Έλληνες στη Βόρεια Μακεδονία

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Έλληνες στη Βόρεια Μακεδονία
Συνολικός πληθυσμός
422 (2002 απογραφή) 250.000 (1991 εκτίμηση) [1]
Γλώσσες
Ελληνικά και Σλαβομακεδονικά
Θρησκεία
Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία
Σχετιζόμενες εθνικές ομάδες
Έλληνες

Οι Έλληνες (σλαβομακεδονικά: Грци, Grci‎) της Βόρειας Μακεδονίας αποτελούν εθνική μειονότητα της χώρας αυτής. Οι περισσότεροι σημαίνοντες Έλληνες της περιοχής, σχετίζονταν με τον Μακεδονικό Αγώνα.

Απογραφές πληθυσμού[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά την απογραφή του 1941, η οποία έγινε με ευθύνη των Γερμανικών στρατευμάτων κατοχής, επί συνόλου 800.000 πληθυσμού κατεγράφησαν 100.000 Έλληνες το γένος, Χριστιανοί Ορθόδοξοι στο θρήσκευμα, δηλαδή το 12% του πληθυσμού.

Η απογραφή του 1951 δίνει 158.000 ελληνικό στοιχείο. Εξ αυτών 25.000 είναι Έλληνες γηγενείς κάτοικοι Μοναστηρίου, 100.000 βλαχόφωνοι, 3.000 Σαρακατσαναίοι και 32.000 Έλληνες πολιτικοί πρόσφυγες του εμφυλίου, δηλαδή το 18% του εξ 900.000 πληθυσμού.

Με την απογραφή του 1991 αποκαθίσταται εν μέρει η αλήθεια. Παρ΄ότι δεν κοινοποιήθηκαν λεπτομερή απογραφικά στοιχεία, εν τούτοις στον αντιπολιτευόμενο Τύπο δημοσιεύθηκαν πληροφορίες περί του ότι ποσοστό μεταξύ 12 και 18% δήλωσε ότι έχει ελληνική εθνική συνείδηση.[2]

Η επίσημη απογραφή του 2002 κατέγραψε 422 άτομα, τα οποία δήλωσαν την εθνικότητά τους ως Έλληνες.[3]

Απόψεις για το πληθυσμό[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μέλη της ελληνικής κοινότητας των Σκοπίων.
Τάφος Γεώργιου Ζορμπά στα Σκόπια.

Tο ακριβές πληθυσμιακό μέγεθος της μειονότητας των Ελλήνων στη Βόρεια Μακεδονία είναι άγνωστο. Ο πρώτος πρόεδρος της χώρας, Κίρο Γκλιγκόροφ, δήλωσε στην τσεχική εφημερίδα Cesny Denik τον Ιούνιο του 1992 την ύπαρξη 100.000 πολιτών ελληνικής καταγωγής.[4] Το 1991 μία δημοσκόπηση του περιοδικού PULS στην οποία σχεδόν 11% των ερωτηθέντων απάντησε ότι θα προτιμούσε να ζει στην Ελλάδα σε περίπτωση διάλυσης της πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας παρουσιάστηκε στα ελληνικά ΜΜΕ ως δήλωση ελληνικής εθνικής συνείδησης.[5] Ανάμεσα στο τέλος του 1991 και τις αρχές του 1992 ξεκίνησε να γίνεται λόγος αρχικά στη Θεσσαλονίκη και αργότερα και από κύκλους του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών για την ύπαρξη ελληνικής μειονότητας εκατοντάδων χιλιάδων στην πρώην γιουγκοσλαβική Μακεδονία, ενώ οι διατελέσαντες Έλληνες πρόξενοι στο Γενικό Προξενείο Σκοπίων από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου ως τότε ποτέ δεν είχαν καταγράψει τέτοιας τάξης ελληνικό πληθυσμό. Η ρητορική αυτή παραπλάνησε την ελληνική κοινή γνώμη, δημιούργησε αλυτρωτικές προσδοκίες και συνέβαλε στη δημιουργία διεθνούς εικόνας για την Ελλάδα ως χώρας που επιζητούσε να παρέμβει στην τότε πρώην γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας.[6]

