Ιερά Μητρόπολις Πολυανής και Κιλκισίου

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Ιερά Μητρόπολις Πολυανής και Κιλκισίου
Impk.jpg
Γενικές πληροφορίες
XώραΕλλάδα
ΈδραΚιλκίς
ΥπαγωγήΕκκλησία της Ελλάδος (επιτροπικώς)
Ενορίες120
Μονές3
Μητροπολιτικός ναόςΜεταμορφώσεως του Σωτήρος Χριστού
Ιστοσελίδαimpk.gr
Ιεραρχία
ΜητροπολίτηςΕμμανουήλ
ΠρωτοσύγκελλοςΑρχιμανδρίτης Επιφάνιος Θεοδωρίδης
Γενικός Αρχιερατικός ΕπίτροποςΠρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος Παντελίδης

Η Ιερά Μητρόπολις Πολυανής και Κιλκισίου είναι Μητρόπολη της Εκκλησίας της Ελλάδος με έδρα το Κιλκίς.

Ιστορική έδρα της Μητρόπολης ήταν η βυζαντινή Πολυανή. Στην περιοχή έδρασαν σημαντικές προσωπικότητες όπως ο Δαμασκηνός Στουδίτης και ο επίσκοπος Πολυανής Θεόκλητος Πολυειδής, μεγάλος διδάσκαλος του Γένους και λόγιος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Σήμερα αποτελείται από 120 ενορίες και 2 μονές ενώ στην τοπική αγιολογία συγκαταλέγονται πολλοί άγιοι των οποίων η τιμή μεταφέρθηκε στην περιοχή από Μικρασιάτες, Θρακιώτες και Μακεδόνες πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή.[1][2]

Αγιολογία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

O άγιος Δαμασκηνός ο Στουδίτης επίσκοπος Λητής και Ρεντίνης και Πρόεδρος Πολυανής.
  • Άγιοι Πεντεκαίδεκα Μάρτυρες οι εν Τιβεριούπολη, πολιούχοι Κιλκίς (στον ομώνυμο ναό της πόλης). Από το 1913 έως το 1919 οι περισσότεροι Έλληνες της Στρώμνιτσας (Τιβεριούπολης) μετακινήθηκαν εντός Ελληνικής επικράτειας στη Μακεδονία και εγκαταστάθηκαν στο Κιλκίς και τη Θεσσαλονίκη. Έτσι καθώς πολιούχοι της Στρώμνιτσας (Τιβεριούπολης) ήταν οι Άγιοι Πεντεκαίδεκα, καθιερώθηκαν και ως πολιούχοι Κιλκίς από τους Έλληνες Μακεδόνες πρόσφυγες της Στρώμνιτσας που εγκαταστάθηκαν στο Κιλκίς.[3]
  • Άγιος Γρηγόριος Ωρολογάς, Μητροπολίτης Τιβεριουπόλεως και Στρωμνίτσης στη Μακεδονία (1902-1908) και ακολούθως Μητροπολίτης Κυδωνιών στη Μικρά Ασία (1908-1922) όπου και μαρτύρησε κατά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
  • Όσιος Δημήτριος εκ Μιστίου της Καππαδοκίας (στον Ιερό Ναό Αγίων Βασιλείου και Παντελεήμονος στο Νέο Αγιονέρι Κιλκίς). Στον ναό φυλάσσεται τεμάχιο του λειψάνου του Οσίου Δημητρίου εκ Μιστίου της Καππαδοκίας που παραχώρησε η Ιερά Μητρόπολη Αλεξανδρούπολεως με μέριμνα απογόνων Μικρασιατών από το Μιστί.
  • Άγιος ιερομάρτυρας Βλάσιος, επίσκοπος Σεβαστείας Μικράς Ασίας (στον Ιερό Ναό Αγίων Βασιλείου και Παντελεήμονος στο Νέο Αγιονέρι Κιλκίς). Εορτή που μετέφεραν οι Μικρασιάτες πρόσφυγες εκ Μιστίου της Καππαδοκίας.
  • Άγιος Ιωάννης (Νάννος) που είχε καταγωγή από το Παλαιό Γυναικόκαστρο Κιλκίς και μαρτύρησε το 1802 στη Σμύρνη.
  • Άγιος Δαμασκηνός ο Στουδίτης ο Θεσσαλονικεύς (1520-1577), επίσκοπος Λητής και Ρεντίνης και Πρόεδρος Πολυανής.
  • O Αυτοκράτορας άγιος Ιωάννης Δούκας Βατάτζης ελευθερωτής της περιοχής Κιλκισίου και της ευρύτερης Μακεδονίας κατά τον 13ο αι.
  • Παναγία Φιλαδελφειώτισσα, τιμώμενη στη Νέα Φιλαδέλφεια Θεσσαλονίκης στις 15 Αυγούστου.[4]
  • Παναγία Ελεούσα, τιμώμενη την Τετάρτη της Μεσοπεντηκοστής στον Ναό Αγίου Δημητρίου Κιλκίς όπου φυλάσσεται πιστό αντίγραφο της εικόνας της Παναγίας Ελεούσας (η πρωτότυπη Εικόνα της Παναγίας της Ελεούσας, του 12ου μ.Χ. αιώνα, που βρίσκεται στη Στενήμαχο της Ανατολικής Ρωμυλίας). Το έθιμο της λιτανείας της εικόνος της Παναγίας το μετέφεραν οι Θρακιώτες πρόσφυγες από την πατρίδα τους την Στενήμαχο όταν εγκαταστάθηκαν στο Κιλκίς.[5][6]
  • Άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος, οι οποίοι τιμώνται στον ομώνυμο ναό επί της συνοριακής γραμμής στο πρώην στρατιωτικό φυλάκιο Δοϊράνης.[7]
  • Μάρτυρας ιερεύς Δημήτριος Τζίβας, εφημέριος Βάθης Κιλκίς, έγγαμος με δυό παιδιά. Ο ιερομάρτυρας Δημήτριος Τζίβας δολοφονήθηκε τον Οκτώβριο του 1943 από Βούλγαρους χωρικούς, που ήλθαν από τη Βουλγαρία στο Μεσόλοφο Σιδηροκάστρου.[8]

