Σλαβόφωνοι της ελληνικής Μακεδονίας

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Παραδοσιακή έκταση της σλαβοφωνίας (μωβ) στην ελληνική Μακεδονία.

Οι Σλαβόφωνοι της ελληνικής Μακεδονίας στις μέρες μας (αρχές του 21ου αι.) είναι πληθυσμιακή ομάδαδίγλωσσων που ομιλούν διάλεκτο της Σλαβομακεδονικής, όσοι απέμειναν εντός ελλαδικού χώρου μετά τους Βαλκανικούς πολέμους (1912-13), το Πρωτόκολλο Πολίτη-Καλφώφ (1924) (περί εθελουσίας ανταλλαγής πληθυσμών) που υπογράφτηκε μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας στα πλαίσια της συνθήκης του Νεϊγύ (1919), την εισβολή των Βουλγάρων κυρίως στη Δυτική Μακεδονία κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ως συμμάχων του Άξονα και συνακόλουθα μετά την ήττα του ΔΣΕ (1949). Υπολογίζονται σήμερα από 10.000 έως 30.000.[1] Αυτού του είδους το εύρος μεταξύ ελαχίστου και μεγίστου πληθυσμού οφείλεται τόσο στην έλλειψη στατιστικών στοιχείων, στις επιμειξίες αλλά και στη μαζική σχεδόν αστυφιλία [2] που παρατηρήθηκε κυρίως στις δεκαετίες του 1950 και 1960.

Γενικά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι σλαβόφωνοι της ελληνικής Μακεδονίας βρίσκονται σε μια γεωγραφική ζώνη από βορειοδυτικά της λίμνης της Καστοριάς κατά μήκος των συνόρων της ΠΓΔΜ, άλλοτε Γιουγκοσλαβικών, έως το όρος Όρβηλο στα σύνορα με τη Βουλγαρία, όπως αυτά διαμορφώθηκαν και ισχύουν μέχρι τις μέρες μας μετά τους Βαλκανικούς πολέμους (1912-1913), βάσει της Συνθήκης του Βουκουρεστίου (28 Ιουλίου 1913)[3]

Οι σπουδαιότεροι λόγοι που συνετέλεσαν στη διαμόρφωση του σλαβικού ιδιώματος (φωνητικά) ανάγονται στη βυζαντινή περίοδο και τη Τουρκοκρατία που ακολούθησε, όταν αριθμός Βουλγάρων αιχμαλώτων αναζήτησε εργασία στα μεγάλα αγροκτήματα των Βυζαντινών τιμαριούχων.[4] Ο Απόστολος Βακαλόπουλος αναφέρει ότι συναντώνταν σλαβόφωνοι ως εποχιακοί εργάτες συλλογής βαμβακιού ακόμα και στην περιοχή των Τρικάλων.[5] Η έλλειψη ουσιαστικών συνόρων στην ελληνική χερσόνησο έκανε εύκολο τον συγχρωτισμό με τους άλλους λαούς και οι μετακινήσεις για εργασία πολλών φτωχών Σλάβων προς τις εύφορες βόρειες περιοχές του ελληνικού χώρου, ήταν συνηθισμένο φαινόμενο. Έτσι προέκυψε το σλαβικό ιδίωμα[εκκρεμεί παραπομπή], και αποτέλεσε μέσο κοινής συνεννόησης Τούρκων, Ελλήνων και Σλάβων εποίκων για να εξυπηρετούνται εμπορικοί και άλλοι σκοποί. Σε πολλές περιπτώσεις, οι περιστάσεις ανάγκαζαν τον ελληνικό πληθυσμό να προτιμά να μαθαίνει το προφορικό ιδίωμα αυτό και να προσποιείται πρόσκαιρα ότι είναι σλαβικός ώστε να αποφεύγει το παιδομάζωμα, τις σφαγές και το μίσος των Τούρκων έπειτα από κάθε επανάσταση του ελληνισμού.[6]Το σλαβoφωνικό γλωσσικό ιδίωμα αποτέλεσε αργότερα τη βάση της βουλγαρικής προπαγάνδας με την ίδρυση βουλγαρικών εξαρχικών σχολείων και καταλήψεις ελληνικών εκκλησιών, σύμφωνα με σουλτανικό φιρμάνι του 1870,β[›] που όριζε εφόσον οι εξαρχικοί αποτελούσαν το ένα τρίτο του εκκλησιάσματος να λειτουργούν εκ περιτροπής σε εκκλησίες που ποτέ δεν έκτισαν και να δημιουργούν μητροπόλεις αν ήσαν οι μισοί. Κατά την περίοδο των ελληνοβουλγαρικών αναταράξεων οι σλαβόφωνοι διχάστηκαν σε Πατριαρχικούς και εξαρχικούς στα συνοριακά όμως εδάφη της βόρειας σημερινής ελληνικής Μακεδονίας (1895 - 1908) και κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου (1946-49) τη σκυτάλη παρέλαβε ο Τίτο που ήδη είχε συστήσει από 2 Αυγ. 1944 τη «Λαϊκή Δημοκρατία]] της Μακεδονίας». Μετά όμως τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, τη σκυτάλη την παρέλαβε η ΠΓΔΜ.