Το ελληνικό δεξιόακροδεξιό κόμμα Λαϊκός Ορθόδοξος Συναγερμός (ΛΑ.Ο.Σ.), ισχυρίσθηκε, το 2008, μέσω ερωτήσεων που υποβλήθηκαν στην Βουλή των Ελλήνων, ότι υπήρχαν περισσότεροι από 100.000 (μέχρι 280.000) Έλληνες που ζούσαν τότε στη Βόρεια Μακεδονία.[7] Αυτός ο αριθμός δεν υποστηρίζεται επισήμως από το Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας. Σύμφωνα επίσης με τον πολιτικό επιστήμονα, αναλυτή και αρθρογράφο θεμάτων ιστορίας & εξωτερικής πολιτικής Κωνσταντίνο Χολέβα, το 2017, εκτιμάτο ένα μέγεθος πληθυσμού των Ελλήνων στη Βόρεια Μακεδονία της τάξης των 250.000 ατόμων, το οποίο όμως δεν μπορεί να αποδειχθεί επαρκώς.[8][9] Ο πληθυσμός των Ελλήνων στη Βόρεια Μακεδονία πάντως, ανεξαρτήτως του μεγέθους, θεωρείται ότι ήταν υπόλοιπο της πρώην πολύ μεγαλύτερης ελληνικής κοινότητας του τμήματος της Μακεδονίας, που περιήλθε εντός των συνόρων του Βασιλείου της Σερβίας (1882–1918) μετά την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους (Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος 1912–1913, Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος 1913).[10][11][12][13][14][15][16]

Το 2018 ένα νέο ελληνικό συμβούλιο σχηματίστηκε από δημάρχους, δημοσιογράφους και καθηγητές για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων της «ελληνικής μειονότητας» στη δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας. Ο πρόεδρος του συμβουλίου, Στέργιος Καλογερός, απέστειλε επιστολή στον Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας και στον Πρωθυπουργό της Ελλάδος προκειμένου να ζητήσει από αυτούς να προστατεύσουν τους Έλληνες-Βλάχους της Δημοκρατίας της Βόρειας Μακεδονίας οι οποίοι, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι 500.000.[17]

Άγαλμα Φιλίππου Β' στα Μπίτολα με ελληνική επιγραφή.

Οι Έλληνες της Βόρειας Μακεδονίας βρίσκονται εγκατεστημένοι κυρίως στις πόλεις Γευγελή (σλαβομακεδονικά: Гевгелија‎) και Μοναστήρι (σλαβομακεδονικά: Битола‎, Μπίτολα),[18] η οποία είναι η πρωτεύουσα της ιστορικής περιοχής της Πελαγονίας, περιοχής η οποία προσαρτήθηκε στο Μακεδονικό βασίλειο τον 4ο αιώνα π.Χ. και έγινε μία από τις επαρχίες του. Σήμερα, οι περισσότεροι Έλληνες στη χώρα είναι απόγονοι των πολιτικών προσφύγων που εγκατέλειψαν την Ελλάδα εξαιτίας του εμφυλίου πολέμου.[19] [20]

Βλάχοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Χάρτης έκτασης της βλαχοφωνίας (σημειώνεται με κίτρινο).

Η διαμάχη γύρω από την αμφισβήτηση του πληθυσμιακού μεγέθους της ελληνικής μειονότητας της Βόρειας Μακεδονίας προέρχεται από τη στατιστική μεταχείριση των πληθυσμιακών ομάδων των Αρμάνων (9.695 με βάση την απογραφή του 2002), γνωστών και ως Βλάχων, οι οποίες αυτές πληθυσμιακές ομάδες στην πλειοψηφία τους έχουν ιστορικά αναγνωριστεί ως Έλληνες του «Έθνους των Ρωμαίων» (Ρουμ μιλλέτ, τουρκική γλώσσα: millet-i Rûm), όπως ονομαζόταν το μιλλέτ των Ορθόδοξων Χριστιανών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.[21] Βέβαια μεγάλος αριθμός Βλάχων έφυγε από την περιοχή, μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους, ενώ υπάρχουν αναφορές για την άφιξη ενός μεγάλου ελληνόφωνου πληθυσμού από το Μοναστήρι (Μπίτολα) στην Φλώρινα.[22] Ωστόσο, το Ethnologue παραπέμπει την ελληνική γλώσσα ως «μεταναστευτική γλώσσα» στη Βόρεια Μακεδονία.[23]

Αντάμωμα Βλάχων στη Μοσχόπολη, Μάιος 2010

Σαρακατσάνοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα, οι Σαρακατσάνοι ήταν διασκορπισμένοι σε ολόκληρη την ηπειρωτική Ελλάδα, με αυτούς το βόρειων περιοχών να μετακινούνται συχνά κατά τους καλοκαιρινούς μήνες προς τις γειτονικές χώρες, την Αλβανία, τη Βουλγαρία, τη νότια Γιουγκοσλαβία και την Ανατολική Θράκη. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και το κλείσιμο των συνόρων στα Βαλκάνια, πολλές σαρακατσάνικες οικογένειες εγκλωβίστηκαν στις χώρες αυτές. Σήμερα δεν υπάρχουν ακριβείς στοιχεία για τον αριθμό τους στην Αλβανία και τη Βόρεια Μακεδονία.