Ιστορικά στοιχεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο επίσκοπος Πολυανής Θεόκλητος Πολυειδής, μεγάλος διδάσκαλος του Γένους και λόγιος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.
Ο ιστορικός ελληνορθόδοξος ναός του Προφήτη Ηλία κτισμένος το 1848 στην Παλαιά Δοϊράνη (Πολυανή) (σήμερα στην πΓΔΜ).

Με την προσχώρηση των κατοίκων της περιοχής στο Χριστιανισμό ιδρύεται η Επισκοπή Καλλικού. Τον 5ο αιώνα μ.Χ. ιδρύεται στον λόφο του Κιλκίς, η μονή της Παναγίας της Καλλικούς και γύρω από αυτή εξελίσσεται ένα μικρό πόλισμα.

Στην Κολχίδα Κιλκίς σώζεται παλαιοχριστιανικό εκκλησιαστικό συγκρότημα, που περιελάμβανε βασιλική, βαπτιστήριο, εργαστήρια και αποθήκες. Το συγκρότημα καταστράφηκε τον 7ο αιώνα και τον 10ο αιώνα οικοδομήθηκε μονόκλιτος ναΐσκος μέσα στο κεντρικό κλίτος της παλαιοχριστιανικής βασιλικής. Σπαράγματα τοιχογραφιών από το ναΐσκο αυτόν χρονολογήθηκαν στο δεύτερο μισό του 12ου αιώνα. Εντός και εκτός του τειχισμένου χώρου αποκαλύφθηκαν αρκετοί παλαιοχριστιανικοί τάφοι.[9]

Τον 15ο αιώνα ιδρύεται η Επισκοπή Πολυανής, με έδρα την Πολυανή (μετέπειτα ονομαζόμενη Παλαιά Δοϊράνη). Συγκεκριμένα, εώς 1560 υπάγονταν απ' ευθείας στη Μητρόπολη Λητής και Ρεντίνης, ενώ έως το 1564 ήταν αυτόνομη με Πρόεδρο Πολυανής τον τότε μητροπολίτη Λητής Δαμασκηνό Στουδίτη. Το 1564 ιδρύθηκε επίσημα ως μητρόπολη με προσωρινό μητροπολίτη, τον Δαμασκηνό Στουδίτη. O άγιος Δαμασκηνός ο Στουδίτης (1520-1577) χειροτονήθηκε επίσκοπος Λητής και Ρεντίνης από τον Αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης Θεωνά. Αργότερα η επισκοπή Λητής και Ρεντίνης υπάχθηκε τελικά στη μητρόπολη Πολυανής και ο Δαμασκηνός πήρε τον τίτλο του "Προέδρου Πολυανής".

