Πρέβεζα

Η παραλία της Πρέβεζας

Η Πρέβεζα είναι η πρωτεύουσα του Νομού Πρεβέζης, πόλη και λιμένας της Ηπείρου. Κατά την απογραφή του 2001 στην πόλη της Πρέβεζας κατοικούσαν 16.321 κάτοικοι, ενώ ο συνολικός πληθυσμός του Δήμου Πρέβεζας ήταν 19.605 κάτοικοι. Από το έτος 2010 με τον Νόμο 3852/2010 "Καλλικράτης" ο Δήμος Πρέβεζας περιλαμβάνει πλέον τους τέως Δήμους Πρέβεζας, Δήμο Λούρου και Δήμο Ζαλόγγου. Άρα, στον κάθετο άξονα εκτείνεται νότια από το λιμάνι Πρέβεζας, βόρεια μέχρι την Χαράδρα του Αχέροντα (Τρίκαστρο) και στον οριζόντιο άξονα δυτικά από το Ιόνιο πέλαγος, ακτή Μονολίθι, μέχρι ανατολικά τη Στεφάνη και το άκρο της χερσονήσου της Λασκάρας.

Φήμη

Η Πρέβεζα έγινε γνωστή στο πανελλήνιο στην πρόσφατη ιστορία λόγω της αυτοκτονίας του Κώστα Καρυωτάκη αλλά και του ερωτικού σκανδάλου του τότε μητροπολίτη Στυλιανού Κορνάρου. Τα τελευταία χρόνια με την δημιουργία της γέφυρας του Ρίου - Αντίριου και της υποθαλάσσιας Σήραγγας Ακτίου - Πρέβεζας, έχει διευκολυνθεί η πρόσβαση τουριστών στην πόλη. Υπολογίζεται ότι ετησίως επισκέπτονται το Δήμο Πρέβεζας τουλάχιστον 500 τουριστικά λεωφορεία και άλλοι τόσοι επισκέπτες με ΙΧΕ. Η σταδιακή τουριστική ανάπτυξη κλινών στην Ιόνια θαλάσσια περιοχή και η πρόσφατη ανάδειξη των αρχαιολογικών χώρων συνέβαλε τα μέγιστα σε αυτό. Για τους Ιταλούς η Πρέβεζα αποτελεί (σιωπηλά) μια από τις χαμένες πατρίδες (όπως η Μικρά Ασία για τους Έλληνες) και είναι χαρακτηριστική η φωτογραφία της επιγραφής "MARE NOSTRUM" (=Δική μας Θάλασσα) που έγραψαν στην κατοχή πάνω στο τείχος του Προμαχώνα στη Βρυσούλα. Η Πρέβεζα κάποτε ήταν πιο γνωστή λόγω των γαρίδων της περιοχής. Είναι χαρακτηριστικό ότι αναφορά σε αυτές γίνεται στην ταινία του 1981 "Γιά τα μάτια σου μόνο" (For your eyes only).