Στην κομμουνιστική Γιουγκοσλαβία έγιναν επίσης προσπάθειες για αφομοίωση των Σαρακατσάνων χωρίς μεγάλη επιτυχία, οπότε και επιδιώχθηκε ο έμμεσος διωγμός τους ενώ πολλοί δικάστηκαν, φυλακίστηκαν για κατασκοπία, αναγκάστηκαν να αλλάξουν επίθετα και οι περιουσίες τους δεσμεύθηκαν από το κράτος. [24] Περίπου 300 οικογένειες γύρισαν στην Ελλάδα από το 1953 μέχρι το 1968 και εγκαταστάθηκαν κυρίως στο Κορδελιό Θεσσαλονίκης. Σήμερα οι εναπομείναντες Σαρακατσάνοι στην Βόρεια Μακεδονία διατηρούν με δυσκολία την ελληνική τους ταυτότητα, ενώ δεν υπάρχουν επίσημες αναφορές στον αριθμό τους, πιθανόν για να αποφευχθούν διεκδικήσεις της Ελλάδας περί ελληνικής μειονότητας στη γειτονική χώρα.[25] Παρόλα αυτά, υπάρχουν αναφορές για ύπαρξη Σαρακατσάνων στις ορεινές περιοχές κοντά στη Μπίτολα και νότια των Σκοπίων, ενώ η παρουσία τους εκτείνεται και βορειότερα μέχρι και το Κόσοβο.[25] Οι Σαρακατσάνοι,έχουν ιδρύσει από το 2003 στα Σκόπια ένα σύλλογο με την επωνυμία «Το Χελιδόνι», ο οποίος έχει έως σήμερα 320 μέλη. [26] Το 2008, στον ελληνικό τηλεοπτικό σταθμό Alter, ο πρόεδρος του συλλόγου Σαρακατσάνων Σκοπίων, Δημήτρης Αποστόλου, δήλωσε πως οι Σαρακατσάνοι της χώρας αναγκάζονται να δηλώνουν Βούλγαροι παρ' όλου ότι η ρίζες τους είναι ελληνικές και ότι ζητούν τα δικαιώματα που έχουν ήδη αποκτήσει όλες οι άλλες εθνότητες.

Διασυνδέσεις με την Ελλάδα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Συνάντηση μελών της ελληνικής κοινότητας Σκοπίων το 2015.

Κάθε χρόνο εκπρόσωποι Συλλόγων των Αρμάνων από την Μπίτολα, το Κρούσοβο και την Γευγελή συμμετέχουν στο Πανελλήνιο Αντάμωμα των Βλάχων (Panhellenic Reunion of Aromanians) και κάθε δύο χρόνια εκπρόσωποι του Συνδέσμου Σαρακατσαναίων των Σκοπίων (Sarakatsani Association of Skopje) συμμετέχουν στο Πανελλήνιο Συνέδριο Σαρακατσαναίων (Panhellenic Congress of Sarakatsani).[27][28] Στο Κρούσοβο, κάθε χρόνο, η Παγκόσμια Βλάχικη Αμφικτυονία και η Πανελλήνια Ομοσπονδία Πολιτιστικών Συλλόγων Βλάχων Ελλάδας πραγματοποιούν φεστιβάλ με τη συμμετοχή των ενώσεων της Θεσσαλονίκης, Ιωαννίνων, Θεσπρωτίας και Πτολεμαΐδας με τους βλάχικους συνεταιρισμούς του Κρούσεβο, του Μοναστηρίου και της Γευγελής.[29] Τον Απρίλιο του 2012 πραγματοποιήθηκε το ετήσιο χορευτικό φεστιβάλ των Βλάχων του Συλλόγου Μοναστηρίου "Αφοί Μανάκη" με τη συμμετοχή συλλόγων Βλάχων από την Ελλάδα όπως ο σύλλογος Βλάχων της Αβδέλλας από τα Γρεβενά , της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Βλάχων και το σύλλογο Μοναστηριωτών της Θεσσαλονίκης.[30] Το 2015 δημιουργήθηκε μια νέα ελληνική ένωση στα Σκόπια. [31] Στο Μοναστήρι λειτουργεί πολιτιστικός σύλλογος της ελληνικής κοινότητας και φροντιστήρια εκμάθησης της ελληνικής γλώσσας. Στο χωριό Πέχτσεβο υπάρχει σύλλογος Ελλήνων. [32] [33] Αρκετοί Έλληνες από τη Φλώρινα επισκέπτονται τη αγορά της πόλης κάθε Τρίτη και Παρασκευή αλλά και τα καζίνο.[34]