Κατά τους αγώνες των Ελλήνων για την απελευθέρωσή τους από τους Τούρκους συμμετείχαν οι κάτοικοι της περιοχής Μητροπόλεως Πολυανής στον 5ο και 6ο Ενετοτουρκικό πόλεμο (1687 - 1715) στην Πελοπόννησο, όταν επίσκοπος ήταν ο Θεόκλητος Πολυειδής, μεγάλος διδάσκαλος του Γένους και λόγιος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Την επανάσταση κήρυξαν οι μητροπολίτες Πολυανής, Κασσανδρείας και Λήμνου.[10] Το 1716 με την υποστήριξη της Αυστρίας, οι κάτοικοι της περιοχής της Πολυανής και της ευρύτερης περιοχής συμμετείχαν στην ενθουσιώδη εξέγερση της Μακεδονίας υπό τον μητροπολίτη Σιατίστης και Σισανίου, Ζωσιμά Ρούση[11][12].

Κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821 Μητροπολίτης Πολυανής ήταν ο Θεοδόσιος. Οι οθωμανικές αρχές προέβησαν σε πλήθος βιαιοτήτων ως αντίποινα στην αθρόα συμμετοχή των κατοίκων της περιοχής ευθύνης του Θεοδόσιου, το 1824. Συγκεκριμένα, καταστράφηκαν το Κιλκίς, το Καρασούλι (σημερινό Πολύκαστρο), το Καλίνοβο (σημερινά Σουλτογιανναίικα), το Αμάτοβο (σημερινός Άσπρος), το Αρτζάν (σημερινό Κάστρο) και ο Τσιφλίκ Μαχαλάς (σημερινό Λαγκαδοχώρι), που τότε αποτελούσαν τσιφλίκια του Γιουσούφ Μουχλίς πασά. Πολλοί κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τους οικισμούς και έκτοτε ο Ελληνισμός της περιοχής συρρικνώθηκε.[13][14][15]

Στα 1870, με το Βουλγαρικό εκκλησιαστικό σχίσμα, και την ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχικής Εκκλησίας ξεσπά κύμα εθνικιστικής βουλγαρικής προπαγάνδας με τη βοήθεια Ρώσων πρακτόρων. Πολλοί κάτοικοι αναγκάζονται κάτω από τις πιέσεις της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής του Πανσλαβισμού μέσω του βουλγαρικού παράγοντα, να προσχωρήσουν στην Εξαρχία και στην ουσία να εκβουλγαριστούν.[16] Στην περιοχή δρα και αμερικανικός παράγων μέσω του Αυστριακού Προξενείου της Θεσσαλονίκης με σαφή στόχο των προσηλυτισμό των κατοίκων στον προτεσταντισμό,[17] καθώς και βουλγαρουνίτες ιεραπόστολοι.[18] Ο κίνδυνος εκβουλγαρισμού αφυπνίζει τον Ελληνισμό και οργανώνεται. Παράλληλα οργανώνονται σχολεία ώστε να διατηρούν οι νέοι την Ελληνική γλώσσα.

