Ιερά Μητρόπολις Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Ιερά Μητρόπολις Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου
Imnafpaktou.png
Γενικές πληροφορίες
Ίδρυση4ος αιώνας
XώραΕλλάδα
ΈδραΝαύπακτος
ΥπαγωγήΕκκλησία της Ελλάδος
Αρχιερατικές περιφέρειες
Μονές3
Μητροπολιτικός ναόςΙ.Ν. Αγίου Δημητρίου, Ναύπακτος
Ιστοσελίδαparembasis.gr
Ιεραρχία
ΜητροπολίτηςΙερόθεος Βλάχος
ΠρωτοσύγκελλοςΑρχιμανδρίτης Καλλίνικος Γεωργάτος

Η Ιερά Μητρόπολις Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου είναι μητρόπολη της Εκκλησίας της Ελλάδας. Έδρα της είναι η πόλη της Ναυπάκτου στη νοτιοανατολική Αιτωλοακαρνανία και καλύπτει τον Δήμο Ναυπακτίας και την Δημοτική Ενότητα Παρακαμπυλίων του Δήμου Αγρινίου. Σημερινός μητροπολίτης (από το 1995) είναι ο Ιερόθεος (Βλάχος).

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η επισκοπή της Ναυπάκτου μαρτυρείται από τον 4ο αιώνα και αρχικά υπαγόταν στην Κόρινθο και αργότερα στην Αθήνα[1] [2].

Όπως και το υπόλοιπο Ιλλυρικό, η Ναύπακτος υπαγόταν στον Πάπα της Ρώμης μέχρι το 733, όταν ο Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος την υπήγαγε στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Ο επίσκοπός της, Αντώνιος, αναφέρεται μεταξύ των συμμετεχόντων στις Συνόδους που πραγματοποιήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη το 869–70 και το 879–80[3].

Όταν η Ναύπακτος έγινε έδρα του νέου βυζαντινού θέματος της Νικόπολης στο δεύτερο μισό του 9ου αιώνα, η επισκοπή προήχθη σε μητροπολιτική στα τέλη του 9ου αιώνα, αναλαμβάνοντας τον ρόλο που προηγουμένως κατείχε η Νικόπολη[4].

Έτσι, εμφανίζεται στις πηγές από τον 9ο αιώνα ως «Μητρόπολις Ναυπάκτου Νικοπόλεως», αριθμώντας αρχικά οκτώ εξαρτώμενες επισκοπές που κάλυπταν όλη την Ήπειρο: Βονίτσης, Αετού, Αχελώου, Ρωγών, Ιωαννίνων, Φωτικής, Αδριανόπολης, Βουθρωτού. Στο Τακτικόν του Εσκοριάλ στις αρχές της δεκαετίας του 970, προστέθηκε η επισκοπή της Χειμάρρας και κατά τον 11ο αιώνα δύο ακόμη, οι επισκοπές Κοζύλης και Άρτης υπήχθησαν στη Ναύπακτο[5]. Μετά τη βυζαντινή κατάκτηση της Βουλγαρίας περί το 1020, οι βόρειες επισκοπές της τέθηκαν υπό τη δικαιοδοσία της Αρχιεπισκοπής Αχρίδος[6].

Το 1025, ο μητροπολίτης Ναυπάκτου τέθηκε επικεφαλής μιας εξέγερσης του τοπικού πληθυσμού, η οποία οδήγησε στο θάνατο του τοπικού στρατηγού Γεωργίου. Ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Η΄ (1025–28) κατέστειλε βάναυσα την εξέγερση και τύφλωσε τον μητροπολίτη[2] [6].

Μετά την Δ΄ Σταυροφορία, η Ναύπακτος έγινε μέρος του Δεσποτάτου της Ηπείρου[2] [7]. Υπό τον μητροπολίτη Ιωάννη Απόκαυκο, ο θρόνος της Ναυπάκτου κέρδισε σε σημασία και ηγήθηκε τοπικής Συνόδου για το νότιο ήμισυ των περιοχών της Ηπείρου, αλλά σύντομα επισκιάστηκε από την Αρχιεπισκοπή Αχρίδος υπό τον δραστήριο Δημήτριο Χωματηνό[8].