Ελληνικές επιχειρήσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι ενεργές επιχειρήσεις ελληνικών συμφερόντων στη χώρα εκτιμώνται σε πάνω από 400 και απασχολούν περίπου 20.000 εργαζόμενους. Οκτώ ελληνικές ή μεικτές εταιρείες περιλαμβάνονται στον κατάλογο των 200 μεγαλύτερων επιχειρήσεων το 2016. Σημειώνεται ότι σύμφωνα με τα προκαταρκτικά στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας, κατά την περίοδο Ιανουαρίου - Σεπτεμβρίου 2017, σύμφωνα με το συνολικό όγκο του εξωτερικού εμπορίου, οι σημαντικότεροι εμπορικοί εταίροι της χώρας ήταν η Γερμανία, η Μεγάλη Βρετανία, η Ελλάδα, η Σερβία και η Βουλγαρία. Είκοσιδύο ελληνικές επιχειρήσεις δραστηριοποιούνται στη Γευγελή. [35] [36] [37]

Πρόσωπα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αχρίδα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κρούσοβο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βελεσά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βογδάντσα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γκίρτσιστα (Βογδάντσας)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στόβοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στρώμνιτσα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μακρίεβο (Στρώμνιτσας)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κολέσινο (Στρώμνιτσας)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Καφαντάρι (Τίκφες)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ράδινα (Τίκφες)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γευγελή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σμόκβιτσα (Γευγελής)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Δίβρη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μοναστήρι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γραδέσνιτσα (Μορίχοβο)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Τραϊανός Νάλλης, πολιτικός, βουλευτής Μοναστηρίου στην Οθωμανική Εθνοσυνέλευση του 1908
  • Σταύρος Νάλλης, ιατρός, πολιτικός, βουλευτής Μοναστηρίου στην Οθωμανική Εθνοσυνέλευση μετά το κίνημα των Νεοτούρκων

Ζίχοβο (Μορίχοβο)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σταραβίνα (Μορίχοβο)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ήβενη (Μορίχοβο)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μπεσίστα (Μορίχοβο)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πόλτσιστα (Μορίχοβο)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βελουσίνα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μεγάροβο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Νιζόπολη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πεταλινό[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Τρύφων Πετκάκης , Μακεδονομάχος [51]

