo (=λόγος). Πρόκειται όμως για μια εύκολη λαϊκή ετυμολογία.

δ) Αστήρικτη και ενδεικτική της δυτικής οπτικής είναι η λατινική εκδοχή που την ανάγει στη λατινική λέξη Sclavus (δούλος). Όμως το ίδιο το Sclavus προέρχεται αρχικά από το ЅlověninБ.

ε) Ως δηλωτική κοινωνικής-επαγγελματικής ιδιότητας είναι η ετυμολόγησή της από το πρωτοβουλγαρικό saqlaw (=φύλακας, εκπαιδευμένος δούλος), στρατιωτικό σώμα αποτελούμενο από εκπαιδευμένους δούλους των Αβάρων.

στ) Τέλος υπάρχει και μία ετυμολογική εκδοχή που της δίνει θρησκευτικό περιεχόμενο, και δηλώνει αυτόν που ανήκει σε μία θρησκευτική ομάδα.[4]

Καταγωγή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ιστορική καταγωγή τους είναι άγνωστη διότι δεν έχουμε μύθους γενεαλογικούς οι οποίοι να διασώζουν κάποιον ιστορικό πυρήνα.[5] Επίσης οι μετακινήσεις τους δεν άφησαν γραπτά κατάλοιπα ή άλλα έτσι ώστε να ταυτιστούν με αυτούς απόλυτα. Τέλος, για τους άλλους λαούς που διέθεταν γραφή οι περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης και βόρεια των στεπών ήταν γι' αυτούς κάτι άγνωστο, κατοικημένες από μυθικά όντα χωρίς στενές επαφές.[6] Η ιστορική περίοδος για τα σλαβικά φύλα ξεκινά από τις πρώτες ιστορικές μνείες γι' αυτούς κατά τη διάρκεια του 6ου αιώνα μ.Χ.

Αρχική κοιτίδα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι πρώτες απόψεις για την κοιτίδα των Σλάβων ανάγονται στον 12ο αιώνα και στο ρωσικό Χρονικό του Νέστορα.[7] Δύο είναι κυριότερες εκδοχές: α) βορειοδυτικά των Καρπαθίων Ορέων, και β) στην περιοχή που βρίσκεται ανάμεσα στον ποταμό Βιστούλα στα δυτικά και τον μέσο ρου του ποταμού Δνείπερου στα ανατολικά, βόρεια από τα Καρπάθια Όρη και νότια των ποταμών Νάρεβ και Πριπέτ, δηλαδή στη σημερινή ανατολική Πολωνία, δυτική Ουκρανία, και νοτιοδυτική Λευκορωσία. Η δεύτερη εκδοχή είναι η περισσότερο θεμελιωμένη από τα πορίσματα της αρχαιολογίας, της γλωσσολογίας και της παλαιοδημογραφίας.[8] Γειτνίαζαν με τους βαλτικούς λαούς στα βόρεια, τους Ιλλυριούς και τους Κέλτες στα δυτικά, στα νότια με τους Θράκες και ανατολικά με τους ιρανικούς πληθυσμούς. Αυτή η Πρωτοσλαβική εθνότητα δεν ήταν χωρισμένη σε έθνη και μιλούσε την κοινή σλαβική, μια ενιαία γλώσσα.[9]

Μετακινήσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σλάβες με παραδοσιακές ενδυμασίες

Την εποχή των Μεγάλων Μεταναστεύσεων (5ος-6ος αιώνες μ.Χ.) τα σλαβικά φύλα άρχισαν να διεκδικούν τον ανατολικό ευρωπαϊκό χώρο. Θα ολοκληρωθούν οι μετακινήσεις αυτές στα τέλη του 8ου αιώνα μ.Χ.

Τα αίτια των μετακινήσεών τους[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι λόγοι στους οποίους οι ιστορικοί αποδίδουν τις μετακινήσεις είναι:

α) υπερβολική δημογραφική αύξηση,[10] β) η προώθηση ιρανικών και μογγολικών φύλων προς την Ευρώπη (Ούννων στο α΄ μισό του 5ου αιώνα, και Αβάρων τον 6ο αιώνα) δια μέσου των στεπών βορείως του Ευξείνου Πόντου (και των δύο μάλιστα θα γίνουν σύμμαχοι, αφού υποταγούν, και συμμέτοχοι στις κατακτήσεις τους) και γ) η ανάγκη εύρεσης προσφορότερων χώρων επιβίωσης.

