Στέφανος Δουσάν

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Στέφανος Δουσάν
Car Dušan, Manastir Lesnovo, XIV vek, Makedonija.jpg
Τοιχογραφία που απεικονίζει τον Δουσάν στο μοναστήρι του Λέσνοβο, π. 1350
Βασιλιάς των Σέρβων
Περίοδος 8 Σεπτεμβρίου 1331 – 16 Απριλίου 1346
Προκάτοχος Στέφανος Ούρος Γ΄
Αυτοκράτορας των Σέρβων και των Ελλήνων
Περίοδος 16 Απριλίου 1346 - 20 Δεκεμβρίου 1355
Διάδοχος Στέφανος Ούρος Ε΄
Σύζυγος Έλενα της Βουλγαρίας
Πλήρες όνομα
   Στέφανος Ούρος Δ΄ Δουσάν
Οίκος Νεμάνια
Πατέρας Στέφανος Ούρος Γ΄
Μητέρα Τεοντόρα Σμίλετς
Γέννηση π. 1308
Θάνατος 20 Δεκεμβρίου 1355
Ντεβόλ
Τόπος ταφής Μοναστήρι των Αρχαγγέλων, Πρίζρεν
Μετά το 1927, ναός του Αγίου Μάρκου, Βελιγράδι
Commons page Πολυμέσα σχετικά με το θέμα
δεδομέναπ  σ  ε )

Ο Στέφανος Ούρος (ή Ουρέσης) Δ΄ Δουσάν (Стефан Урош IV Душан Немањић, 1308 - 20 Δεκεμβρίου 1355) ήταν βασιλιάς της Σερβίας από τις 8 Σεπτεμβρίου 1331 και Τσάρος Σερβίας και Ρωμανίας από τις 16 Απριλίου 1346 μέχρι τον θάνατό του. Ο Στέφανος Δουσάν κατέκτησε μεγάλο τμήμα της νοτιοανατολικής Ευρώπης και ήταν ένας από τους ισχυρότερους μονάρχες της εποχής του. Επί των ημερών του, η Σερβία απέκτησε τη μέγιστη έκτασή της. Το σύνταγμα που συνέθεσε για τη Σερβική Αυτοκρατορία, γνωστό ως Κώδικας του Δουσάν, πιθανόν αποτελεί το σημαντικότερο γραπτό έργο της μεσαιωνικής Σερβίας. Ο θάνατός του άνοιξε το δρόμο στους Τούρκους για την κατάκτηση της Σερβίας και των υπόλοιπων Βαλκανίων.[1]

Άνοδος στην εξουσία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Δουσάν ήταν ο μεγαλύτερος γιος του βασιλιά Στεφάνου Ντετσάνσκι και της Τεοντόρα Σμίλετς, κόρης του αυτοκράτορα Σμίλετς της Βουλγαρίας. Γεννήθηκε περί το 1308 στη Σερβία, όμως με την εξορία του πατέρα του 1314, έζησαν στην Κωνσταντινούπολη μέχρι το 1320, όταν επετράπη στον πατέρα του να επιστρέψει. Στην Κωνσταντινούπολη έμαθε ελληνικά και κατανόησε το βυζαντινό πολιτισμό και τρόπο ζωής. Ήταν περισσότερο στρατιώτης παρά διπλωμάτης και το 1329 νίκησε το Βόσνιο μπάνο Στέφανο Β΄ Κοτρόμανιτς και το 1330 τον Βούλγαρο αυτοκράτορα Μιχαήλ Ασέν Γ΄. Ο Ντετσάνσκι τοποθέτησε τον ανιψιό του Ιβάν Στέφαν (από την Άννα Νέδα της Σερβίας) στο θρόνο της Σερβία τον Αύγουστο του 1330.

