Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γρεβενά

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Συντεταγμένες: 40°5′6″N 21°25′39″E / 40.08500°N 21.42750°E / 40.08500; 21.42750

Γρεβενά
Τοποθεσία στο χάρτη
Τοποθεσία στο χάρτη
Γρεβενά
40°5′6″N 21°25′39″E
Διοικητική υπαγωγήΔήμος Γρεβενών
Γεωγραφική υπαγωγήΠεριφέρεια Δυτικής Μακεδονίας
ΠροστάτηςΆγιος Αχίλλιος ο Καππαδόκης
Υψόμετρο530 μέτρα
Πληθυσμός12.293 (2021)
Ταχ. κωδ.511 00
Τηλ. κωδ.24620
ΙστότοποςΕπίσημος ιστότοπος
Commons page Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα (π • σ • ε )

Τα Γρεβενά συνιστούν αστικό κέντρο του γεωγραφικού διαμερίσματος της Μακεδονίας, λειτουργώντας ως έδρα του Δήμου Γρεβενών, καθώς και ως πρωτεύουσα της Περιφερειακής Ενότητας Γρεβενών, η οποία εντάσσεται στην Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας.[1][2] Το υψόμετρο του κέντρου της πόλης ανέρχεται στα 535 μέτρα από την θάλασσα, ενώ λίγο βορειότερα βρίσκεται ο Βενέτικος, ο μεγαλύτερος παραπόταμος της περιοχής. Σύμφωνα με την απογραφή του 2021, τα Γρεβενά έχουν πληθυσμό 12.515 κατοίκους.[3] Λόγω της έντονης καλλιεργητικής δραστηριότητας των κατοίκων στο μανιτάρι, η πόλη έχει αποκτήσει το προσωνύμιο «Πόλη των Μανιταριών».[4][5]

Τα Γρεβενά απέχουν 432 χιλιόμετρα από την Αθήνα, μέσω των Τρικάλων, 164 χιλιόμετρα από τη Θεσσαλονίκη, μέσω της Βέροιας, και 98 χιλιόμετρα μονόδρομος από τα Ιωάννινα.[6] Η πρόσβαση από το σύνολο της Βόρειας και Δυτικής Ελλάδας διευκολύνεται σημαντικά από το 2001 μέσω της Εγνατίας Οδού, ενώ η πρόσβαση από τις νοτιότερες περιοχές της Θεσσαλίας και της Στερεάς Ελλάδας πραγματοποιείτε από τον Ιούλιο του 2026 μέσω του Αυτοκινητοδρόμου Κεντρικής Ελλάδας, ενισχύοντας περαιτέρω τη συγκοινωνιακή και αναπτυξιακή τους θέση.

Ιστορία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αρχαιότητα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πόλη των Γρεβενών αναπτύχθηκε σε άμεση γειτνίαση με τις τοποθεσίες δύο αρχαίων-ρωμαϊκών οικισμών, εκ των οποίων ο ένας εντοπιζόταν στη δυτική πλευρά, στην έξαρση του «Μπούσιου μύλου», και ο έτερος στην ανατολική, επί της ράχης του «Αγίου Αθανασίου», αμφότεροι πλησίον των σημερινών ορίων δόμησης της πόλης.[7] Επιπλέον, ίχνη ενός τρίτου αρχαίου οικισμού, με διαχρονική παρουσία που εκτείνεται από την προϊστορική έως τη ρωμαϊκή εποχή, έχουν επισημανθεί στο ύψωμα «Τούμπα», το οποίο ευρίσκεται σε απόσταση μόλις τριών χιλιομέτρων βορείως των Γρεβενών.[8] Ως τμήμα της αρχαίας Ελίμειας, η οποία συνιστά την κοιτίδα των Δωριέων, και ως επαρχία του Βασιλείου της Μακεδονίας, η περιοχή των Γρεβενών φέρει μακραίωνη ιστορία και δέχθηκε τις επιδράσεις του θεσσαλικού, ηπειρωτικού και μακεδονικού πολιτισμικού περιβάλλοντος. Η εν λόγω περιοχή διέγραψε μια δημιουργική πορεία με έντονη πολιτιστική, κοινωνική και ιστορική δραστηριότητα.[9]