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. https://www.tribune.gr/politics/news/article/356061/250-000-elliniki-mionotita-sta-skopia-yparchoun-makedones-sta-skopia-alla-ine-ellines.html
  2. https://m.tribune.gr/politics/news/article/427346/ti-tha-gini-tous-200-000-ellines-sta-skopia-tha-prostatepsoume-epitelous-ti-mionotita-mas-vinteo.html
  3. Stavrova, Biljana; Alagjozovski, Robert (12 Σεπτεμβρίου 2003). «Macedonia's census opens new doors». Transitions Online. Ανακτήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 2008. 
  4. https://www.huffingtonpost.gr/entry/e-istoria-ton-ellenon-tes-fyromacedonia_gr_5a5b2d9be4b03c4189665951
  5. Ο ΙΟΣ (23-10-2005). «Οι δέκα μύθοι του «Σκοπιανού»». Ελευθεροτυπία. http://www.iospress.gr/ios2005/ios20051023.htm. Ανακτήθηκε στις 26-07-2018. 
  6. Ευάγγελος Κωφός (03-01-1997). «Μακεδονικό: Αποτίμηση πολιτικής και νέες προοπτικές». Αντί (625): 45. http://pandemos.panteion.gr/getfile.php?uri=http://localhost:8080/fedora/objects/iid:15293/datastreams/PDF1/content&mimetype=application%2Fpdf&filename=Anti_1997_A_TEYXOS_625.pdf. 
  7. «LA.O.S. party question in the Greek parliament signed by Petros Aivaliots». 21 Ιουλίου 2008. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Μαρτίου 2014. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2009. 
  8. Κωνσταντίνος Χολέβας, «Η μεγάλη ελληνική μειονότητα στα Σκόπια. Είναι καιρός η Αθήνα να ενδιαφερθεί για τους ομοεθνείς μας», 02/04/2017, από την ιστοσελίδα: www.dimokratianews.gr της εφημερίδας "δημοκρατία".
  9. 250.000 η Ελληνική Μειονότητα στα Σκόπια – Υπάρχουν Μακεδόνες στα Σκόπια αλλά είναι Έλληνες, 04/05/2017, από την ιστοσελίδα: www.tribune.gr
  10. Clogg, Richard (2002). Minorities in Greece: Aspects of a Plural Society. C. Hurst & Co. Publishers. σελ. 118. ISBN 9781850657057. 
  11. Roudometof, Victor (2002). Collective Memory, National Identity, and Ethnic Conflict: Greece, Bulgaria, and the Macedonian Question. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. σελ. 90. ISBN 9780275976484. Ανακτήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 2008. 
  12. Yucel, Vedat; Salomon Ruysdael (2002). New Trends in Turkish Foreign Affairs: Bridges and Boundaries. iUniverse. σελ. 298. ISBN 9780595244942. Ανακτήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 2008. 
  13. Gawrych, George Walter (2006). The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874-1913. I.B.Tauris. σελ. 27. ISBN 9781845112875. Ανακτήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 2008. 
  14. Knight, E. F. (2005). Turkey; the Awakening of Turkey; the Turkish Revolution Of 1908: The Awakening of Turkey. Adamant Media Corporation. σελ. 182. ISBN 9781402188169. Ανακτήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 2008. 
  15. Few, William Preston; William Henry Glasson; John Spencer Bassett; William Kenneth Boyd και άλλοι. (1918). Search for Greek Monastir on Greek Monastir. 
  16. Moore, Frederick (1971) [1906]. The Balkan Trial i.e. Trail. Ayer Publishing. σελ. 254. ISBN 9780405027680. Ανακτήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 2008. 
  17. https://www.karfitsa.gr/ΦάκελοςΒλαχόφωνοι-Έλληνες-των-Σκοπί/
  18. Cowan, Jane K. (2000). Macedonia: The Politics of Identity and Difference. London; Sterling, Virginia: Pluto Press. σελ. 118. ISBN 9780745315898. Ανακτήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 2008. 
  19. Pg.440 Minahan, James (2000). One Europe, many nations. Greenwood Publishing Group. ISBN 9780313309847. 
  20. Koutsoukalēs, Alekos (1998). To chroniko mias tragōdias, 1945-1949. Iōlkos. ISBN 9789604260935. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2009. 
  21. Roudometof, Victor (1996). «Nationalism and Identity Politics in the Balkans: Greece and the Macedonian Question». Journal of Modern Greek Studies. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 27 Σεπτεμβρίου 2007. Ανακτήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 2008. 
  22. Clogg (2002). Minorities in Greece: Aspects of a Plural Society. C. Hurst & Co. Publishers. σελ. 153. ISBN 978-1-85065-705-7. Ανακτήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 2008. 
