Αλβανική γλώσσα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Αλβανικά
Shqip
Ταξινόμηση Ινδο-Ευρωπαϊκές Γλώσσες
    Κατάσταση
    Επίσημη γλώσσα Αλβανία Αλβανία
    Flag of Kosovo.svg Κοσσυφοπέδιοα[›]
    Αναγνωρισμένη μειονοτική γλώσσα ΠΓΔΜ Π.Γ.Δ.Μ.
    Μαυροβούνιο Μαυροβούνιο
    Κώδικες γλώσσας
    ISO 639-1 sq
    ISO 639-2 sqi
    ISO 639-3 sqi
    SIL als, aln, aae, aat

    Η Αλβανική γλώσσα (αλβανικά: Gjuha shqipe) είναι γλώσσα που ομιλείται από περίπου 7,6[1] εκατομμύρια κατοίκους στα δυτικά της Βαλκανικής χερσονήσου (Αλβανία, Κόσοβο, Μαυροβούνιο, Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας, Ελλάδα) στη νοτιοανατολική Ευρώπη καθώς και από ένα μικρό αριθμό κατοίκων της Καλαβρίας και της Σικελίας στη νότια Ιταλία.

    Με εξαίρεση ένα, μέχρι τώρα αδημοσίευτο, χειρόγραφο κάποιου "Θεόδωρου της Σκόδρας", το οποίο χρονολογείται πιθανόν το 1210,[2] καθώς και ορισμένες γραμμές στο χειρόγραφο Bellifortis, οι οποίες έχουν προταθεί ως Αλβανικές,[3] η πρώτη επιβεβαιωμένη, γραπτή μαρτυρία της Αλβανικής προέρχεται από γράμμα του αρχιεπισκόπου του Δυρραχίου Παύλου Αγγέλου (Paulus Angelus, στα αλβανικά Pal Engjëll) το οποίο χρονολογείται στα 1462.[2]

    Το παλαιότερο γνωστό τυπογραφημένο βιβλίο στα Αλβανικά είναι το Μεσάρι (Meshari) ή σύνοψη θείας λειτουργίας, γραμμένο από τον Γκιον Μπουζούκου (Gjon Buzuku), καθολικό ιερέα, το 1555.[4] Πρόσφατα ωστόσο ανακαλύφθηκε στην Απολλωνία ψηφιδωτό του 6ου μ.Χ. αιώνα με λέξεις γραμμένες στην αλβανική γλώσσα με ελληνικό αλφάβητο.

    Το πρώτο Αλβανικό σχολείο θεωρείται πως άνοιξε από τους Φραγκισκανούς το 1638 στο Πδαν (Pdhane). Η Αλβανική γλώσσα έχει δανειστεί ένα πολύ μεγάλο αριθμό λέξεων από γειτονικές γλώσσες,[5] κάτι που δυσκόλεψε την αρχική κατάταξη της ως ξεχωριστής, Ινδοευρωπαϊκής γλώσσας.

    Τη δεκαετία του 1850 τα Αλβανικά αποδείχθηκε πως είναι Ινδο-Ευρωπαϊκή γλώσσα και αποτελούν ξεχωριστό κλάδο στην ινδοευρωπαϊκή γλωσσική οικογένεια. Η Αλβανική είναι απόγονος κάποιας αρχαίας Βαλκανικής γλώσσας, πιθανόν της Ιλλυρικής ή της Θρακικής. Τα Αλβανικά χωρίζονται σε δύο κύριες διαλέκτους: την Γκεγκική ομάδα, στη βόρεια Αλβανία, το Κόσοβο και τη δυτική ΠΓΔΜ, και την Τοσκική ομάδα, στη νότια και κεντρική Αλβανία. Από την Τοσκική κατάγεται και η Αρβανιτική της Ελλάδας καθώς και η Αρμπερές (Αrbëreshë) της νότιας Ιταλίας.

    Η Τοσκική διάλεκτος των Αλβανικών είναι και η επίσημη γλώσσα της Αλβανίας. Τα Αλβανικά είναι επίσης μία από τις επίσημες γλώσσες του Κοσόβου, της πολυπληθούς αλβανικής μειονότητας στην Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας, καθώς και η επίσημη γλώσσα του Δήμου Ουλτσίν του Μαυροβουνίου στα ΝΔ σύνορα με την Αλβανία.

    Η Αλβανική γλώσσα ανήκει, μαζί με την Αρμενική και την Ελληνική, στις Ινδοευρωπαϊκές απομονωμένες γλώσσες.