Οι φάσεις των μετακινήσεών τους[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γενικά οι ιστορικοί μιλάνε για τρία μεταναστευτικά ρεύματα που σημειώνονται: α) το πρώτο πραγματοποιείται το β΄ μισό του 4ου αιώνα: λόγω της δημογραφικής αύξησης μετακινούνται ανατολικά και βορειοανατολικά, κατά ομάδες, σταθερά εγκαθιστάμενοι ειρηνικά ανάμεσα στους ντόπιους πληθυσμούς, λόγω επάρκειας εδαφών και απουσίας θεσμού εδαφικής κυριαρχίας σε εκείνα τα μέρη[11], β) το δεύτερο μεγάλο κύμα συνδέεται με την εισβολή των Αβάρων κατά τον 5ο αιώνα μ.Χ. Οι Σλάβοι θα προωθηθούν στα δυτικά και στην Κεντρική Ευρώπη από τις Άλπεις έως τη Βαλτική Θάλασσα παίρνοντας τη θέση διάφορων γερμανικών φύλων, γ) το τρίτο μεταναστευτικό ρεύμα κινείται νότια στα βαλκανικά εδάφη και το Βυζάντιο. Αρχικά οι επιδρομές ήταν προσωρινές και οι εισβολείς επέστρεφαν βόρεια του Δούναβη. Από τα τέλη του 6ου αιώνα οι εγκαταστάσεις τους γίνονται μονιμότερες, σε κάποιες περιπτώσεις κατόπιν ιδίας πρωτοβουλίας των Βυζαντινών.[12]

Πολιτειακή-κοινωνική οργάνωση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι Σλάβοι δεν ήταν ένας νομαδικός λαός αλλά ήταν εγκατεστημένοι μόνιμα. Ασχολούνταν με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Το εμπόριο δεν ήταν ανεπτυγμένο. Η πολιτική τους οργάνωση ήταν στοιχειώδης. Κέντρο της κοινωνίας τους ήταν η πατριαρχική οικογένεια, γνωστή στις σλαβικές πηγές ως zadrouga (ζαντρούγκα). Mια ομάδα οικογενειών είχε τον δικό της αρχηγό και πολλές ομάδες οικογενειών συνιστούσαν μια μικρή φυλή με αρχηγό έναν ρήγα. Για τη λήψη κρίσιμων αποφάσεων συγκαλείτο συνέλευση των γερόντων. Γράφει ο Βυζαντινός ιστορικός Προκόπιος, «Ο λαός αυτός δεν διοικείται από έναν άνθρωπο, αλλά πάντοτε ζει δημοκρατικά. Γι΄αυτό, όλα όσα είναι ωφέλιμα ή βλαβερά γι΄αυτούς, τα συζητούν όλοι μαζί»[13]. Στη συνέλευση αυτή συμμετείχαν τα άρρενα μέλη της φυλής, τα ικανά να φέρουν οπλισμό. Οι ομάδες αυτές ζούσαν χωριστά αφού απουσίαζε κάθε έννοια κρατικής οργάνωσης. Τα πορίσματα της αρχαιολογίας συνεπικουρούν σε μία τέτοια διαπίστωση: το γεγονός ότι δεν βρέθηκαν κατοικίες που να ξεχωρίζουν από τις υπόλοιπες ως προς το μέγεθός τους ή τα υλικά κατασκευής τους, πιστοποιεί την έλλειψη μιας ηγεσίας, και μάλιστα σταθερής. Και η πρωτόγονη οικονομία τους δεν συνεπαγόταν συγκέντρωση αγαθών.[14]

Υλικός πολιτισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πριν από τον 6ο αιώνα δεν έχει αποκρυσταλλωθεί ένας καθαρά σλαβικός υλικός πολιτισμός επειδή ακόμα βρίσκεται σε διαδικασία ανάμειξης με άλλους λαούς. Αυτός ο σλαβικός υλικός πολιτισμός αποκρυσταλλώνεται πια τον 9ο με 10ο αιώνα μ.Χ. Τα βασικότερα χαρακτηριστικά του είναι: α) η καύση των νεκρών, β) η χειροποίητη κεραμική, γ) η κατοικία.