Στον Μεσαίωνα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πόλη των Γρεβενών τεκμηριώνεται για πρώτη φορά σε γραπτές πηγές κατά την περίοδο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η πρώτη αναφορά εντοπίζεται στο έργο του αυτοκράτορα και λόγιου Κωνσταντίνου Ζ' του Πορφυρογέννητου (905-953 μ.Χ.), όπου καταγράφεται με την ονομασία «Γριβάνα». Το τοπωνύμιο του οικισμού παρουσιάζει αξιοσημείωτες διακυμάνσεις σε όλο το εύρος των γραπτών και προφορικών πηγών ανά τους αιώνες. Μεταξύ των παραλλαγών περιλαμβάνονται οι τύποι:«Γραιβινό», «Γρεβενός», «Γρεβυνόν», «Γκρεμπενίτζ», «Γρεβαινά» και «Γρεβαινό». Ως προς την ετυμολογική προέλευση του ονόματος, έχουν διατυπωθεί δύο κύριες υποθέσεις, αμφότερες με βάση ξένες γλώσσες:

  • Λατινική Προέλευση: Η μία εκδοχή υποστηρίζει τη σύνδεση με τη λατινική γλώσσα. Συγκεκριμένα, προτείνεται ως ρίζα η λατινική λέξη gravis, η οποία σημαίνει «δυσχερής», «απότομος» ή «τραχύς», καθώς και το συγγενές επίρρημα grave με παρεμφερείς σημασίες. Η σύνδεση αυτή ενδεχομένως να παραπέμπει στη μορφολογία του εδάφους της περιοχής.
  • Βλαχική Προέλευση: Μία έτερη και, κατά πολλούς ερευνητές, πιο πιθανή υπόθεση συνδέει το τοπωνύμιο με τη βλάχικη γλώσσα. Προτείνονται οι λέξεις grovinum και grovina, των οποίων η σημασία είναι «κοίτη συμβολής ποταμών με αμμοχάλικο και λάσπη». Η ερμηνεία αυτή κρίνεται πιο κοντά στην πραγματική γεωγραφική φύση της περιοχής, καθώς αντικατοπτρίζει ένα χαρακτηριστικό υδρογραφικό και εδαφικό γνώρισμα. Το όνομα της πόλης στα βλάχικα, είναι «Grebini».[10]

Τουρκοκρατία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Αναμνηστική φωτογραφία της οικογένειας Ηλία εκ Γρεβενών, 1900.
Πανοραμική άποψη των Γρεβενών σε φωτογραφία των Αδελφών Μανάκη, 1900. Διακρίνεται ένας λόφος της πόλης που περιέχει σπίτια και το σαράι του Βελί Μπέη.

Τα Γρεβενά φαίνεται ότι περιήλθαν υπό οθωμανική κυριαρχία περί τα έτη 1390, κατόπιν επιτυχούς πολιορκίας των τοπικών φρουρίων από τα εχθρικά στρατεύματα. Κατά τη διάρκεια της μακράς Τουρκοκρατίας, η πόλη εξελίχθηκε σε εξέχον διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής· αποτέλεσε έδρα καζά και υπαγόταν διοικητικώς στο Σαντζάκι των Σερβίων. Μαρτυρίες περιηγητών που διήλθαν στα Γρεβενά καταγράφουν μια πολυεθνοτική σύνθεση του πληθυσμού, αποτελούμενη από Έλληνες (συμπεριλαμβανομένων και Βαλαχάδες), Τούρκους και Βλάχους. Στους πρώτους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας, η πόλη λειτουργούσε ως αρματολίκι και μνημονεύεται ήδη από το 1537 ως ένα εκ των πέντε αρματολικίων στα οποία διαιρείτο η Μακεδονία νοτίως του Αξιού ποταμού.[1]

Οι κάτοικοι των Γρεβενών έλαβαν ενεργό μέρος σε πληθώρα εθνικοαπελευθερωτικών κινημάτων του ελληνισμού, όπως στην Επανάσταση του 1821, στην Μακεδονική Επανάσταση του 1854, στην Μακεδονική Επανάσταση του 1874 και στον Μακεδονικό Αγώνα.