Γεωγραφία

Δελφίνι Αμβρακικού,Πρέβεζα, Photo Harry Gouvas

Πρέβεζα, Ανατολή Ηλίου, από την οδό Σπηλιάδου 10, Photo Harry Gouvas

Γεωγραφικά, η πόλη βρίσκεται σε στρατηγική θέση στο κέντρο της παράλιας βορειοδυτικής Ελλάδας και είναι γνωστή για την αρχαία Νικόπολη, το ποτάμι του Αχέροντα και το νεκρομαντείο αλλά και για τις παραλίες της Παντοκράτορας, Αλωνάκι, Μονολίθι κ.λπ. Βρίσκεται στο νότιο άκρο του νομού που έχει σφηνοειδή μορφή και καταλήγει σε μια χερσόνησο με δύο σκέλη που φράζει την είσοδο του Αμβρακικού Κόλπου. Στον όρμο που σχηματίζεται από τα δύο σκέλη εισχωρεί το ακρωτήριο Ακρί του Ακτίου της Αιτωλοακαρνανίας που απέχει από την προβλήτα του λιμανιού της Πρέβεζας μόνο 600 μέτρα. Στο ανατολικό σκέλος (χερσόνησος του Αγίου Θωμά) βρίσκονται οι παραδοσιακοί μικροί παραθεριστικοί οικισμοί των κατοίκων της πόλης, χαρακτηριστικό που μπορεί να αναδειχθεί και να αξιοποιηθεί κατάλληλα στις σημερινές συνθήκες. Η πόλη παρέχει πρόσβαση στις ακτές του Ιονίου αμμώδεις εκτάσεις και παραλίες συνολικής έκτασης πάνω από 50 χιλιομέτρων, σε ελάχιστη απόσταση από τον οδικό άξονα Πρέβεζας-Ηγουμενίτσας, οι οποίες δεν έχουν μέχρι στιγμής τύχει εκμετάλλευσης. Επίσης, παρέχεται πρόσβαση στον Αμβρακικό Κόλπο, με τις πολυάριθμες λιμνοθάλασσες στη βόρεια πλευρά του. Επίσης, οι κοντινές εκβολές των ποταμών Λούρου και Αράχθου παρουσιάζουν οικολογικό ενδιαφέρον. Νοτίως της Πρέβεζας βρίσκεται η Αιτωλοακαρνανία και το νησιωτικό συγκρότημα της Λευκάδας. Στα βορειοδυτικά, μικροί παραθαλάσσιοι ημιορεινοί οικισμοί. Επίσης, η Πάργα, παραδοσιακό θέρετρο βρίσκεται σε απόσταση μίας ώρας οδικώς. Η ίδια η πόλη φέρει έντονα τα ίχνη της ιστορικής της διαδρομής: Στην πόλη υπάρχουν τρία κάστρα και οχυρωματική τάφρος του Αλή Πασά (έχει μπαζωθεί το 1992, δεν υφίσταται πλέον), διατηρητέα κτίσματα, ενώ σε μικρή απόσταση βρίσκεται το Φρούριο του Ακτίου και το Κάστρο του Παντοκράτορα. Άλλα κοντινά αξιοθέατα είναι η Ρωμαϊκή Νικόπολη, η αρχαία Κασσώπη στη νότια πλευρά του Ζαλόγγου και το Νεκρομαντείο στις εκβολές του Αχέροντα. Υλικά από τη Νικόπολη χρησιμοποίηθηκαν για οικοδομικές δραστηριότητες στην πόλη αρκετά από τα οποία σώζονται στο Φρούριο του Παντοκράτορα και στο επιθαλάσσιο τείχος από τα Παλιοσάραγγα ως τον Αη-Γιώργη, ενώ το άλλο τμήμα του τείχους αυτού καταστράφηκε από την κατασκευή της σημερινής προκυμαίας. Από τα σημαντικότερα ιστορικά ίχνη είναι τα τρία φρούρια (του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου Ανδρέα και της Λασκάρας), τα Παλιοσάραγα που δεν διατηρούνται παρά μόνο γεωμετρικά (είναι στρατόπεδο όπως και τα δύο Φρούρια, ο Ανατολικός Προμαχώνας στη Βρυσούλα και άλλα μικρότερα. Η Ρωμαική Νικόπολη (δίπλα στην Πρέβεζα) από την οποία διασώζονται σημαντικά ευρήματα, στα 1000 περίπου χρόνια της ζωής της, ήταν μια από τις πιο λαμπρές μεγαλουπόλεις της περιοχής. Με θέατρα, ωδεία, στάδια, λουτρά, γυμνάσια, υδραγωγεία και κάθε είδους υποδομή στην ακμή της είχε πληθυσμό περίπου 150.000 κατοίκους με τις μετρήσεις της ΙΒ Εφορείας Αρχαιοτήτων μέσω Google Earth.

Ιστορία

Προϊστορική Περίοδος

Ο σημερινός Καλλικρατικός Δήμος Πρέβεζας περιέχει γεωγραφική περιοχή των τέων Δήμων Πρέβεζας + Ζαλόγγου + Λούρου. Στη θέση Νεοχώρι Πρέβεζας ομάδα Τσέχων τουριστών και ερευνητών υπό των Yaroslav Moravek ανακάλυψε το έτος 1995 ένα μηριαίο οστό από μαμμούθ θαμμένο. Οι ανασκαφές ουδέποτε συνεχίστηκαν . Το μηριαίο οστό αυτό φυλάσσετει στό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Νεοχωρίου Πρέβεζας.. Από την άλλη πλευρά τα πολλαπλά ευρήματα της Βραχοσκεπής Ασπροχάλικο Πρέβεζας δείχνουν κατοίκηση της περιοχής Φιλιππιάδας την περίοδο 100.000 πΧ

Αρχαία Ιστορία

Η Πρέβεζα σε χαρακτικό του 19ου αιώνα, Συλλογή Νίκου Καράμπελα

Η Ναυμαχία του Ακτίου, ελαιογραφία Lorenzo Castro, Ναυτικό Μουσείο Greenwich, 1672

Στούς αρχαίους χρόνους η περιοχή της σημερινής πόλης Πρέβεζας δεν εκατοικείτο, η γεωγραφία της μάλλον ήταν αρκετά διαφορετική από ότι σήμερα, λόγω των πολλών προσχώσεων που επήλθαν, αλλά υπάρχουν δεδομένα ότι αποτελούσε λιμάνι του Βασιλέως Πύρρου Α, κατά τα Ελληνιστικά χρόνια. Πλησίον της περιοχής αυτής τά Κλασσικά χρόνια είχαμε αρκετές πόλεις όπως Αρχαία Κασσώπη (απόσταση 25Km), Αρχαία Βερενίκη (απόσταση 10Km), και Αρχαίο Βουχέτιον (απόσταση 25Km).