Η πόλη βρέθηκε υπό Φραγκοκρατία από το 1294[2] και έγινε Ρωμαιοκαθολική επισκοπή, στην οποία επισκόπευσαν περίπου 20 αρχιεπίσκοποι τον 14ο-15ο αιώνα. Η πόλη παρέμεινε τιτουλάρια επισκοπή της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας μέχρι το 1977 [9].

Επισκοπικός κατάλογος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Όνομα Έτη Σημειώσεις
Επίσκοποι Ναυπάκτου
Μαρτύριος ~ 343 Συμμετείχε στη Σύνοδο της Σαρδικής
Καλλικράτης ~ 431 Συμμετείχε στην Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο
Ειρηναίος ~ 451 συμμετείχε στην Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο
Αντώνιος πριν το 869 – μετά το 880 Συμμετείχε στις Συνόδους της Κωνσταντινούπολης που καταδίκασαν και αποκατέστησαν τον Πατριάρχη Φώτιο
Μητροπολίτες Ναυπάκτου
Ανώνυμος 1026 Συμμετείχε σε εξέγερση κατά του κυβερνήτη της Ναυπάκτου Γεωργίου, γνωστού ως Μαυρογεώργιου. Η εξέγερση κατεστάλη και ο μητροπολίτης τυφλώθηκε.
Χρυσοβέργης τέλη 11ου – αρχές 12ου αιώνα Σε αυτόν απευθύνει επιστολή ο Αρχιεπίσκοπος Αχρίδος Θεοφύλακτος (1078-1118).
Ιωάννης Α΄ 1122 – 1129
Βασίλειος ~ 1156 Έλαβε μέρος σε Σύνοδο του 1156 στην Κωνσταντινούπολη υπό τον αυτοκράτορα Μανουήλ Α' Κομνηνό (1143 - 1180)
Λέων ~ 1172 Το έτος αυτό συνυπέγραψε Συνοδικό έγγραφο προς τον Μανουήλ Α' Κομνηνό (1143 - 1180)
Κωνσταντίνος Μανασσής 1175 – 1187 Εξέχων ιστορικός, συγγραφέας του Χρονικού του Μανασσή
Ανδρέας Δαμαλάς ή Τζίρος 1187 – 1199 Συνελήφθη από πειρατές στην Κόρινθο και εξαγοράστηκε με 500 χρυσά νομίσματα
Μητροπολίτες Ναυπάκτου και Άρτης (με έδρα στη Ναύπακτο)
Ιωάννης Απόκαυκος 1199/1200 – 1229/1230 Επιφανής συγγραφέας, μια από τις μεγαλύτερες εκκλησιαστικές μορφές της εποχής του
Νικήτας Χωνιάτης 1232 – 1235 Ανηψιός του Μητροπολίτη Αθηνών Μιχαήλ Χωνιάτη
Ιωάννης Γ΄ ο Ξηρός 1235/1236; ή 1252 – 1272 συμμετείχε στην καθαίρεση του Πατριάρχη Αρσενίου και στην Ένωση της Λυών[10]
Ευστράτιος
Γεράσιμος Α΄ ~ 1260
Γαβριήλ Α΄ 1271 – 1275
Ιωάννης Δ΄ 1362 – ; από Κεφαλληνίας και Ζακύνθου[11]