Ταφικά έθιμα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βάσει των αρχαιολογικών δεδομένων, ποικίλλουν σε γενικές γραμμές οι εθιμικοί τρόποι ενταφιασμού: έχουμε τοποθέτηση των πτωμάτων ή καύση αυτών. Η ταφή, όταν και όπου έχει εντοπιστεί, γίνεται σε μεγάλους τάφους χωρίς τύμβους. Στην καύση, η τέφρα τοποθετείται μέσα σε τεφροδόχες υδρίες οι οποίες κι αυτές ενταφιάζονταν.[15]

Η κεραμική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τα αγγειοπλαστικά σκεύη είναι χειροποίητα και δεν χρησιμοποιείται ο τροχός. Την χρήση του θα μάθουν από το ρωμαϊκό κόσμο.[16]

Η κατοικία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι τόποι εγκατάστασής τους ήταν δίπλα σε ποτάμια ή κοντά σε έλη, όχι όμως μέσα σε δάση ή ανοιχτές πεδιάδες. Οι οικισμοί τους βρίσκονταν σε πλαγιές λόφων, και υψωμένα επίπεδα κοιλάδων. Τα σπίτια τους ήταν καλύβες ημιυπόγειες με βάθος έως ένα μέτρο. Επρόκειτο κυρίως για έναν ενιαίο χώρο, ορθογώνιο, οι διαστάσεις του οποίου έφταναν τα 3Χ4 μ. με την είσοδο στα νότια και τον φούρνο στο εσωτερικό σε μία γωνία της οικίας. Ξύλινα δοκάρια αποτελούσαν το σπίτι και η στέγη ήταν σαμαρωτή. Καλυπτόταν από χώμα για την προστασία από τις χαμηλές θερμοκρασίες και την πυρκαγιά. Τη μοναδική επίπλωση αποτελούσε ένας χαμηλός πάγκος για τραπέζι.[17]

Σλαβική μυθολογία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κύριο λήμμα: Σλαβική μυθολογία

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. http://www.russkie.org/index.php?module=fullitem&id=4194
  2. Ελένη Στεργιοπούλου, Εισαγωγή στη Σλαβική Φιλολογία I-Σημειώσεις, Ε.Κ.Π.Α. τμ. Σλαβικών Σπουδών, Αθήνα 2011-2012, σελ. 14,υποσ.8
  3. Μαρία Νυσταζοπούλου Πελεκίδου, Οι Βαλκανικοί λαοί κατά τους μέσους χρόνους, εκδ. Βάνιας, Θεσσ/ίκη, 1992, σελ.30, 32
  4. Για μια εκτενή συζήτηση των ετυμολογικών εκδοχών δες Ελένη Στεργιοπούλου, όπ.π., σελ.15-19
  5. Μαρία Νυσταζοπούλου Πελεκίδου, όπ.π., σελ.29
  6. Γιάννα Κατσόβσκα-Μαλιγκούδη, Οι Σλάβοι των Βάλκανίων. Εισαγωγή στην ιστορία και τον πολιτισμό τους, εκδ.Gutenberg, Αθήνα, 2004, σελ.15
  7. Λεωνίδας Μαυρομάτης, «Σλάβοι» στο Συλλογικό: Παγκόσμια Ιστορία-Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.24,Β', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1990, σελ.295
  8. Γιάννα Κατσόβσκα-Μαλιγκούδη,όπ.π,
  9. όπ.π., σελ.16
  10. Λεωνίδας Μαυρομάτης, όπ.π, σελ.295
  11. Λεωνίδας Μαυρομμάτης, όπ.π., «Οπωσδήποτε όμως όλοι οι ερευνητές της εποχής μας συγκλίνουν στην άποψη ότι φύλα με συγκεκριμένη σλαβική ταυτότητα δεν κατακλύζουν περιοχές έξω από την κοιτίδα τους, παρά μόνο το δεύτερο μισό του 4ου αι.» και Γιάννα Κατσόβσκα-Μαλιγκούδη, όπ.π., σελ.16
  12. Σοφία Πατούρα, «Η εικόνα των πρώιμων Σλάβων του Δούναβη στις βυζαντινές αφηγηματικές πηγές», Βυζαντιακά, τομ. 17 (1997),σελ.449-463
  13. Παρατίθεται στο Συλλογικό: Ακαδημία Επιστημών της Ε.Σ.Σ.Δ., Παγκόσμια Ιστορία, τομ.Γ 1, μτφρ.Αντρέας Σαραντόπουλος, εκδ.Μέλισσα, Αθήνα, χ.χ.,σελ.109
  14. Μαρία Νυσταζοπούλου Πελεκίδου, όπ.π., σελ.37 και 40 και Dimitri Obolensky, Η Βυζαντινή Κοινοπολιτεία. Η Ανατολική Ευρώπη, 500-1453 τομ.1 , μτφρ.Γιάννης Τσεβρεμές,εκδ. Βάνιας, Θεσσ/ίκη, 1991 σελ.103, «...οι Σλαβικές κοινότητες ...παρέμειναν για πολύ καιρό στο φυλετικό στάδιο οργάνωσης.»
  15. Συλλογικό: Ακαδημία Επιστημών της Ε.Σ.Σ.Δ., Παγκόσμια Ιστορία, τομ.Β 2 , μτφρ.Αντρέας Σαραντόπουλος, εκδ.Μέλισσα, Αθήνα, χ.χ.,σελ.1093-1094, 1100
  16. Μαρία Νυσταζοπούλου Πελεκίδου, όπ.π., σελ.33 και Συλλογικό: Ακαδημία Επιστημών της Ε.Σ.Σ.Δ., όπ.π., σελ.1099, 1101
  17. Μαρία Νυσταζοπούλου Πελεκίδου, όπ.π., σελ.33-36