Ρωμαϊκή Κατοχή - Νικόπολις - Βυζάντιο (168πΧ-1292μΧ)

Η Ηπειρος κατελήφθη από τους Ρωμαίους το 168 πΧ. Στις 2 Σεπτεμβρίου του έτους 31 πΧ, έγινε στήν περιοχή της Πρέβεζας η διάσημη Ναυμαχία του Ακτίου μεταξύ του ναυτικού των συνασπισμένων Μάρκου Αντώνιου και Κλεοπάτρας εναντίον του Οκταβιανού Αύγουστου. O μοναδικός πίνακας ζωγραφικής παγκοσμίως που αναπαριστά τη Ναυμαχία του Ακτίου είναι η ελαιογραφία του Lonenzo Castro που φυλάσσεται στό προσωπικό γραφείο του Διευθυντή του Ναυτικού Μουσείου του Greenwich 30 Km από το Λονδίνο. Αυτό διαπιστώθηκε μετά από επιτόπια επίσκεψη των Χαράλαμπου Γκούβα και Γρηγόρη Κατσίλη το 2008. Μετά τη νίκη του Οκταβιανού στό Άκτιο, η περιοχή άλλαξε άρδην με την ίδρυση της Αρχαίας Νικόπολης. Κατά τη διάρκεια της ζωής της Αρχαίας Νικόπολης, είναι βέβαιο ότι υπήρχαν στό σημερινό χώρο της Πρέβεζας δύο Ρωμαϊκά λιμάνια και εμπορικοί σταθμοί όπως και εργαστήριο αγγειοπλαστικής (βρέθηκε σε ανασκαφή το έτος 2008). Εξ άλλου δύο από τις έξι Παλαιοχριστιανιές Βασιλικές βρίσκονται εντός της πόλης Πρέβεζας, η μία δίπλα στό Ξενοδοχείο Margarona Royal, και η άλλη (Αγιος Μηνάς) στό Ψαθάκι.

Ιδρυση της Πρέβεζας

Η σημερινή Πρέβεζα ιδρύθηκε μετά την οριστική παρακμή της Νικόπολης, σιωπηλά ως ψαροχώρι, πιθανόν τον 11ο αιώνα από Ελληνες και Βενετούς ψαράδες από το νησί Burano όταν παραχωρήθηκε από τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα στους Βενετούς ως «εμπορείο». Η πρώτη γραπτή αναφορά του ονόματος Πρέβεζα γίνεται στό Χρονικόν του Μωρέως 1292 μΧ όπου αναγράφεται επιδρομή Γενουατών επιδρομέων ενεντίον της περιοχής ως εξής: "Επέζεψαν την Πρέβεζαν, κουρσεύουν τα χωρία, και έχω φόβον αμέτρητον μή φτάσωσι στήν Άρταν". Στην πρώτη αυτή περίοδο και καθ’ όλο το Μεσαίωνα η Πρέβεζα ακολούθησε τις τύχες του Δεσποτάτου της Ηπείρου του οποίου υπήρξε τμήμα. Απειλήθηκε επανειλημμένα από Νορμανδούς, Βενετούς, Αλβανούς, Φράγκους και Τούρκους που τελικά την κατέλαβαν το 1449, οπότε ο Σουλτάνος Βαγιαζήτ ο Β΄ κατασκεύασε στην Πρέβεζα Ναύσταθμο με νεώριο.

Η A Οθωμανική Περίοδος (1452-1718)

«H Ναυμαχία της Πρέβεζας» του ζωγράφου Ohannes Umed Behzad (1866), Deniz Museum, Istanbul