Κατά τις απαρχές του 20ού αιώνα, στην πόλη εγκαταστάθηκε ο Μητροπολίτης Γρεβενών Αιμιλιανός, ο οποίος διαδραμάτισε εξέχοντα ρόλο στην εκκλησιαστική και κοινωνική ζωή της πόλης. Αγωνίστηκε σθεναρά υπέρ της ενίσχυσης και προστασίας του τοπικού ελληνικού στοιχείου, το οποίο δοκιμαζόταν από τις επιθέσεις των Βούλγαρων κομιτατζήδων. Η δράση του αυτή οδήγησε τελικώς στη δολοφονία του σε χωριό της περιοχής από κομιτατζήδες, με τη σύμπραξη και φανατικών ρουμανόφρονων κατοίκων.[11]

Απελευθέρωση

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 13 Οκτωβρίου 1912, τα οθωμανικά στρατεύματα που στάθμευαν στα Γρεβενά, περί τους εξακόσιους άνδρες υπό την αρχηγία του Μπεκήρ Αγά, πληροφορηθέντα την ταχεία προέλαση των ελληνικών δυνάμεων, εγκατέλειψαν την πόλη χωρίς να δοθεί ουσιαστική μάχη εντός του αστικού ιστού. Ολίγες ώρες αργότερα, δύο άτακτα σώματα Κρητικών εθελοντών, υπό τους Μανώλη Νικολούδη και Ιωάννη Μαυρογένη, συνοδευόμενα και από εθελοντές άλλων περιοχών της Ελλάδος, εισήλθαν στα Γρεβενά. Οι Κρητικοί διακρίθηκαν για την απαράμιλλη πειθαρχία και τον σεβασμό προς τον τοπικό πληθυσμό, συμβάλλοντας ουσιωδώς στη διασφάλιση της ομαλής και ασφαλούς μεταβάσεως της εξουσίας.

Κατά τις πρώτες ημέρες μετά την αποχώρηση των οθωμανικών δυνάμεων, τα τοπικά ζητήματα ρυθμίστηκαν από μια προσωρινή Διοικούσα Επιτροπή, συγκροτημένη από Έλληνες και Τούρκους προκρίτους, μεταξύ των οποίων συγκαταλεγόταν και ο Μητροπολίτης Γρεβενών Αιμιλιανός Δάγγουλας. Η επιτροπή αυτή ανέλαβε τη διαχείριση της ειρηνικής παραδόσεως της πόλεως, καθώς και την εποπτεία της τάξεως κατά το μεσοδιάστημα της μεταβατικής περιόδου. Στο μεταξύ, το ανεξάρτητο Απόσπασμα Ευζώνων, υπό την ηγεσία του Συνταγματάρχη του Μηχανικού Στεφάνου Γεννάδη, αποτελούμενο από το 1ο και 4ο Τάγμα Ευζώνων, έλαβε διαταγή να κινηθεί προς τα Γρεβενά. Η επίσημη είσοδος του κυρίου ελληνικού στρατιωτικού τμήματος πραγματοποιήθηκε στις 15 Οκτωβρίου 1912. Τότε έλαβε χώρα και η τυπική παράδοση της πόλεως, σύμφωνα με το ισχύον στρατιωτικό και κρατικό πρωτόκολλο, παρουσία των μελών της Προσωρινής Επιτροπής, επισφραγίζοντας την ενσωμάτωση των Γρεβενών στον εθνικό κορμό.

Εγκατάσταση προσφύγων

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1922, κατόπιν της Μικρασιατικής Καταστροφής, εγκαταστάθηκαν στην περιοχή των Γρεβενών πολυάριθμοι κυνηγημένοι Έλληνες, προερχόμενοι από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη.[12] Ανάμεσά τους συγκαταλέγεται και ο Κωνσταντίνος Ταλιαδούρης, Θρακιώτης στην καταγωγή, από τον Σκοπό. Ο Ταλιαδούρης, αναδειχθείς αργότερα σε εξέχουσα πολιτική φυσιογνωμία, διετέλεσε Υπουργός Βορείου Ελλάδος στην κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου το 1964. Στο πλαίσιο των καθηκόντων του, διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην προώθηση και τελική θεσμοθέτηση της ιδρύσεως αυτοτελούς Νομού Γρεβενών, η οποία πραγματοποιήθηκε με νόμο που ψηφίστηκε τον Οκτώβριο του ιδίου έτους.

Σήμερα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ο ποταμός Βενέτικος.

Αποτελώντας μία εκ των ορεινότερων περιφερειακών ενοτήτων της χώρας, τα Γρεβενά ενσωματώνουν σημαντικό τμήμα του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου, το οποίο περιλαμβάνει ορεινούς όγκους όπως η θρυλική Πίνδος και κοιλάδες απαράμιλλης φυσικής αξίας, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την προστατευόμενη Βάλια Κάλντα. Η περιοχή αυτή διακρίνεται για τα εκτεταμένα δάση βελανιδιάς, το περίπλοκο υδρογραφικό της δίκτυο με ποταμούς, παραποτάμους και λίμνες, καθώς και για τους ιδιότυπους και μοναδικούς γεωλογικούς σχηματισμούς της, που συνθέτουν ένα τοπίο υψηλής οικολογικής και αισθητικής ποιότητας.[13]

Δρόμος στον Δρυμό Γρεβενών.