Η απόφαση του Ντετσάνσκι να μην επιτεθεί στο Βυζάντιο μετά τη νίκη στο Βελμπάζντ, όταν είχε την ευκαιρία, οδήγησε στην απομάκρυνση πολλών ευγενών,[2] οι οποίοι επεδίωκαν επέκταση προς τα νότια.[3] Τον Ιανουάριο ή τον Φεβρουάριο του 1331, ο Ντούσαν φιλονίκησε με τον πατέρα του, ίσως πιεσμένος από την αριστοκρατία.[3] Ακολούθησε σύντομη περίοδος αναρχίας σε περιοχές της Σερβίας, πριν πατέρας και γιος συμφωνήσουν σε εκεχειρία τον Απρίλιο του 1331. Τρεις μήνες αργότερα, ο Ντετσάνσκι διέταξε τον Ντούσαν να τον συναντήσει. Ο Ντούσαν φοβήθηκε για τη ζωή του και οι σύμβουλοί του τον έπεισαν να συνεχίσει να αντιστέκεται, έτσι ο Δουσάν βάδισε από τη Σκόδρα στο Νεροντίμλιε, όπου πολιόρκησε τον πατέρα του.[2] Ο Ντετσάνσκι διέφυγε και ο Δουσάν κατέκτησε το θησαυροφυλάκιο και την οικογένεια. Στη συνέχεια κυνήγησε τον πατέρα του, φτάνοντάς τον στο Πέτριτς. Στις 21 Αυγούστου 1331, ο Ντετσάνσκι παραδόθηκε και φυλακίστηκε. Ο Δουσάν στέφθηκε βασιλιάς της Σερβίας την πρώτη εβδομάδα του Σεπτεμβρίου.[3]

Λόγω του εμφυλίου πολέμου, η Σερβία δεν βοήθησε τον Ιβάν Στέφαν και την Άννα Νέδα στη Βουλγαρία, οι οποίοι εκθρονίστηκαν τον Μάρτιο του 1331. Ο Ιβάν Αλεξάνταρ, φοβούμενος τη Σερβία, επεδίωξε να συνάψει ειρήνη με τον Δουσάν. Καθώς ο Δουσάν ήθελε να κινηθεί ενάντια στο πλουσιότερο Βυζάντιο, αποδέχθηκε την πρόταση και τη συμμαχία, η οποία σφραγίστηκε με το γάμο του Δουσάν με την Ελένα, αδελφή του Ιβάν Αλεξάνταρ.[3]

Πρώτα χρόνια της βασιλείας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Σερβία πραγματοποίησε επιδρομές στη Μακεδονία στα τέλη του 1331, άλλα μια μεγάλη εκστρατεία ενάντια στο Βυζάντιο καθυστέρησε λόγω επαναστάσεων στη Ζέτα το 1332. Η έλλειψη ευγνωμοσύνης σε αυτούς που βοήθησαν στην άνοδό του, όπως οι ευγενείς της Ζέτα, ήταν η αιτία αυτής της επανάστασης, η οποία καταπνίγηκε το 1332.[4]

Η πρώτη μάχη του Δουσάν ενάντια στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία το 1334, και ο πόλεμος συνεχίστηκε με διακοπές μέχρι τον θάνατό του το 1355. Επίσης, συγκρούστηκε με τους Ούγγρους, αλλά είχαν κυρίως αμυντικό χαρακτήρα. Ο στρατός του Δουσάν αρχικά ηττήθηκε από τον Κάρολος Α΄ της Ουγγαρίας στη Σουμαντίγια το 1336. Καθώς οι ουγγρικές δυνάμεις προωθούνταν στη λοφώδη περιοχή, το ιππικό του Δουσάν επιτέθηκε και νίκησε και οι Ούγγροι απομακρύνθηκαν. Ο Κάρολος Α΄ πληγώθηκε από βέλος, αλλά επέζησε. Οι Ούγγροι έχασαν τη Μάτσβα και το Βελιγράδι. Στη συνέχεια επικεντρώθηκε σε εσωτερικές υποθέσεις, γράφοντας το 1349 το πρώτο νομικό βιβλίο των Σέρβων, τον κώδικα του Δουσάν.[5]

Στα δυτικά, ο Δουσάν νίκησε τον Ούγγρο βασιλιά Λουδοβίκο, κερδίζοντας πέρα από το Βελιγράδι, τη Βοσνία και τη Ερζεγοβίνη. Ο Δουσάν σημείωσε επιτυχίες και εναντίον των υποτελών, νικώντας τις δυνάμεις των Κροατών και Ούγγρων βοϊβόδων. Βοήθησε τη Βουλγαρία σε διάφορες περιπτώσεις, και λέγεται ότι επισκέφτηκε τον Ιβάν Αλέξανδρο στην πρωτεύουσά του. Η Βουλγαρία ήταν υποτελής της Σερβίας από το 1331 μέχρι το 1365.[6]

