Αθανάσιος Ψαλίδας

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Αθανάσιος Ψαλίδας
AthanasiosPsalidas2.jpg
Γενικές πληροφορίες
Γέννηση1767
Ιωάννινα
Θάνατος20  Ιουλίου 1829
Λευκάδα
Χώρα πολιτογράφησηςΕλλάδα
Εκπαίδευση και γλώσσες
ΣπουδέςΜαρούτσιος Σχολή
d:Q13665341[1]
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότηταμαθηματικός
Commons page Σχετικά πολυμέσα

Ο Αθανάσιος Ψαλίδας (1767- 20 Ιουλίου 1829[2]) υπήρξε λόγιος, συγγραφέας και διδάσκαλος, από τις σημαντικότερες μορφές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Βιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Αθανάσιος Ψαλίδας γεννήθηκε το 1767 στα Ιωάννινα και ήταν γιος του Πέτρου Ψαλίδα, εμπόρου που δούλευε στη Βλαχία και τη Ρωσία[3] και της Ελισάβετ από κοντινή, ορεινή περιοχή του Ζαγορίου. Είχε τουλάχιστον δύο ακόμα αδέρφια.

Οι σπουδές του σε Ρωσία και Αυστρία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αφού τελείωσε τα ανώτερα σχολεία στην γενέτειρά του το 1785 έκανε το μεγάλο ταξίδι προς τον αδερφό του Μιχαήλ στο Νίζνι Νοβγκοροντ της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και συνέχισε την εκπαίδευσή του στη Σλαβική Ιερατική Σχολή της Πολτάβα (1785-1787), που είχε ιδρύσει ο επίσκοπος Ευγένιος Βούλγαρης το 1776. Στη συνέχεια, το 1787 μετέβη στη Βιέννη, συνοδεύοντας τον νεαρό Θεοχάρη Κεφαλά, γιο του πλούσιου βαρώνου Θεοχάρη Ολύμπιου Κεφαλά, προεστού της Θεσσαλίας. Εκεί θα διαμείνει για αρκετά χρόνια (1787-1795), αναπτύσσοντας μία πλούσια δραστηριότητα, σπουδαστική, συγγραφική και εκδοτική. Αρχικά παρακολούθησε στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης μαθήματα ιατρικής, φιλοσοφίας, ελληνικής και λατινικής φιλολογίας, φυσικής, μαθηματικών, χημείας καθώς και ξένων γλωσσών: Γαλλικά, Γερμανικά και Ιταλικά.

Το 1791 εξέδωσε το φιλοσοφικό έργο του «Αληθής Ευδαιμονία», γραμμένο σε αρχαΐζοντα ελληνικά και στα λατινικά. Με το έργο αυτό επανεξετάζει και επανατοποθετεί θεμελιώδη ζητήματα του Διαφωτισμού, όπως η ύπαρξη του Θεού, η αθανασία, η μετά θάνατον ανταμοιβή, η ελευθερία του ανθρώπου και τα όριά της. Στο έργο αυτό αναφέρει ως πρώτος Έλληνας αποσπάσματα από το φιλόσοφο του ορθολογισμού Ιμμάνουελ Καντ,[4] που πριν λίγα χρόνια είχε εκδώσει στα γερμανικά το μνημειώδες έργο του Κριτική του Ορθού Λόγου (1781) και Κριτική του Πρακτικού Λόγου(1787). Φαίνεται επίσης οτι ο Ψαλίδας είχε διαβάσει κι επηρρεαστεί και από τους εμπειριστές φιλοσόφους Τζον Λοκ, Μπαρούχ Σπινόζα, Τόμας Χομπς και Γκότφριντ Βιλχελμ Λάιμπνιτς[4].

Παράλληλα με τις σπουδές του ο Ψαλίδας πρόσφερε τις υπηρεσίες του σε ελληνικές εκδοτικές επιχειρήσεις και τυπογραφεία συμπατριωτών του στη Βιέννη, όπως των αδερφών Μαρκίδη Πούλιου από τη Σιάτιστα. Εκείνη την εποχή άρχισε να συγγράφει και σημαντικό αριθμό βιβλίων. Από το 1791 που άρχισε να εκδίδεται η πρώτη ελληνική «Εφημερίς» ο Ψαλίδας συγκαταλέγεται στους συνεργάτες των εκδοτών της αδερφών Μαρκίδη Πούλιου κι είναι αρκετά πιθανό να συνάντησε τον Ρήγα Βελεστινλή που ήρθε εκείνο τον καιρό στην πόλη από το Βουκουρέστι, επίσης για να εκδώσει έργα του στο ίδιο τυπογραφείο της οδού Rotenturmstraße.