Το 1887 καταστράφηκε η Μονή της Παναγίας της Κρουσσιώτισσας από Ουνίτες και Βούλγαρους Εξαρχικούς.[19] Ακόμα καταστράφηκε από του Βούλγαρους στις αρχές του 20ού ο ελληνορθόδοξος ναός του Αγίου Ιωάννη Νάννου του Νεομάρτυρα που ήταν κτισμένος στον τόπο καταγωγής του, στο Αβρέτ Χισάρ (Παλαιό Γυναικόκαστρο) Κιλκίς. [20]

Ο ιστορικός ελληνορθόδοξος ναός του Προφήτη Ηλία της Παλαιάς Δοϊράνης κτίσθηκε το 1848 και σώζεται έως σήμερα. Η εκκλησία ανεγέρθηκε από τους Έλληνες μετά από άδεια των τοπικών οθωμανικών αρχών. Αργότερα καταλήφθηκε από τη βουλγαρική εξαρχία. Υπέστη μεγάλες ζημιές στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, συμπεριλαμβανομένης της απώλειας ουσιαστικά όλων των εσωτερικών έργων τέχνης. Η πλήρης αποκατάσταση της εκκλησίας ξεκίνησε το 2013.

Τα ερείπια της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου βρίσκονται κοντά στον ναό του Προφήτη Ηλία. Ο ναός του Αγίου Γεωργίου της Παλαιάς Δοϊράνης χτίστηκε το 1911 από την ελληνική κοινότητα μετά την κατάληψη του ναού του Προφήτη Ηλία από τη βουλγαρική εξαρχία. Σήμερα είναι κατεστραμμένος.

Η Μάχη της Δοϊράνης (1913) συνήφθη κατά τον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο μεταξύ ελληνικών και βουλγαρικών δυνάμεων στις 23 Ιουνίου 1913. Ύστερα από σύντομο αλλά και σφοδρό αγώνα, τα ελληνικά τμήματα κατάφεραν να απελευθερώσουν την πόλη της Δοϊράνης. Τα βουλγαρικά τμήματα συμπτήχτηκαν άτακτα προς βορρά, αφού απήγαγαν ως ομήρους τον Μητροπολίτη Πολυανής Φώτιο και 30 προκρίτους της πόλης. Αποτεφρώνουν επίσης, τη μητρόπολη Πολυανής μαζί με τα αρχεία του Κώδικα, που αποτελούσαν τη σημαντικότερη καταγραφή της ιστορίας της περιοχής. Στο πέρασμά τους κατά την οπισθοχώρηση, οι Βούλγαροι δεν άφησαν τίποτα όρθιο, ούτε έμψυχο ούτε άψυχο υλικό. Επρόκειτο για μια ολοκληρωτική καταστροφή. Η 3η Μεραρχία συνέχισε την καταδίωξη και το ίδιο βράδυ κατέλαβε τα υψώματα βόρεια της πόλης. Μετά τη χάραξη των συνόρων όμως, το βορειοδυτικό τμήμα του λεκανοπεδίου Δοϊράνης μαζί με την ομώνυμη πόλη, (Παλαιά) Δοϊράνη ή Πολυανή, πέρασε στη Βουλγαρική πλευρά και οι κάτοικοί της προσέφυγαν στη Δοϊράνη Κιλκίς και σε άλλα μέρη της Ελλάδας.[21][22]

Από το 1913 η ονομασία της επισκοπής καθιερώθηκε ως "Πολυανής και Κιλκισίου".[23]

Το 1915 οι Κιλκισιώτες - στους οποίους είχαν προστεθεί πρόσφυγες από το Ακαλάν (σήμερα Μπελοπόλιανε) της Ανατολικής Ρωμυλίας, Στρωμνιτσιώτες της Βόρειας Μακεδονίας και Βιζυηνοί από την Ανατολική Θράκη - επανέκτησαν τον ναό του Αγίου Γεωργίου, καθώς τον είχαν καταλάβει Ουνίτες. Τότε, αποκαλύφθηκαν οι παλαιότερες Ελληνικές γραφές στις αγιογραφίες, αφού αποξύστηκαν οι νεώτερες κυριλλικές που είχαν προστεθεί.[24] Η πόλη επεκτάθηκε εγγύτερα στη σιδηροδρομική γραμμή της Θεσσαλονίκης ώστε να μπορέσει να δεχτεί και τους Έλληνες πρόσφυγες από τη Βουλγαρία, την Π.Γ.Δ.Μ. και τη Μικρά Ασία. Οι Έλληνες πρόσφυγες που ήρθαν πρώτοι, μετά την απελευθέρωση του 1913, ήταν από τη βόρεια Μακεδονία (σήμερα στην Π.Γ.Δ.Μ.) και ειδικότερα από τις περιοχές Στρώμνιτσας, Τίκφες και Γευγελής.