Γάλλοι Γρεναδιέροι στην Πρέβεζα, Ψηφιακή αναπαρωγωγή Χαρ. Γκούβας

Ακολουθεί μια περίοδος τρεισήμισι αιώνων κατά τη διάρκεια της οποίας η Πρέβεζα γνώρισε την εναλλασσόμενη κυριαρχία της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η βυζαντινολόγος Θέμις Χατζηγεωργίου γράφει, ότι η κατάληψη της Πρέβεζας έγινε το έτος 1452 μΧ ως εξής «…το έτος 1452 μΧ ο Οθωμανός στρατηγός Χατζήμπεης καταλαμβάνει ύστερα από σκληρό αγώνα τα οχυρά της Πάργας, της Ρηνιάσας, της Στροβίλλης, της Θεσπρωτίας, και του Βουθρωτού» στην σημερινή Αλβανία (Θέμις Χατζηγεωργίου, σελίδα 143). Το χρονικό «Άνθος» του Ιωαννίκιου Καρτάνου (εκδόσεις Hopf) περιέχει πληροφορίες, που είναι κατά λέξιν αντιγραμμένες στό «Βραχύ Χρονικό αριθμός 36/30» για τις επιχειρήσεις του Σουλτάνου Βαγιαζίτ ΙΙ (1481-1512) στη διάρκεια του Τουρκο - Βενετσιάνικου Πολέμου του 1449-1502/3 (G.Logo, 1900). Εκεί αναγράφεται, ότι η Μεθώνη έπεσε μετά από πολιορκία ενός μηνός, και λίγο πριν ο Βαγιαζίτ II είχε περάσει από το ακρωτήριο Δουκάτο της Λευκάδας, όπου ενίσχυσε το στόλο του με 28 Πρεβεζάνικα πλοία. Επί λέξει το χρονικό αυτό γράφει: «…εξέβη η αρμάτα και υπήγε εις το Κάβω δε Δουκάτω, και εκεί εσμίχθησαν τα κάτεργα της Πρέβεντζας, άρμενα είκοσι οκτώ, και μετά ταύτα εδιάβησαν εις την Μοθώνην» (Schneider A, 295, αρ. 36/30). Το συμπέρασμα είναι βέβαιο, ότι ήδη το έτος 1449 μΧ η Πρέβεζα βρισκόταν υπό Οθωμανική κατοχή. , , , , . Το έτος 1538 έγινε στο θαλάσσιο χώρο της πόλης η διάσημη Ναυμαχία της Πρέβεζας. Η Ναυμαχία της Πρέβεζας (The Naval Battle of Preveza) έλαβε χώρα στις 28 Σεπτεμβρίου 1538 στην Πρέβεζα μεταξύ του Οθωμανικού στόλου υπό τον Hayredin Barbarossa και του ενωμένου στόλου της Χριστιανικής Συμμαχίας (Holy League) υπό τον Andrea Doria, η οποία συστήθηκε από τον Πάπα Παύλο τον Τρίτο. Λόγω της νίκης των Οθωμανών στη Ναυμαχία αυτή, παρά το ότι οι Δυτικοί είχαν ναυτική υπεροπλία, η σημερινή Τουρκία θεωρεί εθνική γιορτή του Ναυτικού την ημέρα της Ναυμαχίας της Πρέβεζας, και η πόλη Πρέβεζα (Preveze) είναι διάσημη στον Τουρκικό λαό, επειδή το γεγονός προβάλλεται ευρέως στα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας. Είναι τέτοια η ιστορική σημασία της Ναυμαχίας της Πρέβεζας για τον Τουρκικό λαό, ώστε τα πλέον σύγχρονα Τουρκικά υποβρύχια σήμερα αποτελούν σειρά με το όνομα Turkish Navy Submarines “Preveze”. Ο ναύαρχος Hayreddin Barbarossa (Μπαρμπαρόσα) θεωρείται εθνικός ήρωας, και το Μαυσωλείο του βρίσκεται στό Ναυτικό Μουσείο της Κωνσταντινούπολης (Turkish Naval Museum, Istanbul). Εκεί επίσης βρίσκεται ο διάσημος πίνακας ζωγραφικής «H Ναυμαχία της Πρέβεζας» του ζωγράφου Ohannes Umed Behzad (1866). Έτσι με μία Τουρκοβενετική συνθήκη η Πρέβεζα για ένα ολόκληρο αιώνα παραμένει υπό οθωμανική κυριαρχία. Το 1684 κυριεύεται για λίγο καιρό από τον επιδρομέα Μοροζίνη και καταστρέφεται. Το έτος 1699 με τη Συνθήκη του Κάρλοβιτς η Πρέβεζα υποχρεώθηκε να κατεδαφίσει τα φρούριά της. Είναι η πρώτη μεγάλη καταστροφή της.

Ενετοκρατία (1718-1797)