Γλώσσα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Ευαγγέλιο του Κονικόβου, Σολόν (Θεσσαλονίκη), 1852.
«Έκαμα ένα γλωσσάριο που το πλουτίζω, το συμπληρώνω μέρα με τη μέρα. Μιλάνε μια γλώσσα πούναι παρακλάδι σλαβικό, με πολλά τούρκικα και ελληνικά στοιχεία. Η αντρίκεια της φτογγολογία μου δίνει ένα τονωτικό συναίστημα Τα φωνήεντα είναι σπάνια. Η μαλακιά θηλυκάδα τους πνίγεται σ΄ένα κατακρύλισμα από φωνές αδρές και σκληρές. Σας μιλάν ακούς να δρομίζουν τον κατήφορο βότσαλα και χαλίκια στρογγυλεμένα στ΄ ορμητικό ρέμα του Δραγόρα. Μερικές λέξεις έχουν την παρθένα παραστατικότητα των πρωτογέννητων γλωσσών, που δεν ήταν παρά ηχητική μίμηση των κρότων και των θορύβων της ζωντανής ζωής. Για να πούνε πως το πουλί ((πέταξε)) λένε ((π΄ρρλιτς)). Σε καμιά γλώσσα δεν άκουσα τόσο ηχητικά το πέταγμα του πουλιού. Στρατής Μυριβήλης, Η ζωή εν τάφω,[7]

Ομιλείται σήμερα ως δεύτερη γλώσσα από τους σλαβόφωνους της ελληνικής Μακεδονίας, όπως ομιλούνταν στο ευρύτερο βιλαέτι του Μπίτολα (Μοναστηρίου) μέσα σ΄ ένα πολυεθνικό περιβάλλον με Έλληνες, Τούρκους, Βουλγάρους, Σέρβους, Αλβανούς, Εβραίους, Βλάχους κ.α. επί Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Η πολιτική των ελληνικών κυβερνήσεων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Από την απελευθέρωση (1912) μέχρι τη μεταπολίτευση (1974) οι εκάστοτε ελληνικές κυβερνήσεις δεν κατέβαλαν ούτε την ελάχιστη προσπάθεια αφομοίωσης των σλαβοφώνων αλλά αντίθετα συμπεριφέρθηκαν σε πολλές περιπτώσεις ακόμα και εχθρικά, γεγονός που οφείλεται στις τότε κοινωνικοπολιτικές συνθήκες και στον υπερβάλλοντα ζήλο κατωτέρων κυρίως κρατικών οργάνων, με αποκορύφωμα την απαγόρευση της χρήσης του γλωσσικού ιδιώματος στα χρόνια της δικτατορίας του Μεταξά παραπέμποντας ακόμα και γριούλες στα δικαστήρια[8] και ακόμα χειρότερα παιδιά σλαβοφώνων που, αν και οι πατεράδες τους συμμετείχαν στο αλβανικό έπος και στον εθνικό στρατό κατά τον εμφύλιο πόλεμο του 1946-49, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων (θύματα πολέμου), αποκλείονταν από τις στρατιωτικές σχολές και τις δημόσιες θέσεις, ενώ πολλοί επιλέγονταν να υπηρετήσουν στο στρατό ως ημιονηγοί στο Σώμα Εφοδιασμού μεταφορών (ΣΕΜ) ή σκαπανείς στο μηχανικό. Συντρεχόντων και οικονομικών λόγων, τις δεκαετίες του ΄50 και ΄60, αρκετοί μετανάστευσαν σε υπερατλαντικές χώρες και ιδιαίτερα στο Τορόντο του Καναδά, στη Μελβούρνη και στο Περθ της Αυστραλίας.