Κατά τους θερινούς μήνες πραγματοποιούνται ποικίλες πολιτιστικές εκδηλώσεις, ενώ διατηρούνται ζωντανά και τοπικά έθιμα, όπως τα «Ανακατωσάρια» και η «Γκαμήλα» της Κυριακής της Αποκριάς, τα οποία μαρτυρούν τη συνέχεια της λαϊκής παράδοσης και την ιδιαίτερη ταυτότητα της περιοχής.[14]

Η πόλη των Γρεβενών διαθέτει δύο κεντρικές πλατείες, την πλατεία Αιμιλιανού, κοσμημένη με κανόνια, και την πλατεία του Ρολογιού, οι οποίες συνδέονται μεταξύ τους μέσω ενός κεντρικού πεζοδρόμου. Ιδιαίτερη θέση στην τοπική πολιτισμική φυσιογνωμία καταλαμβάνουν τα μανιτάρια, χάρη στη συστηματική έρευνα και προβολή του πρωτοπόρου μυκητολόγου Γιώργου Κωνσταντινίδη. Η παρουσία τους αποτυπώνεται ευδιάκριτα στα μανιταρόμορφα γλυπτά που κοσμούν διάφορα σημεία της πόλης, στην ύπαρξη εστιατορίου αφιερωμένου αποκλειστικά στη γαστρονομική τους αξιοποίηση, αλλά και στη διάχυτη ενασχόληση των κατοίκων με τη μανιταροσυλλογή. Τα τοπικά καταστήματα προσφέρουν πληθώρα σχετικών προϊόντων, αποξηραμένα μανιτάρια, σάλτσες, ζυμαρικά, ακόμη και λικέρ ή γλυκά του κουταλιού, τα οποία ενσωματώνονται δημιουργικά στη παραδοσιακή τοπική κουζίνα.[15]

Στην πόλη λειτουργεί, ήδη από το 1988, η Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Γρεβενών, η οποία συγκροτήθηκε αρχικώς με δωρεές βιβλίων από τον Εκπολιτιστικό Σύλλογο Γρεβενών (3.000 τόμοι) και από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος. Σήμερα, οι συλλογές της αριθμούν περίπου 28.000 τόμους, καθώς και πλούσιο οπτικοακουστικό υλικό, με ιδιαίτερη έμφαση στην τεκμηρίωση της τοπικής ιστορίας και πολιτισμικής κληρονομιάς.[16]

Επιφανείς Γρεβενιώτες/ισσες

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Θεόδωρος Ζιάκας, αγωνιστής της Επανάστασης του 1821 και του 1854
  • Κωνσταντίνος Δημίδης, αγωνιστής της Επανάστασης του 1821, οπλοποιός και τυπογράφος
  • Χαρίσιος Τζιόγας, οπλαρχηγός της Επανάστασης του 1821 και χιλίαρχος του Ελληνικού Στρατού[17]
  • Νικόλαος Τσολάκης, Μακεδονομάχος οπλαρχηγός[18]
  • Νικόλαος Ζαμκίνος, ηγετική μορφή του Μακεδονικού Αγώνα[19]
  • Γεώργιος Μπούσιος, ηγετική μορφή του Μακεδονικού Αγώνα και πολιτικός
  • Μίλτος Τεντόγλου, Χρυσός Ολυμπιονίκης του άλματος εις μήκος στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2020 στο Τόκιο, και στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2024 στο Παρίσι.
  • Μορφούλα Ντώνα, αθλήτρια ρυθμικής γυμναστικής στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2000 στο Σύδνεϋ
  • Μιλτιάδης Παπανικολάου, Ομότιμος Καθηγητής με γνωστικό αντικείμενο «Ιστορία Μεσαιωνικής και Νεότερης Τέχνης της Δύσης», Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
  • Κωνσταντίνος Ντίνας, Αφυπηρετήσας Καθηγητής με γνωστικό αντικείμενο «Γλωσσολογία-Ελληνική Γλώσσα και η Διδακτική της», Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας
  • Δήμητρα Β. Κατσαρού, Μόνιμη Επίκουρη Καθηγήτρια με γνωστικό αντικείμενο «Αναπτυξιακή Ψυχοπαθολογία και Διαταραχές Λόγου», Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαιδευτικού Σχεδιασμού, Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Αθλητικοί σύλλογοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο «Πυρσός Γρεβενών» στο ποδόσφαιρο, ο «Πρωτέας» στο μπάσκετ και ο «Γυμναστικός» στο βόλεϊ έχουν προσφέρει τις μεγαλύτερες επιτυχίες σε Εθνικές Κατηγορίες για το νομό Γρεβενών.[20][21][22]