Σεβαστιανός 1365 – 1367 Μητροπολίτης Ιωαννίνων, με Συνοδική Πράξη είχε «τον τόπον της Ναυπάκτου», διότι η Ναύπακτος είχε καταληφθεί από τους Λατίνους[11]
Ματθαίος Α΄ Ιούλιος 1367[12] – ; Από Λευκάδος, εγκαταστάθηκε προσωρινά στην Άρτα, καθώς η Ναύπακτος τελούσε υπό λατινική κατοχή
Νικήτας Β’ ~ 1377 Αναφέρεται σε κώδικα του 1377
Ματθαίος Β΄ 1381 – 1385 από Κερνίτσης, έγινε Ιωαννίνων «επέχων και τον Ναυπάκτου θρόνον»
Μητροπολίτες Ναυπάκτου και Άρτης (με έδρα στην Άρτα και τη Ναύπακτο)
Γαβριήλ Β΄ 1387 – 1388 Ιωαννίνων «επέχων και τον Ναυπάκτου θρόνον»
Μαρτύριος ; – 1437 Αναφέρεται ο θάνατός του το 1437 σε σημείωμα χειρογράφου Ευαγγελίου της διαλυμένης σήμερα Μονής Αγίας Παρασκευής Μυρταρίου Βόνιτσας
Θεοδόσιος Α΄ 1451/1452 Αναφέρεται η χειροτονία του σε επίσκοπο σε άλλο σημείωμα του ιδίου χειρογράφου Ευαγγελίου
Ματθαίος Γ΄ Ιανουάριος 1467[13]
Νεόφυτος Α’ ~ 1476
Δωρόθεος Ιούνιος 1477
Γεράσιμος Β΄ Χοϊδάς 1480 Αναφέρεται ως «Ναυπάκτου και Νικοπόλεως»
Ευθύμιος 1507 Αναφέρεται στο κτιτορικό της Μονής Τιμίου Προδρόμου Δερβεκίστης
Ιάκωβος Α΄ 1510
Ακάκιος Α΄ πριν το 1516 – μετά το 1520
Αθανάσιος 1535, 1544[14]
Κύριλλος Α΄ 1541
Γρηγόριος Α΄ Ξηροποταμινός 1544 Διετέλεσε Πατριαρχικός Πρωτοσύγκελλος[15] και αναφέρεται ως «ευλαβής, μουσικός και ενάρετος»
Δαμασκηνός Α΄ 1544 – 1546
Παρθένιος Α΄ ~ 1546 επί Πατριαρχίας Διονυσίου Β΄
Δαμασκηνός Β΄ 1549 – 1550
Κύριλλος Β΄ 1550
Γρηγόριος Β΄ 1553
Γαβριήλ Γ΄ 1561
Ιωακείμ Α΄ πριν το 1564 – μετά το 1570
Παρθένιος Β΄ 1567 – 1570
Δαμασκηνός Γ΄ ο Στουδίτης 1574; – 1577 Λόγιος, ενάρετος και πολυγραφότατος, συγγραφέας του γνωστού βιβλίου «Θησαυρός Δαμασκηνού υποδιακόνου του Στουδίτου»
Μητροφάνης Α΄ 1577 – 1580 Υπέγραφε το έτος 1580 τις επιστολές της Εκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως προς τον Τσάρο της Μοσχοβίας
Παρθένιος Γ΄ 1580[16] – 1581 Υπέγραψε το 1580 Πατριαρχικό Σιγίλλιο «περί της εν Μετεώροις Μονής του Σωτήρος Χριστού»
Γαβριήλ Δ΄ Γκόρας 1581 – 24 Ιουνίου 1589
Μακάριος Α΄ 1590 – 1600