    Γραμματική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

    Ουσιαστικά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

    Η Αλβανική έχει κανονική σειρά λέξεων Υποκείμενο-Ρήμα-Αντικείμενο, όπως και οι περισσότερες άλλες Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες. Τα ουσιαστικά της κλίνονται με βάση το γένος (που περιλαμβάνει κυρίως Αρσενικό και Θηλυκό, αλλά υπάρχουν απομείναντες τύποι Ουδετέρου) και τον αριθμό (Ενικός και Πληθυντικός). Στην Αλβανική υπάρχουν πέντε διακριτές πτώσεις, η Ονομαστική (Ernërore), η Γενική (Gjinore), η Δοτική (Dhanore), η Αιτιατική (Kallëzore) και η Αφαιρετική ή Προθετική (Rrjedhore). Κάθε πτώση έχει δύο τύπους, τον Οριστικό (Trajta e shquar) και τον Αόριστο (Trajta e pashquar). Παρακάτω δίνονται συγκεντρωτικά οι κλίσεις των ουσιαστικών.

    Πρώτη Κλίση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

    Περιλαμβάνει τα Αρσενικά ουσιαστικά που στην Ονομαστική Ενικού του Οριστικού παίρνουν την κατάληξη -i. Αυτά είναι τα λήγοντα σε οποιοδήποτε σύμφωνο, εκτός των -k και -g (π.χ. mal = βουνό), αυτά που λήγουν σε -ë (π.χ lumë = ποτάμι), αυτά που λήγουν σε -a ή σε -ua (π.χ vëlla = αδελφός / ftua = κυδώνι), καθώς και κάποια που λήγουν σε -i (π.χ. kalli = στάχυ). Στην πρώτη κλίση συμπεριλαμβάνονται και τα συγκοπτώμενα σε -ër και -ël (π.χ. libër = βιβλίο / vogël = μικρός [επίθετο]).

    Αόριστος τύπος Ενικού Οριστικός Τύπος Ενικού Αόριστος Τύπος Πληθυντικού Οριστικός Τύπος Πληθυντικού
    Ονομαστική (një) mal mali (disa) male malet
    Γενική (i, e) (një) mali (i, e) malit (i, e) (disa) maleve (i, e) maleve
    Δοτική (një) mali malit (disa) maleve maleve
    Αιτιατική (një) mal malin (disa) male malet
    Αφαιρετική (...) (një) mali (...) malit (...) (disa) maleve (...) maleve

    Δεύτερη Κλίση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

    Περιλαμβάνει τα Αρσενικά ουσιαστικά που στην Ονομαστική Ενικού του Οριστικού παίρνουν την κατάληξη -u. Αυτά είναι όλα τα λήγοντα σε -k (πχ. shok = φίλος) και -g (π.χ. zog = πουλί), καθώς και μερικά που λήγουν σε -i (π.χ. ari = αρκούδα).

    Αόριστος Τύπος Ενικού Οριστικός Τύπος Ενικού Αόριστος Τύπος Πληθυντικού Οριστικός Τύπος Πληθυντικού
    Ονομαστική (një) shok shoku (disa) shokë shokët
    Γενική (i, e) (një) shoku (i, e) shokut (i,e) (disa) shokëve (i,e) shokëve
    Δοτική (një) shoku shokut (disa) shokëve shokëve
    Αιτιατική (një) shok shokun (disa) shokë shokët
    Αφαιρετική (...) (një) shoku (...) shokut (...) (disa) shokëve (...) shokëve

    Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

    1. 5,989,246. (Ethnologue, 2005) Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.
    2. 2,0 2,1 Elsie, Robert (2006). Albanian Literature: A Short History. London: I. B. Tauris, σελ. 5. ISBN 1-84511-031-5. 
    3. Elsie, Robert The Bellifortis text and early Albanian in "Zeitschrift für Balkanologie", Berlin, 22 February 1986, p. 158-162
    4. Elsie, Robert (2006). Albanian Literature: A Short History. London: I. B. Tauris, σελ. 9. ISBN 1-84511-031-5. 
    5. Lowman, G.S., The Phonetics of Albanian: In 1891 Gustav Meyer stated that of 5140 root-words, only 400 were of the original Albanian stock[...] Later scholars, however, have proved that a considerably larger proportion of words are truly Albanian.

    Πρόσθετη βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

    • Orel, Vladimir E. (1998). Albanian Etymological Dictionary. Boston: Brill Academic Publishers. ISBN 90-04-11024-0. 
    • Orel, Vladimir E. (2000). A Concise Historical Grammar of the Albanian Language: Reconstruction of Proto-Albanian. Boston: Brill Academic Publishers. ISBN 90-04-11647-8.