Μετά το 1918 η έδρα της Επισκοπής μεταφέρθηκε από την Παλαιά Δοϊράνη (Πολυανή) στο Κιλκίς. Το 1924 η Επισκοπή Πολυανής προήχθη σε Μητρόπολη.[25]

Μνημεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου Λόφου Κιλκίς. Το καθολικό χρονολογείται από το 1830.[26]
  • Παλαιοχριστιανικό εκκλησιαστικό συγκρότημα, που περιλαμβάνει βασιλική, βαπτιστήριο, εργαστήρια και αποθήκες (Μονή Παναγίας Κολχίδος). Σώζονται επίσης ασκητήρια λευξεμένα εις τους βράχους του ποταμού Εχεδώρου (Γαλλικού) καθώς ερείπιά της. Οι τοιχογραφίες του ναού ανήκουν στον 12ο αιώνα. Η μικρή τρίκλιτη εκκλησία χτίστηκε στο λόφο απέναντι απ’ το χωριό, ενώ το ασκητάριο άρχισε να λειτουργεί μέσα στο σπήλαιο της Ζωοδόχου Πηγής, που βρίσκεται στη δυτική πλευρά του οχυρωμένου λόφου.
  • Ερειμωθείσα Μονή Αγίου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου Γερακαριού, της οποίας διασώζονται τα ερείπια.
  • Στο Παλιό Γυναικόκαστρο υπάρχει η μεταβυζαντινή εκκλησία των αρχών του 19ου αιώνα, αφιερωμένη στον Άγιο Νεομάρτυρα Ιωάννη ή Νάννο (κτίστηκε πριν το 1835, παρά το γεγονός ότι στην επιτύμβια πλάκα αναφέρεται το έτος το 1838)
  • Ναός Κορομηλιάς, τα ερείπια της οποίας βρέθηκαν σε αγρόκτημα και χρονολογούνται στον 14ο-15ο αιώνα.[27]