Ο Δουσάν εκμεταλλεύτηκε τον εμφύλιο πόλεμο στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ανάμεσα στον αυτοκράτορα Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγο, την Άννα της Σαβοΐας και τον στρατηγό του πατέρα του, Ιωάννη Καντακουζηνό. Αν και ο Δουσάν και ο Ιβάν επέλεξαν διαφορετικές πλευρές, η ειρήνη συνέχισε μεταξύ τους, εκμεταλλευόμενοι τον εμφύλιο πόλεμο για να εξασφαλίσουν τους εαυτό τους. Η επίθεση του Δουσάν άρχισε το 1342 και μέχρι το τέλος της είχε κατακτήσει όλα τα βυζαντινά εδάφη στα δυτικά Βαλκάνια μέχρι την Καβάλα, εκτός από την Πελοπόννησο και τη Θεσσαλονίκη, τις οποίες δεν κατάφερε να κατακτήσει επειδή ο στόλος ήταν πολύ μικρός. Υπάρχει προβληματισμός αν ο απώτερος στόχος του Δουσάν ήταν να κατακτήσει την Κωνσταντινούπολη και να αντικαταστήσει την παρηκμασμένη Βυζαντινή Αυτοκρατορία με ενωμένη ορθόδοξη ελληνο-σερβική αυτοκρατορία υπό τον έλεγχό του.[7][8] Το 1344, ο διοικητής του Πρελιούμπ ηττήθηκε στα Στεφανιανά από τουρκικές δυνάμεις.[9] Αυτή η ήττα όμως δεν ήταν ικανή να εμποδίσει την κατάκτηση της Μακεδονίας από τους Σέρβους.[10][11]

Το 1343, ο Δουσάν πρόσθεσε «των Ρωμαίων (Ελλήνων)» στο τίτλο. Το 1345, άρχισε να αυτοαποκαλείται τσάρος, αντίστοιχο του αυτοκράτορα, όπως δείχνουν δύο καταστατικούς χάρτες σε μοναστήρια του Άθω, και σε συμβούλιο στις Σέρρες, τις οποίες είχε κατακτήσει τις 25 Σεπτεμβρίου 1345, αυτοανακηρύχθηκε Τσάρος των Σέρβων και Ρωμαίων.[12]

Αυτοκρατορική στέψη και αυτοκέφαλη εκκλησία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τις 16 Απριλίου 1346 (Πάσχα), ο Δουσάν συγκάλεσε σύνοδο στα Σκόπια, στην οποία παρευρέθη ο αρχιεπίσκοπος Σερβίας Ιωαννίκιος Β΄, ο αρχιεπίσκοπος Οχρίδας Νικόλαος Α΄, ο πατριάρχης Βουλγαρίας Συμεών και διάφοροι θρησκευτικές ηγέτες από το Άγιο Όρος. Η σύνοδος και οι κληρικοί συμφώνησαν η αυτοκέφαλη Σερβική Αρχιεπισκοπή να ανακηρυχθεί Πατριαρχείο.[12] Ο Αρχιεπίσκοπος από τότε είχε τον τίτλο Πατριάρχης Σερβίας, αν και ένα έγγραφο τον αποκαλούσε Πατριάρχη Σέρβων και Ρωμαίων, με έδρα το μοναστήρι του Πετς. Στη συνέχεια ο νέος πατριάρχης έστεψε τον Δούσαν Βασιλέα και αυτοκράτορα Σερβίας και Ρωμανίας.[12] Ακολούθησε επιπλέον εκβυζαντισμός της σερβικής αυλής, ιδιαίτερα στις τελετές και τους τίτλους.

Το νέο πατριαρχείο είχε στην επικράτειά του το Άγιο Όρος και οι ελληνικές αρχιεπισκοπές υπό τον έλεγχο του πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης (η αρχιεπισκοπή Οχρίδας παρέμεινε αυτοκέφαλη). Για αυτές τις πράξεις του, αφορίστηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης το 1350.[13]

Ήπειρος και Θεσσαλία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Σερβική Αυτοκρατορία περί το 1350.

Αντιμέτωποι με τον Δουσάν, οι Βυζαντινοί συμμάχησαν με τους Οθωμανούς, οι οποίοι έφτασαν για πρώτη φορά στην Ευρώπη. Η πρώτη μάχη ανάμεσα σε Σέρβους και Τούρκους σε βαλκανικό έδαφος, στα Στεφανιανά το 1344, έληξε με ήττα των Σέρβων.[14] Το 1348, ο Δουσάν κατέκτησε την Ήπειρο, την Ακαρνανία και τη Θεσσαλία. Διόρισε τον Συμεών Ουρέση δεσπότη Ηπείρου και Θεσσαλίας και τον Βόιχνα καίσαρα της Δράμας.