Παραδοσιακή μουσική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στίχοι σλαβόγλωσσων τραγουδιών από την περιοχή της ελληνικής Μακεδονίας είχαν καταγραφεί το 19ο αιώνα σε συλλογές βουλγαρικών παραδοσιακών τραγουδιών από τη Μακεδονία και τον 20ο αι. από καταγόμενους από την Ελλάδα που ζούσαν στη Γιουγκοσλαβία.[9] Η μουσική παράδοση της ανατολικής Μακεδονίας μοιάζει με εκείνη της Θράκης, των νοτιοδυτικών τμημάτων της περιοχής με εκείνη της Ηπείρου, ενώ των βορείων τμημάτων της με εκείνη των όμορων κρατών.[10] Εξαιτίας της πολιτικής φόρτισης της σλαβογλωσσίας, οι Έλληνες ερευνητές είτε δεν ασχολήθηκαν με τη σλαβόγλωσση μουσική παράδοση της περιοχής είτε συναντούσαν ως τη δεκαετία του '90 την απροθυμία συνεργασίας των ντόπιων μουσικών.[11] Στις 200 περίπου καταγραφές παραδοσιακής μουσικής της ελληνικής Μακεδονίας που κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα από το 1959 κ.ε. γινόταν προσπάθεια να υπογραμμιστει ο ελληνικός της χαρακτήρας. Έτσι, τα σλαβόγλωσσα τραγούδια παραλείπονταν, αναφέρονταν με ελληνικούς τίτλους ή, αν και (από τη δεκαετία του 1980) αναφερόταν το σλαβικό τους όνομα, πάντοτε εκτελούνταν ορχηστρικά, χωρίς λόγια.[12] Την περίοδο της όξυνσης του Μακεδονικού τη δεκαετία του '90, ένας οδοντίατρος από τα Κουφάλια, ο Κώστας Νοβάκης, ξεκίνησε να συλλέγει παραδοσιακά τραγούδια και το 2002-3 εξέδωσε τρία CD με σλαβόφωνα τραγούδια κυρίως από τη δυτική αλλά και την κεντρική Μακεδονία. Αυτή ήταν η πρώτη κυκλοφορία τραγουδιών με λόγια στις σλαβικές διαλέκτους της ελληνικής Μακεδονίας.[13] Εξαιτίας της διακοπής της συνέχειας της σλαβόγλωσσης μουσικής παράδοσης και καθώς η καθημερινή χρήση των σλαβικών διαλέκτων στην ελληνική Μακεδονία έχει πλέον ατονήσει, όσοι ασχολούνται ενεργά με την παραδοσιακή σλαβομακεδονική μουσική επηρεάζονται περισσότερο από τη φολκλορική παραγωγή της πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας και λιγότερο από τη ντόπια μουσική παράδοση.[14]