Μετά τη Συνθήκη του Passarowitz μεταξύ Βενετών και Οθωμανών, της 21ης Ιουλίου 1718 μΧ (Treaty of Passarowitz ή Treaty of Požarevac), οι Βενετοί λαμβάνουν πλέον de jure την Πρέβεζα και τη Βόνιτσα. Η Πρέβεζα και η Βόνιτσα είχαν ήδη καταληφθεί πρίν 9 μήνες, τον Οκτώβριο 1717 μΧ από τις δυνάμεις του ναύαρχου Pisani και του Ενετού Φρούραρχου της Κέρκυρας Schullemburg. Ομως τα υπόλοιπα Ιόνια νησιά παραμένουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ετσι, με τη συγκατάθεση των Βενετών οι πρώτοι έποικοι έρχονται από την Ακαρνανία στην Πρέβεζα. Μεταξύ αυτών είναι οι οικογένειες των οπλαρχηγών Τσαβαλά (εξ ού και σήμερα συνοικία Τσαβαλοχώρι), Διγώνη, Γερογιάννη, Τσουμάνη, Χάϊδα ή Τριανταφύλλη, Παπαδόπουλου, κλπ. Η Πρέβεζα, ως πρωτεύουσα των Ηπειρωτικών κτήσεων (Continente) της Δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου, διαιρείται σε οκτώ «κλήρους», με αντίστοιχη ανάπτυξη ενοριών και ναών. Κάθε οπλαρχηγός ιδρύει μία χριστιανική Εκκλησία ως «Κτήτωρ». Εφαρμόζεται το βενετικό σύστημα διοίκησης από βενετούς προνοητές (proveditori) που παραχωρούσαν συνήθως μια σχετική αυτονομία. Επίσης οι Ενετοί καθορίζουν νέα εκκλησιαστική διοίκηση με κατάργηση της Ορθόδοξης μητρόπολης. Πολύτιμα στοιχεία για τα ανωτέρω παρέχει ο επίσημος ενετικός καταστατικός χάρτης της Πρέβεζας, τα Capitola ή Capitolo. Όπως παρατηρούμε από τις χρονολογίες κτίσης, η περίοδος της Ενετοκρατίας στο Νομό Πρέβεζας συμβαδίζει με την ανέγερση πολλών ναών και μοναστηριών. Οι Βενετοί αρχίζουν να επισκευάζουν το Φρούριο του Αγίου Ανδρέα (έναρξη κατασκευής έτος 1701, επί Οθωμανών, σαν εσωτερική Ακρόπολη της Πρέβεζας, Οθωμανικό όνομα Ιτς Καλέ), και να κατασκευάζουν το Φρούριο του Αγίου Γεωργίου (οθωμανικό όνομα Γενή Καλέ). Επίσης, επισκευάζουν το Φρούριο της Ρηνιάσας (σημερινά Ριζά, εθνική οδός) το οποίο είχε κτισθεί επί Δεσποτάτου της Ηπείρου περί το 1280 μΧ. Σημαντικό έργο των Βενετών στην Πρέβεζα είναι ο λεγόμενος Ενετικός Ελαιώνας Πρέβεζας και το Ενετικό Ρολόϊ σε πύργο (έτος 1752 μΧ). Οι Βενετοί ήταν τυπολάτρες και αρκετά αυστηροί με τους Πρεβεζάνους. Συμβόλαια χειρόγραφα από Βενετούς νοτάριους (=συμβολαιογράφους) που έχουν διασωθεί είναι χαρακτηριστικά του κλίματος που επικρατούσε. Σε ένα τέτοιο έντυπο αναγράφεται η καταμέτρηση ακόμα και των κουταλοπήρουνων που κατάσχονται από τριμελή επιτροπή από κάποια οικία. Οι Βενετοί έμειναν στην Πρέβεζα για 79 χρόνια, μέχρι το έτος 1797 μΧ, όταν κατέρρευσε η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας. , , . Το έτος 1718 την κατακτούν ξανά οι Βενετοί και τότε πρωτοκατοικούν στην Πρέβεζα πολλοί Επτανήσιοι ναυτικοί και Ιταλοί ψαράδες από το νησί Burano και Buranello πλησίον της Βενετίας.

Γαλλοκρατία ενός έτους (1797-1798)

Από τους Βενετούς η Πρέβεζα θα περάσει το έτος 1797, τον καιρό του Ναπολέοντα, στη βραχύχρονη Γαλλική κατοχή που θα κλείσει με το Χαλασμό της Πρέβεζας από τον Αλή Πασά το έτος 1798. Μετά την κατάρρευση της Δημοκρατίας της Βενετίας, και με βάση τη Συνθήκη του Campo Formio, η Πρέβεζα, η Πάργα και τα Ιόνια νησιά περιέρχονται στους Γάλλους. O Μέγας Ναπολέων έστειλε στην Πρέβεζα ως πολιτικούς εκπροσώπους τους επιφανείς Έλληνες της Κορσικής αδελφούς Stefanopoli. Τον έναν από τους αδελφούς αυτούς τον είχε δηλώσει ως «κηδεμόνα» στη Στρατιωτική Σχολή όπου σπούδασε. Ο στρατηγός La Salchette με 280 Γάλλους Γρεναδιέρους στρατιώτες (κατ΄ άλλη άποψη 700) φτάνει στην Πρέβεζα με πλοία και μία μικρή δύναμη Γαλλικού στρατού καταφθάνει ειρηνικά επίσης στην πόλη της Πάργας. Οι Πρεβεζάνοι υποδέχονται με χαρά τους Γάλλους. Γράφουν στα έγγραφά τους «ΠΕΑ (= «Πρώτο ‘Ετος Απελευθέρωσης»). Χειρόγραφες επιστολές της εποχής αυτής, βρίσκονται στη Συλλογή Κωνσταντίνου Φίλου, Ιδρυμα «Μουσείο Τεχνών και Επιστημών Ηπείρου, Χαράλαμπος Γκούβας». Ο ιστορικός Κάδμιος γράφει για την άφιξη των Γάλλων στην Πρέβεζα: «Τω 1798, ότε υψώθη η Γαλλική σημαία επί των δήθεν επάλξεων του ερειπωμένου φρουρίου της Πρεβέζης, δεν υπήρχον επ αυτού ή τρία σιδηρά τηλεβόλα, η δε Γαλλική Δημοκρατία από πολλών μεριμνών περισπωμένη, ελάχιστον εφρόντιζε περί της σπουδαίας ταύτης θέσεως. Η άμυνα αυτής, μετά περιοχής της Νικοπόλεως είχεν εμπιστευθή εις διακοσίους ογδοήκοντα Γρεναδιέρους, υπό την διοίκησιν του Στρατηγού La Salcette (ή La Salchette) . Μόλις ούτος ώπλισεν και ωργάνωσε την Εθνοφυλακήν της Πρεβέζης και απέστειλε πολεμοφόδια εις τους Σουλιώτας, τους προσφερθέντας να ταχθώσιν υπό την Γαλλικήν σημαίαν και συμπράξωσι προς απόκρουσιν του Αλή Πασά, εσκέφθη διά την άμυναν της προκεχωρημένης θέσεως Νικοπόλεως» (Κάδμιος, 1900, σελίδα 14). Βιβλιογραφία: Κάδμιος: «Πολεμικαί Επιχειρήσεις παρά την Πρέβεζαν», εκδόσεις Σαλίβερου, εν Αθήναις, 1900, σελίδα 14. Εκδοτική Αθηνών: «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών. Μάνος Δημήτριος: «Αλή Πασάς Τεπελενλής», Εκδόσεις Άλφα, Αθήνα. Μελάς Σπύρος: «Αλή Πασάς, Το λιοντάρι της Ηπείρου». Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών. Στρατηγός Camus: «Απομνημονεύματα», Παρίσι, 1815. Μιχαήλ Ντασκαγιάννης: «Ο Χαλασμός της Πρέβεζας», Περιοδικό Ιστορικά Θέματα, Απρίλιος 2005. Αλέξανδρος Δουμάς: «Αλή Πασάς», Ελληνική μετάφραση, Αθήνα. Chandler, David G: «Dictionary of the Napoleonic Wars», editions Simon & Schuster, New York, 1993. Cronin, Vincent: «Napoleon», εκδόσεις Harper Collins Publishers, Λονδίνο 1994; Pp. 141-143. Herold J. Christopher: «The Age of Napoleon», εκδόσεις Houghton Mifflin Company, Boston, 1987; Pp. 58-59. Markham, Felix: «Napoleon» εκδόσεις A Mentor, New York, 1966; Pp. 53-54. Κάδμιος: «Πολεμικαί Επιχειρήσεις παρά την Πρέβεζαν», Αθήναι, Εκδόσεις Μιχαήλ Σαλίβερου, 1900.