Εικόνες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Ιερά Μητρόπολις Πολυανής και Κιλκισίου (επίσημη ιστοσελίδα)
  2. Εκκλησία της Ελλάδος: Ιερά Μητρόπολις Πολυανής και Κιλκισίου
  3. Οι Πεντεκαίδεκα Μάρτυρες ήταν 16, καθώς ο Τιμόθεος λόγω γήρατος δεν άντεξε τους βασανισμούς και πέθανε πολύ γρήγορα, κι έτσι αντικαταστάθηκε από τον Ετιμάσιο. Αυτοί ήταν;
    1. Θεόδωρος, επίσκοπος από τη Νίκαια, είχε πάρει μέρος στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο
    2. Τιμόθεος, από τη Νίκαια, επίσκοπος Τιβεριουπόλεως
    3. Θεόδωρος, ιερέας από την Τιβεριούπολη (Στρώμνιτσα)
    4. Νικηφόρος, ιερέας από την Τιβεριούπολη (Στρώμνιτσα)
    5. Ιωάννης, ιερέας από την Τιβεριούπολη (Στρώμνιτσα)
    6. Πέτρος, ιερέας από την Τιβεριούπολη (Στρώμνιτσα)
    7. Σέργιος, ιερέας από την Τιβεριούπολη (Στρώμνιτσα)
    8. Θωμάς, διάκονος από την Τιβεριούπολη (Στρώμνιτσα)
    9. Βασίλειος, διάκονος από την Τιβεριούπολη (Στρώμνιτσα)
    10. Κομάσιος, μοναχός από τη Νίκαια
    11. Ευσέβιος, μοναχός από τη Νίκαια
    12. Δανιήλ, μοναχός από την Τιβεριούπολη (Στρώμνιτσα)
    13. Σωκράτης, μοναχός από την Τιβεριούπολη (Στρώμνιτσα)
    14. Χαρίτων, μοναχός από την Τιβεριούπολη (Στρώμνιτσα)
    15. Ιερόθεος, μοναχός από την Τιβεριούπολη (Στρώμνιτσα)
    16. Ετιμάσιος, μάρτυρας (λαϊκός) από την Τιβεριούπολη (Στρώμνιτσα)
  4. [1]
  5. Η εορτή της Μεσοπεντηκοστής στο Κιλκίς - η εικόνα της Παναγίας της Ελεούσας από τη Στενήμαχο Ανατολικής Ρωμυλίας
  6. Η εγκατάσταση των ξεριζωμένων Ελλήνων της Στενημάχου Ανατολικής Ρωμυλίας στο Κιλκίς
  7. Ιερά Μητρόπολις Πολυανής και Κιλκισίου - ιερό παρεκκλήσιο Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου
  8. Συναξάρι Εθνομαρτύρων Κληρικών - Αποστολική Διακονία
  9. Το παλαιοχριστιανικό συγκρότημα στην Κολχίδα Κιλκίς. Νέα δεδομένα και παρατηρήσεις
  10. [H Ορθόδοξη Εκκλησία κατά τους αγώνας του έθνους, Αθ. Ε. Καραθανάση, Καθηγητού του Α.Π.Θ.]
  11. Ελληνική Εκπαιδευτική Εγκυκλοπαίδεια, Εκδοτική Αθηνών, Τόμος 25, σελ. 252
  12. Ελληνική Ιστορία, Τουρκοκρατία και Ελληνική Επανάσταση, Καθημερινή, σελ. 34
  13. Γεώργιος Χ. Χιονίδης, διάλεξη: Τα ληφθέντα υπό των Τούρκων μέτρα κατά των Ελλήνων επαναστατών του 1821 εις την Μακεδονίαν (ανάτυπον από Μακεδονικά ΙΑ΄ τεύχος. 27), Θεσσαλονίκη 1971
  14. Επισκοπικός Κατάλογος Μητροπόλεως Πολυανής και Κιλκίσίου
  15. Οι Αρχιερείς στον Αγώνα του 1821, Πέτρος Α. Γεωργαντζής, Ξάνθη 1985
  16. Κωνσταντίνος Απ. Βακαλόπουλος, Νεότερη Ιστορία της Μακεδονίας (1830 – 1912), Από τη Γένεση του Νεοελληνικού Κράτους ως την Απελευθέρωση, εκδόσεις Ηρόδοτος, Θεσσαλονίκη, 1999, σσ. 56 – 60, 70 – 73
  17. Κωνσταντίνος Απ. Βακαλόπουλος, Νεότερη Ιστορία της Μακεδονίας (1830 – 1912), Από τη Γένεση του Νεοελληνικού Κράτους ως την Απελευθέρωση, εκδόσεις Ηρόδοτος, Θεσσαλονίκη, 1999, σσ. 78 – 82
  18. Αθανάσιος Α. Αγγελόπουλος, Αι ξέναι Προπαγάνδαι εις την επαρχίαν Πολυανής κατά την περίοδον 1870 - 1912, Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου (ΙΜΧΑ), Θεσσαλονίκη 1973, ανατύπωση 1993, σελ. 103
  19. Αθανάσιος Α. Αγγελόπουλος, Αι ξέναι Προπαγάνδαι εις την επαρχίαν Πολυανής κατά την περίοδον 1870 - 1912, Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου (ΙΜΧΑ), Θεσσαλονίκη 1973, ανατύπωση 1993, σσ. 103, 104, 105, 106
  20. Παύλος Γεωργίου Τσαμαντουρίδης (2002). Το Βυζαντινό Κάστρο (Αβρέτ Χισάρ) Παλαιό Γυναικόκαστρο Κιλκίς. Κιλκίς: Μαχητής, σελ. 18. ISBN 960-8040-07-8. 
  21. Η επέτειος της Μάχης Δοϊράνης 1913
  22. Η συγκλονιστική ιστορία δύο αδερφών που ξαναέσμιξαν μετά τη μάχη της Δοϊράνης - mixanitouxronou.gr
  23. Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Πολυανής και Κιλκισίου Φώτιος, ο εκ Μαδύτου (1870-1928)
  24. Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου Λόφου Κιλκίς
  25. Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Πολυανής και Κιλκισίου Φώτιος, ο εκ Μαδύτου (1870-1928)
  26. Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου Λόφου Κιλκίς
  27. Θρησκευτικά Μνημεία Κιλκίς