Ζαχαρίας Α΄ 1601 – 1602
Γαβριήλ Ε΄ 1602 – 1624 παραιτήθηκε
Παρθένιος Δ΄ ο Γέρων 1632 εξελέγη και το ίδιο έτος μετετέθη στην Μητρόπολη Ιωαννίνων, μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης
Γαβριήλ ΣΤ΄ 1632 – 1633
Ζαχαρίας Β΄ (Γεωργάνος, Γεργανός ή Γαργάνος) 1633
Λαυρέντιος 1633 – Ιούλιος 1637[17] από Διδυμοτείχου
Ακάκιος Β΄ 1637 – 1639 αρχικά Βονδίτζης, κατόπιν Βελλάς. α΄ θητεία
Κωνστάντιος ~ Μάιος 1639[18]
Θεοδόσιος Β΄ (Θεόφιλος Κορυδαλλεύς) 1640 – 1641 εξέχων Αριστοτελικός φιλόσοφος και συγγραφέας
Ακάκιος Β΄ 1641 – 1643 β΄ θητεία
Γαλακτίων 1643 – 27 Ιανουαρίου 1647 από Σερρών
Γαβριήλ Ζ΄ Βλάσιος 1647 – 1660
Βαρθολομαίος 18 Ιουλίου 1660 – 1675 λόγιος, πρωτοσύγκελλος του Γαβριήλ Ζ΄
Δαμασκηνός Δ΄ 1675
Νεόφυτος Α΄ Πάριος 1680
Μητροφάνης Β΄ 1680
Βαρθολομαίος 1682 – 1692
Μελέτιος Μήτρου 1692 – 1697 επιφανής λόγιος από τα Ιωάννινα, σπουδαίος εκκλησιαστικός ιστορικός και γεωγράφος
Μακάριος Β΄ 1697 από Μετρών και Αθύρων, παραιτήθηκε λόγω αντιδράσεων τον Ιούλιο του έτους εκλογής του
Γρηγόριος Γ΄ 1697 – 1703
Νεόφυτος Β΄ Μαυρομμάτης 1703 – 1722 από Σαντορίνης
Ανατόλιος 1722
Ιωαννίκιος Χατζής 1722 – 1727 από Βελλάς, λόγιος, σώζονται επιστολές του
Παρθένιος Ε΄ 1727 – 1756 Προηγουμένως πρωτοσύγκελλος Μητρόπολης Λαρίσης. Αναφέρεται σε ιδρυτική επιγραφή του 1740 της Μονής Δρυμοναρίου Φλωριάδος Βάλτου
Νεόφυτος Γ΄
Ζαχαρίας Γ΄
Κάλλιστος
Παΐσιος 1756 – 1769
Ιάκωβος Β΄ 1769 – 1777 Προηγουμένως πρωτοσύγκελλος του Παϊσίου
Ζαχαρίας Δ΄ 1777 – 1779
Μακάριος Γ΄ 1779 – 1794 κατόπιν Δέρκων
Ιγνάτιος Α΄ Μπάμπαλος 1794 – 1805 λόγιος, κατόπιν Ουγγροβλαχίας
Πορφύριος Απρίλιος 1806 – 1808 α΄ θητεία, απομακρύνθηκε για να συγχωνευθεί η Μητρόπολη Ναυπάκτου με την Ιωαννίνων κατ' απαίτηση του Αλή Πασά. Το 1809 εξελέγη Ελασσώνος[19]
Μητροπολίτες Ιωαννίνων και Ναυπάκτου
Ιερόθεος Α΄ (Τρέμουλας) 1808 – 1810 από τη Νάξο, ανηψιός του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη
Γαβριήλ Η΄ (Γιάγκας) 1810 – 1813 από Λαρίσης, Μητροπολίτης Ιωαννίνων 1810–1826. Το 1813 η Μητρόπολη Ναυπάκτου αποσπάστηκε εκ νέου.