Αθλητικοί Σύλλογοι που δραστηριοποιούνται στην Π.Ε. Γρεβενών (όσοι είναι ενεργοί το 2015):

  • Πυρσός Γρεβενών (ποδόσφαιρο)
  • Πρωτέας Γρεβενών (μπάσκετ)
  • Γυμναστικός Σύλλογος Γρεβενών (βόλεϊ και στίβος)
  • Γυμναστική Ένωση Γρεβενών (στίβος)
  • Αθλητικός Σύλλογος Γρεβενών ΕΛΙΜΕΙΑ (κολύμβηση)
  • Μοτοσυκλετιστικός Όμιλος Γρεβενών (Μ.Ο.Γ.) - Grevena Moto Club
  • και ακόμη 10-15 σύλλογοι που αγωνίζονται στα τοπικά πρωταθλήματα ποδοσφαίρου της ΕΠΣ Γρεβενών.

Επίσης στο Δήμο Δεσκάτης δραστηριοποιούνται οι:

  • Ποδοσφαιρικός Όμιλος Καμβουνιακός Δεσκάτης (ποδόσφαιρο)
  • Γυμναστικός Σύλλογος Δεσκάτης (βόλεϊ και στίβος)
  • Σειρήνες Γρεβενών (ποδόσφαιρο γυναικών)

Εκπαίδευση

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Δύο τμήματα του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας εδρεύουν στα Γρεβενά, το Τμήμα Στατιστικής και Ασφαλιστικής Επιστήμης και το Τμήμα Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων.[23][24]

Κλίμα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τα Γρεβενά έχουν μεσογειακό ηπειρωτικό κλίμα που χαρακτηρίζεται από μεγάλη ημερήσια διακύμανση θερμοκρασίας. Οι χειμώνες είναι κρύοι με συχνές χιονοπτώσεις, ενώ τα καλοκαίρια είναι ζεστά κατά τη διάρκεια της ημέρας και δροσερά κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Κλιματικά δεδομένα Γρεβενά (510μ)
Μήνας Ιαν Φεβ Μάρ Απρ Μάι Ιούν Ιούλ Αύγ Σεπ Οκτ Νοε Δεκ Έτος
Μέση Μέγιστη °C (°F) 7.4 8.0 14.0 18.6 24.1 29.0 31.5 32.4 28.5 22.5 15.4 10.6 20,17
Μέση Ελάχιστη °C (°F) −5.8 −2.1 0.4 4.0 7.6 12.3 14.5 14.4 11.3 6.8 3.4 2.2 5,75
Υετός mm (ίντσες) 50 40 27,2 56,6 29,6 20 20 10 30 50 80 87 500,4
Πηγή: http://penteli.meteo.gr/stations/grevena/ (μέσες τιμές 2019 – 2020)

Πληθυσμός

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
ΈτοςΚοινότηταΔημοτική ενότηταΔήμος
19817.739——
19919.34514.986—
200112.03716.421—
201113.37417.61025.905
202112.51515.71621.421