Μετά, ο Δουσάν έβαλε στόχο να κατακτήσει την Κωνσταντινούπολη. Για να κατακτήσει την πόλη, χρειαζόταν στόλο. Καθώς ο στόλος των σερβικών πόλεων στη νότια Δαλματία δεν ήταν αρκετά ισχυρός, άρχισε διαπραγματεύσεις με τη Βενετία, με την οποία διατηρούσε καλές σχέσεις. Οι Ενετοί φοβόντουσαν ότι θα μειώνονταν τα πρόνομιά του στην Ήπειρο αν οι Σέρβοι κατακτούσαν την Κωνσταντινούπολη. Αλλά αν είχαν συμμαχήσει με τη Σερβία, ο Δουσάν θα εξέταζε τα υπάρχοντα προνόμια. Όμως, η Βενετία επέλεξε να αποφύγει στρατιωτική συμμαχία. Ενώ ο Δουσάν έψαχνε βοήθεια ενάντια στο Βυζάντιο, οι Ενετοί χρειάζονταν τη βοήθεια των Σέρβων στη μάχη τους στη Δαλματία ενάντια στους Ούγγρους. Όταν διαισθάνθηκαν ότι η σερβική βοήθεια να οδηγούσε σε υποχρέωση των Ενετών στη Σερβία, αρνήθηκε ευγενικά την προσφορά του Δουσάν να τους βοηθήσει.[15]

Καθώς ο Δουσάν ξεκίνησε την εκστρατεία του στη Βοσνία, ο Καντακουζηνός προσπάθησε να ανακτήσει τα εδάφη που έχασε. Με την υποστήριξή του, ο πατριάρχης Κωνσταντινούπολης Καλλίνικος αφόρισε τον Δουσάν ώστε να αποθαρρύνει τους Έλληνες να υποστηρίξουν τους Σέρβους και έτσι να βοηθήσουν τον Καντακουζηνό.[16] Όμως ο αφορισμός δεν διέκοψε τις σχέσεις του με το Άγιο Όρος, το οποίο συνέχισε να τον αποκαλεί αυτοκράτορα, αλλά περισσότερο ως αυτοκράτορα των Σέρβων παρά ως αυτοκράτορα Σέρβων και Ελλήνων.[17]

Ο Καντακουζηνός συγκέντρωσε ένα μικρό στρατό και κατέλαβε τη Χαλκιδική, τη Βέροια και ύστερα τα Βοδενά. Στη Βέροια, η οποία ήταν η πλουσιότερη πόλη της περιοχής, ο Δουσάν είχε αντικαταστήσει τον ελληνικό πληθυσμό με Σέρβους.[17] Όμως, οι εναπομείναντες Έλληνες άνοιξαν τις πύλες της πόλης στο Καντακουζηνό το 1350.[17] Τα Βοδενά αντιστάθηκαν, αλλά τελικά κατακτήθηκαν. Στη συνέχεια, ο Καντακουζηνός προήλασε στη Θεσσαλία, αλλά στα Σέρβια τον σταμάτησε ο καίσαρας Πρελιούμπ. Οι βυζαντινές δυνάμεις αποσύρθηκαν στη Βέροια και με τη βοήθεια των Τούρκων έφτασαν μέχρι τα Σκόπια. Όταν έμαθε τα νέα, ο Δουσάν ανασύνταξε τις δυνάμεις του και προήλασε προς τη Θεσσαλία.[17]

Βοσνία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Δουσάν ήθελε να επεκτείνει την κυριαρχία του σε εδάφη που ήταν υπό την κατοχή των Σέρβων, όπως η Ζαχλουμία, τα οποία είχε κατακτήσει ο προστατευόμενος των Ούγγρων και Βόσνιος μπάνος Στέφανος Β΄ Κοτρόμανιτς το 1326,[15] ενώ αργότερα κατέκτησε όλη τη Βοσνία. Το 1350, ο Δουσάν επιτέθηκε στη Βοσνία. Η Βενετία προσπάθησε να μεσολαβήσει ανάμεσα στους δύο, αλλά απέτυχε.[15] Ο Δουσάν εισέβαλε στη Ζαχλουμία και κατέλαβε τμήμα της. Πολλοί Βόσνιοι ευγενείς συντάχθηκαν με τον Δουσάν.[16] Ο Κοτρόμανιτς δε συγκρούστηκε με τον Δουσάν σε κάποια μεγάλη μάχη, αλλά κατέφυγε στα βουνά. Τα περισσότερα φρούρια της Βοσνίας αντιστάθηκαν, αλλά κάποιοι ευγενείς παραδόθηκαν στον Ντούσαν. Οι Σέρβοι επέλασαν στη χώρα, και στρατιές έφτασαν στο Ντούβνο και τον Τσέτινα, άλλη έφτασε στον Κρκα και άλλη κατέλαβε το Ιμότσκι. Από αυτή τη θέση ισχύος, ο Δουσάν προσπάθησε να συνθηκολογήσει με τον μπάνο, αλλά ο Μπάνος δε δέχθηκε.[16]