Μητροπολίτες Ναυπάκτου και Άρτης
Πορφύριος 1813 – 1820 από Ελασσώνος, β΄ θητεία, το 1820 παύθηκε και εξορίσθηκε στο Άγιο Όρος λόγω επαναστατικής δράσεως
Άνθιμος Β΄ Σεπτέμβριος 1820 – 25 Φεβρουαρίου 1822 με απόφαση της Γερουσίας Δυτικής Ελλάδος η δικαιοδοσία του περιορίστηκε στις Τουρκοκρατούμενες περιοχές της Μητροπόλεως Ναυπάκτου και Άρτης, τις οποίες ποίμανε μέχρι το 1826
Πορφύριος 25 Φεβρουαρίου 1822 – 1833 γ΄ θητεία, με απόφαση της Γερουσίας Δυτικής Ελλάδος διορίσθηκε Αρχιεπίσκοπος της ελευθέρας Δυτικής Ελλάδος. Μετά την απελευθέρωση ονομάσθηκε Ναυπάκτου και Μεσολογγίου (1829-1833), καθώς η Άρτα παρέμεινε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία
συγχωνεύτηκε σε «Επισκοπή Ακαρνανίας και Αιτωλίας» με έδρα το Μεσολόγγι (1833-1852)
Επίσκοποι Ναυπακτίας και Ευρυτανίας
Άνθιμος (Ολύμπιος) 26 Δεκεμβρίου 1852 – 2 Απριλίου 1881 †[20]
χηρεία 1881 – 1884
Δαυίδ (Τολμίδης) 2 Ιουνίου 1884 – 15 Ιουλίου 1896 †[21]
χηρεία 1896 – 1899
συγχωνεύτηκε σε «Επισκοπή Ακαρνανίας και Αιτωλίας» με έδρα το Μεσολόγγι (1899-1909)
Επίσκοποι Ναυπακτίας και Ευρυτανίας
Σεραφείμ (Δομβοΐτης) 16 Νοεμβρίου 1909 – 23 Φεβρουαρίου 1914 † Από 7 Ιουλίου 1901 Επίσκοπος Ευρυτανίας, με την οποία η Ναυπακτία ενώθηκε δυνάμει του Ν. ΓΥΛΔ/16 Νοεμβρίου 1909[22]
Αμβρόσιος (Νικολαΐδης) 16 Ιουλίου 1914 – 1922 από Χριστουπόλεως
Μητροπολίτες Ναυπακτίας και Ευρυτανίας
Αμβρόσιος (Νικολαΐδης) 1923 – 6 Σεπτεμβρίου 1932[23] κατόπιν Φθιώτιδος
Γερμανός (Γκούμας) 22 Μαρτίου 1936 – 12 Απριλίου 1945[24] κατόπιν Ηλείας
Χριστοφόρος (Αλεξανδρόπουλος) 24 Οκτωβρίου 1945 – 31 Μαρτίου 1958 †[25]
Δαμασκηνός (Κοτζιάς) 25 Ιουνίου 1958 – 31 Μαΐου 1977 από Μαραθώνος
Μητροπολίτες Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου
Δαμασκηνός (Κοτζιάς) 31 Μαΐου 1977 – 2 Απριλίου 1984 †[26]
Αλέξανδρος (Παπαδόπουλος) 5 Μαΐου 1984 – 25 Ιανουαρίου 1995[27]
Νικόδημος (Ζαλούμης) 28 Ιανουαρίου 1995 – 21 Μαΐου 1995 †[28]
Ιερόθεος (Βλάχος) 1995 – σήμερα[29]