Β Οθωμανική περίοδος - Αλή Πασάς Τεπελενλής (1798-1822)

Ο Χαλασμός της Πρέβεζας είναι η δεύτερη μεγάλη καταστροφή στην ιστορία της πόλης. Αυτή είναι η τελευταία τουρκική κατοχή που κράτησε μέχρι την απελευθέρωση του 1912 και κατά την οποία η Πρέβεζα γνώρισε περιόδους μεγάλης εξέλιξης και αύξησης του πληθυσμού της. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από έντονη οικοδομική δραστηριότητα οχυρωματικών και άλλων έργων από τον Αλή Πασά Τεπελενλή και το γιο του Βελή.

Γ Οθωμανική περίοδος (1822-1912)

Η περίοδος μετά το θάνατο του Αλή Πασά το 1822 μέχρι την απελευθέρωση του 1912 ονομάζεται Γ Οθωμανική περίοδος. Το έτος 1897 η Πρέβεζα αποτέλεσε θέατρο πολλών επιχειρήσεων του αποτυχημένου πολέμου του 1897 που έληξε άδοξα.,

Απελευθέρωση και Μεσοπόλεμος (1912-1940)

To Λιμάνι Πρέβεζας τη νύχτα, Photo Harry Gouvas

Στις 21 Οκτωβρίου 1912 η πόλη παραδίνεται De jure (μετά από συμφωνία) στον ελληνικό στρατό μετά από μια μάχη στη Νικόπολη. Ο Συνταγματάρχης του Ιππικού Παναγιώτης Σπηλιάδης εισέρχεται έφιππος στην Πρέβεζα το μεσημέρι της 21ης Οκτωβρίου 1912 ενώ οι Τούρκοι στρατιώτες είναι παρατεταγμένοι στην παραλία με τα όπλα στο έδαφος, και ο λαός ζητοκραυγάζει Ο ιστορικός πυρήνας (Ιστορικό Κέντρο) της πόλης, διαμορφώθηκε το 19ο αιώνα και διασώζει τα πολεοδομικά χαρακτηριστικά της περιόδου εκείνης (πυκνός οικιστικός ιστός με στενούς δρόμους-καλντερίμια, Σεϊτάν Παζάρ, περιορισμένους κοινόχρηστους χώρους κ.λπ). Το υπόλοιπο πολεοδομικό συγκρότημα της πόλης είναι αποτέλεσμα διαδοχικών επεκτάσεων μετά το 1920.Η μεσοπολεμική περίοδος σφραγίσθηκε από την παρουσία του διάσημου ποιητή Κώστα Καρυωτάκη στην Πρέβεζα, και την ατυχή αυτοκτονία του στη θέση Βαθύ μαργαρώνας με πιστόλι το 1929. Ο Κώστας Καρυωτάκης έζησε στην Πρέβεζα μόλις 33 μέρες. Εργαζόταν στό κτίριο της Νομαρχίας επί της οδού Σπηλιάδου 10, ενώ διέμενε σε οικία της οδού Δαρδανελίων στό Σεϊτάν Παζάρ (διατηρείται).