Θάνατος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η σαρκοφάγος του Δουσάν

Ενώ βρισκόταν σε εκστρατεία ενάντια στους Τούρκους, αρρώστησε (πιθανόν δηλητηριάστηκε) και πέθανε με πυρετό στο Ντεβόλ τις 20 Δεκεμβρίου 1355. Θάφτηκε στο μοναστήρι των Αρχαγγέλων κοντά στο Πρίζρεν. Ο Δουσάν είχε πρόθεση να κατακτήσει και να διατηρήσει τη Ζαχλουμία, το Βελιγράδι, τη Μάτσβα, το Δυρράχιο, τη Φιλιππούπολη, την Αδριανούπολη, τη Θεσσαλονίκη και την Κωνσταντινούπολη και τεθεί επικεφαλής μιας μεγάλης σταυροφορίας ενάντια στους μουσουλμάνους Τούρκους στην Ευρώπη. Όμως, ο πρόωρος θάνατός του άνοιξε το δρόμο στους Τούρκους για την κατάκτηση της Σερβίας και των υπόλοιπων Βαλκανίων. Η αυτοκρατορία του άρχισε να διαλύεται. Ο γιος του και διάδοχός του Στέφανος Ούρος Ε΄ δεν κατάφερε να διατηρήσει την Αυτοκρατορία και πολλοί τοπικοί ευγενείς ισχυροποίησαν την εξουσία τους. Ο Σιμεόν Ούρος, αδελφός του Δουσάν, αυτοανακηρύχθηκε αυτοκράτορας μετά το θάνατο του Δουσάν και διοικούσε μεγάλο μέρος της Ηπείρου και της Θεσσαλίας.

Τα λείψανα του Δουσάν σήμερα στεγάζονται στον ναό του αγίου Μάρκου στο Βελιγράδι.[18] Ο Δουσάν είναι ο μόνος μονάρχης της δυναστείας Νεμάνια ο οποίος δεν έχει αγιοποιηθεί.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Hupchick 1995, σελ. 141
  2. 2,0 2,1 Fine 1994, σελ. 273.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Fine 1994, σελ. 274.
  4. Fine 1994, σελ. 275
  5. Károly Szilágyi. «Hungarians and Serbs during the centuries». http://www.hungarian-history.hu/lib/szilagyi/szerb.doc. Ανακτήθηκε στις 8 October 2010. 
  6. Churches of Eastern Cheristendom
  7. Nicol (1993), p. 121: "The resulting assimilation of Byzantine culture by the Serbians helped to fortify the ideal of a Slavo-Byzantine Empire, which came to dominate the mind of Milutin's grandson, Stephen Dusan, later in the fourteenth century".
  8. Radoman Stankovic, The Code of Serbian Emperor Stephan Dushan, Serbian Culture of the 14th Century. Volume I: "Powerful Byzantium started to decline, and young Serbian King Stephan Dushan, Stephan of Dechani's son, wanted, by getting crowned in 1331, to replace weakened Byzantium with the powerful Serbian-Greek Empire. [...] By proclaiming himself emperor of the Serbs and Greeks, Dushan showed that he aspired to a legitimate rule over the subjects of the Byzantine Empire".
  9. Fine 1994, σελ. 303
  10. Fine 1994, σελ. 304
  11. Soulis 1984, σελ. 25
  12. 12,0 12,1 12,2 Fine 1994, σελ. 309
  13. Fine 1994, σελ. 310
  14. Vizantološki institut, Zbornik radova Vizantološkog instituta, (Naučno delo, 1996), 194.
  15. 15,0 15,1 15,2 Fine 1994, σελ. 322
  16. 16,0 16,1 16,2 Fine 1994, σελ. 323
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 Fine 1994, σελ. 324
  18. Mitchell, Laurence (2010), Serbia, Bradt Travel Guides ed. 3. p. 149. ISBN 1-84162-326-1

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]