Ιερές Μονές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Nesbitt & Oikonomides (1994), p. 18
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Gregory (1991), pp. 1442–1443
  3. Veikou (2012), p. 466
  4. Nesbitt & Oikonomides (1994), pp. 9–10, 18
  5. Veikou (2012), pp. 47, 265
  6. 6,0 6,1 Veikou (2012), p. 467
  7. Fine (1994), p. 65
  8. Fine (1994), p. 115
  9. http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/d2n01.html
  10. Μήτσιου 2010, σελ. 35.
  11. 11,0 11,1 Μήτσιου 2010, σελ. 39.
  12. von Miklosich, Franz Ritter· Müller, Joseph (1860). Acta patriarchatus Constantinopolitani 1315-1402 e codibus manu scriptis bibliothecae Palatinae Vindobonensis. Βιέννη: Gerold. σελ. 493. 
  13. Παπαδόπουλος-Κεραμεύς, Αθανάσιος (1903). «Μάρκος Ξυλοκαράβης: πατριάρχης οικουμενικός και είτα πρόεδρος Αχριδών». Византийский временник 10: 14. http://digital.lib.auth.gr/record/67552/files/arc-2007-26504.pdf. Ανακτήθηκε στις 14 Απριλίου 2021. 
  14. «Έγγραφον συνοδικόν 68 Μητροπολιτών (...)». Γρηγόριος ο Παλαμάς ΜΘ: 228. Ιανουάριος 1920. http://digital.lib.auth.gr/record/139966/files/5076_1.pdf. Ανακτήθηκε στις 30 Απριλίου 2022. 
  15. Μητροπολίτης από Μ.Πρωτοσυγκέλλων, Αθηναγόρας (1932). «Ο θεσμός των συγκέλλων εν τω Οικουμενικώ Πατριαρχείω». Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών: 247. https://ir.lib.uth.gr/xmlui/bitstream/handle/11615/19053/article.pdf?sequence=1&isAllowed=y. Ανακτήθηκε στις 26 Ιουλίου 2022. 
  16. Χαμουδόπουλος, Μηνάς (1881-1882). «Αποσπάσματα πατριαρχικών σελίδων». Εκκλησιαστική Αλήθεια Β (ΜΕ): 731. https://books.google.de/books?id=7EkWAAAAYAAJ&lpg=PA731&ots=ch0jdS98Cp&pg=PA731#v=onepage&q&f=false. Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2022. 
  17. Μπακογιώργος, Νικόλαος (2022). Η Επισκοπή Βονίτσης (PDF). Θεσσαλονίκη. σελ. 40. 
  18. «Acte patriarhie cesti referitoare la Mitropolia Proilavului». Studii istorice greco-romane: 287. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/35/1939_-_Demostene_Russo%2C_Acte_patriarhice%C5%9Fti_referitoare_la_Mitropolia_Proilavului.pdf. Ανακτήθηκε στις 17 Νοεμβρίου 2022. 
  19. Χαμουδόπουλος, Μηνάς (1882). «Πατριαρχικαί πινακίδες». Εκκλησιαστική Αλήθεια Β (ΙΗ): 294. https://books.google.de/books?id=7EkWAAAAYAAJ&hl=el&pg=PA294#v=onepage&q&f=false. Ανακτήθηκε στις 16 Νοεμβρίου 2022. 
  20. Μάρκου, Μάρκος. «Ο Σεβασμιώτατος Επίσκοπος Ναυπακτίας και Ευρυτανίας κυρός Άνθιμος. (περ. 1800-1881)». Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2022. 
  21. Μάρκου, Μάρκος. «Ο Σεβασμιώτατος Επίσκοπος Ναυπακτίας και Ευρυτανίας κυρός Δαυΐδ. (1824-1896)». Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2022. 
  22. Μάρκου, Μάρκος. «Ο Σεβασμιώτατος Επίσκοπος Ναυπακτίας και Ευρυτανίας κυρός Σεραφείμ. (1839-1914)». Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2022. 
  23. Μάρκου, Μάρκος. «Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Φθιώτιδος κυρός Αμβρόσιος. (1880-1958)». Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2022. 
  24. Μάρκου, Μάρκος. «Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης πρώην Ηλείας κυρός Γερμανός. (1899-1982)». Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2022. 
  25. Μάρκου, Μάρκος. «Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ναυπακτίας και Ευρυτανίας κυρός Χριστοφόρος. (1898-1958)». Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2022. 
  26. Μάρκου, Μάρκος. «Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου κυρός Δαμασκηνός. (1905-1984)». Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2022. 
  27. Μάρκου, Μάρκος. «Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Μαντινείας και Κυνουρίας κύριος Αλέξανδρος. (γεν. 1936)». Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2022. 
  28. Μάρκου, Μάρκος. «Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου κυρός Νικόδημος. (;-1995)». Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2022. 
  29. Μάρκου, Μάρκος. «Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου κύριος Ιερόθεος. (γεν. 1945)». Ανακτήθηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2022. 

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]