Το 1791 μετέφρασε από τα γερμανικά και δημοσίευσε την "Αριθμητική" του αυστριακού μαθηματικού Metzburg. Το 1792 εκδίδει με τον Ιωάννη Καρατζά από την Κύπρο (ο οποίος εκτελέστηκε το 1798 μαζί με τον Ρήγα) το «Έρωτος αποτελέσματα». Πρόκειται για το πρώτο (σωζόμενο) έντυπο ελληνικό λογοτεχνικό πεζογράφημα. Κύριο θέμα του έργου είναι ο έρωτας. Ο τρόπος ανάπτυξής του εκφράζει τις νεωτεριστικές φιλοσοφικές ιδέες που διαμορφώθηκαν στο πλαίσιο του Διαφωτισμού σχετικά με τη φυσική καταγωγή των παθών, για τα οποία κανείς δεν έπρεπε να ντρέπεται αλλά να τα αποδέχεται. Το έργο περιλαμβάνει πολλά φαναριώτικα στιχουργήματα. Η επιτυχία του ήταν αξιοσημείωτη και τυπώθηκε πέντε φορές από το 1792 ως το 1836.

Το 1795 ο Ψαλίδας ετοιμάζει ένα μεγάλο αριθμό έργων καθώς και επιστημονικών μεταφράσεων καθηγητών του. Στη Βιέννη ερωτεύτηκε και παντρεύτηκε 1793 τη Josepha, κόρη του ράφτη Joseph Schicktanz, η οποία όμως πέθανε απροσδόκητα σε ηλικία μόλις 22 ετών.

Η επιστροφή στην πατρίδα κι η διδασκαλία του[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Αθανάσιος Ψαλίδας σε λιθογραφία του 1872.
Το εξώφυλλο της "Αληθούς Ευδαιμονίας", Βιέννη 1791.

Το 1793 συνελήφθη ανακρίθηκε ως ύποπτος φιλελεύθερων και φιλογαλλικών απόψεων από την αυστριακή αστυνομία. Ο ίδιος απόκρουσε τις κατηγορίες κι αφέθηκε ελεύθερος, όμως η παραμονή του στη Βιέννη παρέμεινε επικίνδυνη και το 1796 αποφάσισε να επιστρέψει τελικά στην υπόδουλη Ελλάδα και την Ήπειρο, αν και είχε πρόταση διδασκαλίας από το Πανεπιστήμιο Πέστης της Ουγγαρίας.

Στα Ιωάννινα διηύθυνε για 25 χρόνια την πιο σημαντική ίσως σχολή των Ιωαννίνων, τη Μαρουτσαία. Έτσι ονομάστηκε ως κληροδότημα του Γιαννιώτη εμπόρου Μαρούτση ενώ το 1797 ονομάστηκε Καπλάνειος αφού ανέλαβε τα χρέη της ο έμπορος Ζώης Καπλάνης που ζούσε στη Ρωσία αλλά καταγόταν από τα Ιωάννινα.[5]. Στη θέση αυτή ο Α. Ψαλίδας εμπλουτίζει με όρεξη το πρόγραμμα της σχολής με μαθήματα φυσικών επιστημών, ιστορίας, γεωγραφίας, εμπορικών γνώσεων και ξένων γλωσσών. Έφερνε από ευρωπαϊκές πρωτεύουσες ειδικά όργανα μετρήσεων και χάρτες, με τα οποία δίδασκε αστρονομία και κοσμογραφία, και εκτελούσε πειράματα φυσικής και χημείας, προσελκύοντας το ενδιαφέρον ακόμη και εξωσχολικών θεατών. Μια τέτοια περίπτωση εξωσχολικού θεατή των πειραμάτων του ήταν Ο Αλή Πασάς, στον οποίο επέδειξε πείραμα στατικού ηλεκτρισμού.[6] Παράλληλα συγκρότησε αξιόλογη βιβλιοθήκη ανοικτή στο ευρύ κοινό, προσέλαβε εξειδικευμένο διδακτικό προσωπικό και εξασφάλιζε υποτροφίες στους καλύτερους μαθητές του.

Οι καινοτομίες του δέχθηκαν την σκληρή κριτική των συντηρητικών κύκλων. Κατηγορήθηκε από πολλούς ότι εισάγει αθεϊστικές απόψεις του Βολταίρου[7] και γενικά τις επικίνδυνα φιλελεύθερες απόψεις της Γαλλικής Επανάστασης. Για αυτό το σκοπό εξέδωσε το έργο «Καλοκινήματα», αποκρούοντας τις απόψεις των πολέμιών του.

Παντρεύτηκε για δεύτερη φορά το 1800 με την Ζαχαρούλα, κόρη του Α. Κουτοβασίλη. Απέκτησαν δύο κόρες και στη συνέχεια τους δίδυμους Πέτρος και Αναστάσιο, που όμως πέθαναν μετά τον τοκετό. Η Ζαχαρούλα επίσης πέθανε ένα χρόνο μετά. Το 1806 ο Ψαλίδας παντρεύτηκε για τρίτη φορά στη Βασιλική Σπαχού κι απέκτησαν μαζί άλλα δύο παιδιά.