Δεύτερος παγκόσμιος Πόλεμος και Εμφύλιος Πόλεμος (1940-1949)

Στις 28 Οκτωβρίου 1940 η Πρέβεζα δέχθηκε ανελέητους βομβαρδισμούς από Ιταλικά αεροπλάνα με σκοπό να εμποδίσουν τη μεταφορά εφοδίων από το λιμάνι πρός τα Ελληνοαλβανικά σύνορα. Υπολογίζεται ότι έγιναν 75 περίπου αεροπορικές επιδρομές με πολλές καταρρεύσεις κτιρίων και νεκρούς. Ενα από τα κτίρια που κατέρρευσαν μερικώς είναι το Οθωμανικό Τζαμί Ις Καλέ, που λειτουργούσε ως Αρχαιολογικό Μουσείο Πρέβεζας. Μετά την αποχώρηση των Γερμανών ναζί από την Πρέβεζα, τον Σεπτέμβριο 1944, οι αντίπαλες ανταρτικές δυνάμεις του ΕΛΑΣ (αριστεροί) και του ΕΔΕΣ (δεξιοί) κατέλαβαν ταυτόχρονα την Πρέβεζα, αλλά επειδή διεφώνησαν στην κατανομή εξουσίας συγκρούσθηκαν ενόπλως σε μια αιματηρή μάχη δέκα έξι ημερών που αποκαλείται Η Μάχη της Πρέβεζας, ή τα Σεπτεμβριανά της Πρέβεζας. Η Μάχη αυτή έληξε αμέσως όταν ανακοινώθηκε η Συμφωνία της Καζέρτας και η πόλη περιήλθε προσωρινά στον ΕΔΕΣ. Ιστορικό μελανό σημάδι αυτής της εμφύλιας Μάχης είναι η εκτέλεση αιχμαλώτων της ΕΠΟΝ στη θέση Παργινόσκαλα, με εντολή του Ταγματάρχη Δημήτριου Γαλάνη. Λίγους μήνες μετά, ανάλογη αντίστροφη εκτέλεση μελών του ΕΔΕΣ έλαβε χώρα στη θέση Νταλαμάνι Μελιανών του Δήμου Θεσπρωτικού (σήμερα Δήμος Ζηρού), με επικεφαλής τον Γεράσιμο Μαλτέζο ("Τζουμερκιώτης)

Η μεταπολεμική Πρέβεζα

Αυγοτάραχο Πρέβεζας, ή Χαβιάρι Αμβρακικού, Photo Harry Gouvas

Η μεταπολεμική Πρέβεζα χαρακτηρίζεται από σταδιακή παρακμή αφ ενός μέν γιατί η αστική τάξη έφυγε στήν Αθήνα ή στό εξωτερικό, και αφ ετέρου γιατί το λιμάνι έπεσε σε παρακμή λόγω της κατασκευής οδικού δικτύου. Η ανάκαμψη ήρθε επί Δικτατορίας των Συνταγματαρχών οπότε έγιναν σημαντικότατα έργα ανάπτυξης όπως Οδός Πρέβεζας Πάργας, Ναυτικές Σχολές Πρέβεζας, Νοσοκομείο Πρέβεζας, Λιμάνι Πρέβεζας, Ξενοδοχείο Μαργαρώνα Ρουαγιάλ, Κλωστήρια Πρέβεζας, Γυμνάσια, Λύκεια, Σχολεία, κλπ. Η Μεταπολίτευση βρήκε την Πρέβεζα πάνω σε ένα ερωτικό σκάνδαλο του τότε Μητροπολίτη Στυλιανού Κορνάρου, που χάρις στή δημοσιότητα που έλαβε μέσω σημοσιεύσεων, κινηματογραφικών έργων και θεατρικών παραστάσεων, έκανε αρνητική αλλα αποτελεσματική διαφήμιση στήν Πρέβεζα. Μετά το 1983 η Πρέβεζα εντάχθηκε στον ενιαίο πολεοδομικό σχεδιασμό (Ε.Π.Α.).Σήμερα η πόλη διαθέτει πλήρη κοινωνική και τεχνική υποδομή και λειτουργίες Νομαρχιακού και Περιφερειακού επιπέδου: Διοίκηση, Νοσοκομείο, Εκπαίδευση και λοιπή κοινωνική υποδομή, αθλητικές εγκαταστάσεις, κεντρικές λειτουργίες πόλης, Λιμεναρχείο, Τελωνείο κ.λπ. Σε επίπεδο παραγωγικής υποδομής αναφέρουμε τη Βιομηχανική Ζώνη Πρέβεζας, περιοχή στην περιφέρεια της πόλης και τις μονάδες ιχθυοκαλλιέργειας και ιχθυογένεσης στον Αμβρακικό. Σημαντικός παράγων οικονομίας της πόλης είναι τα Θερμοκήπια Πρέβεζας, με κύριο προϊόν τη ντομάτα και άλλα οπωροκηπευτικά. Στη μεταφορική υποδομή σημαντική είναι η ύπαρξη του Λιμανιού και της Μαρίνας, το πλησίον Διεθνές Αεροδρόμιο του Ακτίου και της έδρας ΚΤΕΛ για τα λεωφορεία του Νομού. Μεγάλο άλμα γιά την σύνδεση της Πρέβεζας με την υπόλοιη Ελλάδα έγινε αφ ενός μέν με την Υποθαλάσσια σήραγγα Πρέβεζας - Ακτίου (2003) και αργότερα με την αποπεράτωση της Εγνατίας Οδού.