  23. Gordon, Raymond G., Jr. (ed.) (2005). «Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition». SIL International. Ανακτήθηκε στις 3 Νοεμβρίου 2008. CS1 maint: Extra text: authors list (link)
  24. https://www.dimokratianews.gr/content/83686/ta-skopia-dikazan-toys-sarakatsanoys
  25. 25,0 25,1 «6. Who Plays/Makes the Kaval?». University of Maryland, Baltimore County. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2008. 
  26. https://www.mixanitouxronou.gr/ti-apeginan-oi-ellines-tis-f-y-r-o-macedonia-poioi-itan-oi-gkraikomanoi-kai-giati-o-tito-kataskevase-to-ideologima-tou-makedonismou-i-apografi-ton-germanon-kataktiton-kai-i-politiki-tou-ekvoulgarism/
  27. Panhellenic Federation of Cultural Associations of Aromanians
  28. Panhellenic Federation of Sarakatsani Associations
  29. http://www.ekalampaka.gr/portal/article.asp?ArticleId=4229&lang=gr
  30. «Πανελλήνια Ομοσπονδία Πολιτιστικών Συλλόγων Βλάχων (ΠΟΠΣΒ), Δελτίο τύπου 27 Απριλίου 2012». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 10 Φεβρουαρίου 2009. Ανακτήθηκε στις 24 Απριλίου 2019. 
  31. http://www.pontos-news.gr/article/143313/idrythike-elliniki-koinotita-sta-skopia
  32. http://www.thessnews.gr/article/74120/h-thessnews-sto-chorio-ton-ellinon-sta-skopia
  33. http://www.odeg.gr/filoxenies/50-monastiri.html
  34. Οικονομική πληγή οι μετακινήσεις Ελλήνων για ψώνια στα Σκόπια
  35. http://www.voria.gr/article/i-anisichia-zoni-tis-ellinikes-epichirisis-sta-skopia
  36. http://www.typosthes.gr/gr/oikonomia/article/145235/oi-8-megaluteres-ellinikes-epiheiriseis-sta-skopia-/
  37. http://gr.euronews.com/2018/02/23/apostoli-sta-skopia-h-elliniki-epixeirimatikotita-anthei
  38. Φάρος του Θερμαΐκού, Έλληνες μυστικοί πράκτορες στην τουρκοκρατούμενη Θεσσαλονίκη - 105 χρόνια απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης από τον Οθωμανικό ζυγό (Τα στοιχεία είναι από το βιβλίο του Σπύρου Κουζινόπουλου "Το μεγάλο άλμα - Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912" που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη)
  39. Χολέβας, Ιωάννης (1999). Από το αρχείο του Μακεδονομάχου οπλαρχηγού Αντώνιου Ζώη. Οι Έλληνες σλαβόφωνοι της Μακεδονίας. Εκδόσεις Πελασγός. 
  40. Χολέβας, Ιωάννης (1999). Από το αρχείο του Μακεδονομάχου οπλαρχηγού Αντώνιου Ζώη. Οι Έλληνες σλαβόφωνοι της Μακεδονίας. Εκδόσεις Πελασγός. 
  41. Χολέβας, Ιωάννης (1999). Από το αρχείο του Μακεδονομάχου οπλαρχηγού Αντώνιου Ζώη. Οι Έλληνες σλαβόφωνοι της Μακεδονίας. Εκδόσεις Πελασγός. 
  42. Χολέβας, Ιωάννης (1999). Από το αρχείο του Μακεδονομάχου οπλαρχηγού Αντώνιου Ζώη. Οι Έλληνες σλαβόφωνοι της Μακεδονίας. Εκδόσεις Πελασγός. 
  43. Χολέβας, Ιωάννης (1999). Από το αρχείο του Μακεδονομάχου οπλαρχηγού Αντώνιου Ζώη. Οι Έλληνες σλαβόφωνοι της Μακεδονίας. Εκδόσεις Πελασγός. 
  44. Χολέβας, Ιωάννης (1999). Από το αρχείο του Μακεδονομάχου οπλαρχηγού Αντώνιου Ζώη. Οι Έλληνες σλαβόφωνοι της Μακεδονίας. Εκδόσεις Πελασγός. 
  45. Χολέβας, Ιωάννης (1999). Από το αρχείο του Μακεδονομάχου οπλαρχηγού Αντώνιου Ζώη. Οι Έλληνες σλαβόφωνοι της Μακεδονίας. Εκδόσεις Πελασγός. 
  46. Χολέβας, Ιωάννης (1999). Από το αρχείο του Μακεδονομάχου οπλαρχηγού Αντώνιου Ζώη. Οι Έλληνες σλαβόφωνοι της Μακεδονίας. Εκδόσεις Πελασγός. 
  47. Χολέβας, Ιωάννης (1999). Από το αρχείο του Μακεδονομάχου οπλαρχηγού Αντώνιου Ζώη. Οι Έλληνες σλαβόφωνοι της Μακεδονίας. Εκδόσεις Πελασγός. 
  48. Χολέβας, Ιωάννης (1999). Από το αρχείο του Μακεδονομάχου οπλαρχηγού Αντώνιου Ζώη. Οι Έλληνες σλαβόφωνοι της Μακεδονίας. Εκδόσεις Πελασγός. 
  49. https://www.vlahoi.net/imerologia/1997-pelagonia
  50. https://www.vlahoi.net/imerologia/1997-pelagonia
  51. https://wordsimilarity.com/el/%CF%80%CE%B5%CF%84%CE%BA%CE%AC%CE%BA%CE%B7%CF%82
Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Greeks in the Republic of Macedonia της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).
Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Grecs en Macédoine du Nord της Γαλλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).