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Τηλέμαχος Λουγγής, «Εισαγωγή στις ιστορικές σχέσεις Ελληνισμού και Σλάβων», στο: Συλλογικό:Θέματα Ελληνικής Ιστορίας.Μαρξιστική προσέγγιση, εκδ.Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1995, σελ.13-27
  • Φαίδων Μαλιγκούδης, Σλάβοι στη Μεσαιωνική Ελλάδα, Βιβλιοθήκη Σλαβικών Μελετών 1, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 1988
  • Μαρία Νυσταζοπούλου Πελεκίδου, Σλαβικές εγκαταστάσεις στη Μεσαιωνική Ελλάδα. Γενική επισκόπηση, εκδ. Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν, Αθήνα, 1993
  • Μαρία Νυσταζοπούλου Πελεκίδου, Οι Βαλκανικοί λαοί κατά τους μέσους χρόνους,εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 1992
  • Dimitri Obolensky, Η Βυζαντινή Κοινοπολιτεία. Η Ανατολική Ευρώπη, 500-1453 τομ.1 , μτφρ.Γιάννης Τσεβρεμές,εκδ. Βάνιας, Θεσσ/ίκη, 1991
  • Λεωνίδας Μαυρομάτης, «Σλάβοι» στο Συλλογικό: Παγκόσμια Ιστορία-Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τομ.24,Β', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1990, σελ.294-296
  • Σοφία Πατούρα, «Η εικόνα των πρώιμων Σλάβων του Δούναβη στις βυζαντινές αφηγηματικές πηγές», Βυζαντιακά, τομ. 17 (1997),σελ.449-463
  • Γιάννα Κατσόβσκα-Μαλιγκούδη, Οι Σλάβοι των Βάλκανίων. Εισαγωγή στην ιστορία και τον πολιτισμό τους, εκδ.Gutenberg, Αθήνα, 2004, σελ.13-26
  • Ελένη Στεργιοπούλου, Εισαγωγή στη Σλαβική Φιλολογία I-Σημειώσεις, Ε.Κ.Π.Α. τμ. Σλαβικών Σπουδών, Αθήνα 2011-2012, [1]

Επιπλέον βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • (επιμέλεια: Πάνος Σοφούλης, Αγγελική Παπαγεωργίου)Συλλογικό: Μεσαιωνικός σλαβικός κόσμος, εκδ. Ηρόδοτος, 2015