Παραπομπές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. 1 2 Εγκυκλοπαίδεια Νέα Δομή. Αθήνα: Τεγόπουλος - Μανιατέας. 1996. σελ. 177, τομ.9.
  2. ↑ «Γεωγραφική Αρμοδιότητα | Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας». Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Οκτωβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 19 Οκτωβρίου 2018.
  3. ↑ «ΦΕΚ αποτελεσμάτων ΜΟΝΙΜΟΥ πληθυσμού Αρχειοθετήθηκε 2021-10-04 στο Wayback Machine.», σελ. 10549 (σελ. 75 του pdf)
  4. ↑ «Γρεβενά, η πόλη των μανιταριών». Μακεδονία. 29 Νοεμβρίου 2007. Ανακτήθηκε στις 6 Νοεμβρίου 2022.
  5. ↑ «Τα Γρεβενά η πόλη των… μανιταριών (φωτ.)». Μακεδονία. Ανακτήθηκε στις 6 Νοεμβρίου 2022.
  6. ↑ «Οδηγικές χιλιομετρικές αποστάσεις μεταξύ πόλεων - apostaseis.gr». www.apostaseis.gr. Ανακτήθηκε στις 19 Οκτωβρίου 2018.
  7. ↑ Αρχειοθετήθηκε 2017-04-24 στο Wayback Machine. Δημήτρης Κ. Σαμσάρης, Ιστορική γεωγραφία της ρωμαϊκής επαρχίας Μακεδονίας (Το τμήμα της σημερινής Δυτικής Μακεδονίας), Θεσσαλονίκη 1989 (Έκδοση της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών), σ. 84. ISBN 960-7265-01-7.
  8. ↑ Αρχειοθετήθηκε 2017-04-24 στο Wayback Machine. Δημήτρης Κ. Σαμσάρης, Ιστορική γεωγραφία της Μακεδονίας, ό. π., σ. 84. ISBN 960-7265-01-7.
  9. ↑ Μνήμες Γρεβενών.
  10. ↑ «The War of Numbers and its First Victim: The Aromanians in Macedonia (End of 19th – Beginning of 20th century) - Aromanian Cultural Society Farsharotu». https://farsharotu.org/ (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 26 Δεκεμβρίου 2025. Εξωτερικός σύνδεσμος στο |website= (βοήθεια)
  11. ↑ «Αιμιλιανός Λαζαρίδης: Ο Μικρασιάτης επίσκοπος και μάρτυρας της Μακεδονίας». ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ΄ - Σύλλογος Μικρασιατών Φοιτητών. 1 Οκτωβρίου 2014. Ανακτήθηκε στις 6 Νοεμβρίου 2022.
  12. ↑ «Ο ΞΕΡΙΖΩΜΟΣ και Η ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ: Οι Πόντιοι πρόσφυγες των Γρεβενών». greveniotis.gr. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Νοεμβρίου 2022. Ανακτήθηκε στις 6 Νοεμβρίου 2022.
  13. ↑ «Γρεβενά». Visit Western Macedonia. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Νοεμβρίου 2022. Ανακτήθηκε στις 6 Νοεμβρίου 2022.
  14. ↑ «Γιορτές, Πανηγύρια». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 Οκτωβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 19 Οκτωβρίου 2018. Invalid |dead-url=dead (βοήθεια)
  15. ↑ «Γρεβενά: Η πόλη των μανιταριών και της έντονης δράσης». Greece@Russia. 18 Μαρτίου 2016. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 22 Αυγούστου 2018. Ανακτήθηκε στις 19 Οκτωβρίου 2018.
  16. ↑ «Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Γρεβενών - Αρχικη». grevlibr.gr. Ανακτήθηκε στις 6 Νοεμβρίου 2022.
  17. ↑ «Οι εις τα μητρώα των αγωνιστών του 1821, αναγραφόμενοι Μακεδόνες, Γεώργιος Χ. Χιονίδης, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη» (PDF). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 17 Μαρτίου 2012. Ανακτήθηκε στις 23 Φεβρουαρίου 2011.
  18. ↑ Γεωργίου Πετσίβα (επιμέλεια), Ιωάννη Καραβίτη, Ο Μακεδονικός Αγών, Αθήνα 1994, τόμος Α΄, σσ. 360,382
  19. ↑ Αρχείο Διεύθυνσης Εφέδρων Πολεμιστών, Αγωνιστών, Θυμάτων, Αναπήρων, Αρχείο Μακεδονικού Αγώνα, φ. Ζ-119
  20. ↑ «Απαιτείται έλεγχος ασφάλειας». www.facebook.com. Ανακτήθηκε στις 18 Μαρτίου 2016.
  21. ↑ «Απαιτείται έλεγχος ασφάλειας». www.facebook.com. Ανακτήθηκε στις 18 Μαρτίου 2016.
  22. ↑ «Απαιτείται έλεγχος ασφάλειας». www.facebook.com. Ανακτήθηκε στις 18 Μαρτίου 2016.
  23. ↑ «Επικοινωνία – Τμήμα Στατιστικής και Ασφαλιστικής Επιστήμης». 22 Οκτωβρίου 2015.
  24. ↑ «Επικοινωνία – Τμήμα Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων».

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Γρεβενά&oldid=11808088"