Η επιρροή του στα Ιωάννινα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Την εποχή που δίδαξε στα Ιωάννινα υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες της πόλης. Συμμετείχε σε δημογεροντίες, ως ένορκος σε τοπικά δικαστήρια, και ακόμη, επειδή ήξερε ξένες γλώσσες, ο ίδιος ο Αλή Πασάς τον είχε αποστείλει σε διπλωματικές αποστολές στην Ευρώπη εκ μέρους του. Χαρακτηρίζονταν από κάποιους «αρχιδιδάσκαλος των Ιωαννίνων». Επίσης υποδεχόταν επισήμους κι έτσι γνώρισε τον Άγγλο ποιητή και φιλέλληνα λόρδο Βύρωνα, το Γάλλο περιηγητή Φρανσουά Πουκεβίλ και τον Άγγλο γιατρό Χένρι Χόλλαντ που έγραψε: "Ο Ψαλίδας δεν είναι μόνο ένας πολύπλευρος επιστήμονας, αλλά κι ένας εξαιρετικός και εύγλωττος ομιλητής. Με απίστευτη ευκολία, μιλά τόσο την αρχαία όσο και τη σημερινή μορφή της ελληνικής γλώσσας, την ιταλική, τη γαλλική, τη γερμανική και τη ρωσική. Μιλάει έντονα και με μεγάλη δύναμη σε οποιοδήποτε θέμα της τέχνης, της επιστήμης, της φιλολογίας και ειδικά για την ένδοξη πατρίδα του, την Ελλάδα. Κατέχει τις φυσικές επιστήμες, τις οποίες σπούδασε στη Γερμανία(εννοούσε Αυστρία), αλλά από τη φύση του έχει μεγαλύτερη κλίση προς τη φιλοσοφική έρευνα. Ο ζήλος του για τη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία και την ποίηση είναι μεγάλος".

Η στάση του για το γλωσσικό ζήτημα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ενώ με τα πρώτα του έργα υιοθετούσε την αρχαΐζουσα καθαρεύουσα, μετά τη διαμονή του στη Βιέννη όπου ήλθε σ' επαφή με φιλελεύθερες ιδέες, χρησιμοποιούσε την άμεση, ζωντανή δημοτική. Μάλιστα δεν δεχόταν ούτε την μέση οδό του Αδαμάντιου Κοραή με την καθαρεύουσα. Θεωρείται ένας από τους πιθανούς συγγραφείς της «Ελληνικής Νομαρχίας»(1806), έργο που δεν υπογράφεται κι επισήμως δεν αποδίδεται επιστημονικά ακόμα σε συγκεκριμένο συγγραφέα, καθώς και της έμμετρης σάτιρας «Ρωσαγγλογάλλου»(1812).

Τα τελευταία του χρόνια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Όταν ξέσπασε η ένοπλη σύγκρουση του Αλή πασά και του Οθωμανού Σουλτάνου (1820-1822) κατέφυγε για να προστατευτεί στο χωριό της μητέρας του στο ορεινό Ζαγόρι. Ο Α. Ψαλίδας κατέφυγε το 1822 στην Κέρκυρα, όπου ορίστηκε επίτιμος διδάκτορας της Ιoνίου Ακαδημίας που ιδρύθηκε το 1823 από το φιλέλληνα Φρεντερικ Νορθ (λόρδο Γκίλφορντ). Ωστόσο δεν του δόθηκε η άδεια να διδάξει λόγω των προοδευτικών του απόψεων.

Ορίστηκε διευθυντής του σχολείου Λευκάδας, όπου και πέθανε λίγο αργότερα, στις 20 Ιουλίου 1829 σε ηλικία 62 ετών.