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

^ β: Ο Σουλτάνος τελικά έδινε δικαίωμα στην νέα Εκκλησία, εφόσον είχε στο εκκλησίασμα την πλειοψηφία των 2/3 να ιδρύσει Μητρόπολη και αν είχε το 1/3 τουλάχιστον να κατέχει μια εκκλησία.... «Ἀν αὐτό ληφθῇ ὡς πρόσχημα διά τήν ἐνσπορᾶ διχόνοιας καί ἀναταραχής μεταξύ τὢν κατοίκων, οἱ ἔνοχοι τέτοιων ἐνεργειών θά τιμωρηθούν, σύμφωνα μέ τό νόμο».ΑΡΘΡΟ Χ (10ον) του φιρμανιού της 10ης Μαρτίου 1870 που υπέγραψε ο σουλτάνος για τη σύσταση της βουλγαρική εξαρχίας»[15]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. «Greece – Report about Compliance with the Principles of the Framework Convention for the Protection of National Minorities (along guidelines for state reports according to Article 25.1 of the Convention)». Greek Helsinki Monitor (GHM) & Minority Rights Group – Greece (MRG-G). 1999-09-18. http://dev.eurac.edu:8085/mugs2/do/blob.html?type=html&serial=1044526702223. Ανακτήθηκε στις 2009-01-12. 
  2. Politics, power, and the struggle for democracy in South-East Europe, Karen Dawisha, Bruce Parrott, Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-59733-1, pp. 268-269.
  3. Γεώργιος Μίντσης, Η Ιστορία του Μακεδονικού Ζητήματος «Από τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου μέχρι τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου, σσ. 39-44, εκδ. ΠΕΛΕΚΑΝΟΣ 1991
  4. ΙΕΕ, τόμος ΙΔ΄ «Νεώτεροι χρόνοι 1880-1913, σ.»
  5. Απόστολος Βακαλόπουλος, Ιστορία της Μακεδονίας 1354-1833 «ΔΙΑΚΙΝΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ» σσ. 139-56, εκδόσεις Βάνιας, 1992
  6. Παύλος Τσάμης, Μακεδονικός Αγών, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1975
  7. Στρατής Μυριβήλης, Η Ζωή εν τάφω, σ. 225, Εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 198926η
  8. Τάσος Κωστόπουλος, Η απαγορευμένη γλώσσα, εκδόσεις Μαύρη λίστα, 2002, ISBN 960-8044-09-X
  9. Kahl 2010, σελ. 387-8
  10. Kahl 2010, σελ. 391
  11. Kahl 2010, σελ. 388-9
  12. Kahl 2010, σελ. 391-6
  13. Ο ΙΟΣ (27-03-2004). «Τραγούδια -επιτέλους- με λόγια!». http://www.iospress.gr/mikro2004/mikro20040327.htm. Ανακτήθηκε στις 08-05-2016. 
  14. Kahl 2010, σελ. 397-8
  15. Ανδρέας Νανάκης, Εκκλησία-Γένος-Ελληνισμός, εκδ. ΤΕΡΤΙΟΣ, Κατερίνη 1993

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Κωνσταντίνος Οικονόμου ο εξ Οικονόμων, Δοκίμιον περί της πληρέστατης συγγενείας της σλαβωνορωσσικής γλώσης προς την ελληνική, 3 τόμοι, 1828
  • Ίων Δραγούμης, Τα τετράδια του Ίλιντεν, εκδ. Πετσίβα, 2000
  • Νικόλαος Ανδριώτης, Το ομόσπονδο κράτος των Σκοπίων και η γλώσσα του, 1957
  • Γεώργιος Μίντσης, Εθνολογική σύνθεση της Μακεδονίας, αρχαιότητα, μεσαίωνας, νέοι χρόνοι, εκδόσεις Ηρόδοτος, 1997
  • Kahl, Thede (2010). «"Singing without words". Language and Identity Shift among Slav Macedonian Musicians in Greece». Die Welt der Slaven: Internationale Halbjahresschrift für Slavistik LV (2): 384-401. 
  • Στίλπων Κυριακίδης, Τα Βόρεια Εθνολογικά Όρια του Ελληνισμού, Θεσσαλονίκη 1946
  • Ιωάννης Κολιόπουλος, Λεηλασία φρονημάτων, εκδόσεις Βάνιας, 1995
  • Σπυρίδων Σφέτας, Ελληνοβουλγαρικές αναταράξεις 1880-1908, Εκδόσεις Περιζήτητο, 2007 ISBN 960-90010-3-3
  • Dakin Douglas, The Greek Struggle in Macedonia 1897- 1913, IMXA, Θεσσαλονίκη 1965, Εκδοτική Αθηνών, 1993
  • Βασίλης Κ.Γούναρης (1994). «Οι Σλαβόφωνοι της Μακεδονίας: Η πορεία της ενσωμάτωσης στο ελληνικό εθνικό κράτος, 1870 - 1940». Μακεδονικά 29: 209-237. http://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/makedonika/article/download/5756/5495.pdf. 
  • Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης (2003). Μετακινήσεις Σλαβόφωνων πληθυσμών 1912-1930: Ο πόλεμος των στατιστικών. Αθήνα: Κριτική / ΚΕΜΟ. 
  • Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, επιμ. (2001). «Οι σλαβικές διάλεκτοι της Μακεδονίας». Γλωσσική Ετερότητα στην Ελλάδα. Αθήνα: Κέντρο Ερευνών Μειονοτικών Ομάδων / εκδόσεις Αλεξάνδρεια, σελ. 141-280. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Slavic_speakers_of_Greek_Macedonia της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).