Αναφορές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Για το Έρωτος Αποτελέσματα βλ. Ίλια Χατζηπαναγιώτη-Sangmeister: «Ένα άγνωστο τράβηγμα του Έρωτος Αποτελέσματα». Κονδυλοφόρος 6 (2007 [= 2008]), σ. [127]-134. - Ίλια Χατζηπαναγιώτη-Sangmeister:«Ιωάννης Καρατζάς ο Κύπριος και Αθανάσιος Ψαλίδας, ή ο έρωτας και τα αποτελέσματά του στη νεοελληνική λογοτεχνία του Διαφωτισμού». Επετηρίδα Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών 31 (Λευκωσία 2005 [= 2006]), σ. 249-284. - Ίλια Χατζηπαναγιώτη-Sangmeister: «Η ελληνόθεμη αρθρογραφία του Franz Karl Alter στο περιοδικό Allgemeiner Litterarischer Anzeiger (1796-1801)». Κονδυλοφόρος 4 (2005 [= 2006]), σ. 275-330.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Ανακτήθηκε στις 11  Φεβρουαρίου 2020.
  2. Αυγερινός Ανδρέου, Αθανάσιος Ψαλίδας, Χανιώτικα Νέα, 26-11-2013.
  3. Γιάνη Κορδάτου, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, τόμος πρώτος, Επικαιρότητα, Αθήνα 1983, σελ 134.
  4. 4,0 4,1 Kreuz, Michael (2019). «The Rennaisance of the Levant: Arabic and Greek discourses of Reform in the Age of Nationalism». Walter de Gruyter GmbH. 
  5. [1] Αρχειοθετήθηκε 2007-08-22 στο Wayback Machine.Το 1805 η σχολή παίρνει το όνομα του μεγάλου Ιωαννίτη ευεργέτη Ζώη Καπλάνη, εμπόρου στη Ρωσία, και τίθεται υπο την προστασία του Πατριαρχείου. Πρώτος διευθυντής της ορίζεται ο διαπρεπής καθηγητής Αθανάσιος Ψαλίδας που είχε ολοκληρώσει τις σπουδές του στη Ρωσία και τη Βιέννη.
  6. Henry Holland, Ταξίδια στα Ιόνια νησιά, Ήπειρο, Αλβανία (1812-1813), μτφρ. Χρήστος Ιωαννίδης, εκδ.Αφοί Τολίδη, Αθήνα, 1989, σελ.164
  7. [2] Αρχειοθετήθηκε 2007-08-22 στο Wayback Machine.ο οποίος θεωρείτο βολταιριστής και ελευθερόφρονας.

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Ζωσιμαία Σχολή Ιωαννίνων: Νεοελληνικός Διαφωτισμός
  • Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό, Εκδ, Αθηνών: Τόμος 9Β σελ.
  • Ήπειρος, Εκδ. Αθηνών: λήμμα: Ηπειρώτες έμποροι και ευεργέτες σελ. 210
  • Εργαστήριο Ερευνών Νεοελληνικής Φιλοσοφίας - Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Τεκμήρια.
  • Henry Holland, Ταξίδια στα Ιόνια νησιά, Ήπειρο, Αλβανία (1812-1813), μτφρ. Χρήστος Ιωαννίδης, εκδ.Αφοί Τολίδη, Αθήνα, 1989

Άλλη βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Χρ. Φράγκος, «Η συμβολή του Αθανάσιου Ψαλίδα στη δημιουργία επαναστατικού πνεύματος στην Ήπειρο.-Ο Ψαλίδας και η Ελληνική Ν ομαρχία», Δωδώνη, τομ.1 (1972), σελ.87-108
  • Κονδύλης, Παναγιώτης, «Ο Ψαλίδας, ο Παμπλέκης και η θεία Αποκάλυψη». Ηπειρωτικά Χρονικά 24 (1982), 249-266.
  • Νούτσος, Παναγιώτης, «Ο νεαρός Ψαλίδας για τη θεία αποκάλυψη». Ηπειρωτικά Χρονικά 25 (1983), 265-286.
  • Παναγιώτης Νούτσος, "O νεαρός Ψαλίδας και η φιλοσοφία του γαλλικού Διαφωτισμού", Hπειρωτικά Xρονικά, 23 (1981), 187-214
  • Παναγιώτης Νούτσος, "Ένα χειρόγραφο της Mεταφυσικής του Ψαλίδα", O Eρανιστής, 18 (1982).
  • Παναγιώτης Νούτσος, Λόγος και αποκάλυψη στο έργο του νεαρού Α. Ψαλιδά, Τα Ιστορικά, τομ.5, τ/χ.8 ( Ιούνιος 1988),σελ.37-52
  • Πέτσιος Κώστας Θ, «Η έννοια της ευδαιμονίας στο έργο του Αθ. Ψαλίδα», Ηπειρωτικά Χρονικά 29 (1988-89), 379-401.
  • Ψημμένος, Νίκος (επιμ.): Ευρετήρια κειμένων νεοελληνικής φιλοσοφίας. Β΄: Ευρετήριο «Αληθούς ευδαιμονίας» Αθανασίου Ψαλίδα, Γιάννινα 1983.
  • Διαμαντής, Κωνσταντίνος, "Ο Αθανάσιος Ψαλίδας και το Αρχείον του", Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος 14 (1960),σ. 550-583, 16 (1962), σ. 273-369.
  • Λάιος Γεώργιος, "Ο Αθανάσιος Ψαλίδας Αντιδημοκράτης (1793). (Ανέκδοτα δοκουμέντα από τα Αρχεία της Βιέννης)", Ηπειρωτική Εστία 6 (1957), σ. 214-224.