Αξιοθέατα του Δήμου Πρέβεζας

Εθνική Τράπεζα Πρέβεζας (1931), Photo Harry Gouvas

Οπως προαναφέρθηκε, ο Νέος Δήμος Πρέβεζας βάσει του Νόμου 3852/2010 "Καλλικράτης" περιλαμβάνει τον τ. Δήμο Πρέβεζας, τον τ. Δήμο Ζαλόγγου και τον τ. Δήμο Λούρου. Συνεπώς παρατίθεται κατωτέρω πίνακας αξιοθεάτων από τις 3 περιοχές, από το βιβλίο του Χαράλαμπου Γκούβα "Ιστορία του Νομού Πρέβεζας", έκδοση ιδρύματος "Μουσείο Τεχνών και Επιστημών Πρέβεζας Χαράλαμπος Γκούβας", 2009:

Αξιοθέατα δημοτικού διαμερίσματος Πρέβεζας(αλφαβητικά):

Γαρίδες Πρέβεζας (Γάμπαρη), Photo Harry Gouvas

Το Ενετικό Ρολόϊ της Πρέβεζας(1750), Photo Harry Gouvas

Σπυρίδων Γαζής: Η συνάντηση του Ιησού με τους Ραβίνους (Αγιος Χαράλαμπος, ελαιογραφία, 1884), Photo Harry Gouvas

Σπυρίδων γαζής: Ο αποκεφαλισμός του Ιωάνου (ελαιογραφία Αγιος Χαράλαμπος, 1884), Photo Harry Gouvas

Σπυρίδων Γαζής: Η αποκαθήλωση, Αγιος Χαράλαμπος, ελαιογραφία, 1884, Photo Harry Gouvas

Σπυρίδων Γαζής: Ο Λιθοβολισμός του Αγίου Στεφάνου, Αγιος Χαράλαμπος, ελαιογραφία, 1884, Photo Harry Gouvas

Σπυρίδων Γαζής: Η σφαγή των Νηπίων, Αγιος Χαράλαμπος, ελαιογραφία, 1884, Photo Harry Gouvas

Το επίχρυσο Ξυλόγλυπτο Τέμπλο του Αγίου Χαραλάμπους, 1827

• Άγαλμα και Μνημείο με οστά Οδυσσέα Ανδρούτσου
• Άγαλμα Ελευθερίου Βενιζέλου, πλατεία Ανδρούτσου
• Άγαλμα Κώστα Καρυωτάκη, οδός Δαρδανελίων
• Άγιος Θωμάς Πρέβεζας
• Αισθητικό δάσος Μονολιθίου, Μονολίθι
• Ανάγλυφη επιγραφή Ιστορίας Σεϊτάν Παζάρ Πρέβεζας
• Αρχαιολογικό Μουσείο Νικόπολης, Λ. Ιωαννίνων
• Αρχαία Νικόπολη: Βασιλική Α’ Αλκίσωνος
• Αρχαία Νικόπολη: Βασιλική Β’ Δομετίου
• Αρχαία Νικόπολη: Θέατρο Οκταβιανού
• Αρχαία Νικόπολη: Νυμφαίον
• Αρχαία Νικόπολη: Ρωμαϊκό Ωδείον
• Αρχαία Νικόπολη: Μνημείο Αυγούστου
• Αρχαία Νικόπολη: Ρωμαϊκό Στάδιο Νικοπόλεως
• Αρχαία Νικόπολη: Ρωμαϊκές Θέρμες (2)
• Εκβολές ποταμού Λούρου (Delta), Μιχαλίτσι
• Ενετικό Ρολόϊ Πύργος, οδός Εθν. Αντιστάσεως, Πρέβεζα
• Επιτύμβια στήλη Κώστα Καρυωτάκη, Βαθύ
• Ίδρυμα Ακτία Νικόπολις, Νίκος Καράμπελας
• Ίδρυμα Μουσείο Τεχνών Επιστημών Ηπείρου,Χαράλαμπος Γκούβας
• Ιστορικό παραδοσιακό κέντρο Πόλης Πρέβεζας
• Καμάρες Νεωρίου Πρέβεζας, μετέπειτα Οθωμανική φυλακή, σήμερα ψαροταβέρνες
• Μνημείο Παργινόσκαλας, Πρέβεζα
• Ναός Αγίου Χαραλάμπους Πρέβεζας
• Ναός Αγίου Αθανασίου (Οδός 21ης Οκτωβρίου)
• Ναός Αγίου Κωνσταντίνου, Πρέβεζα
• Ναός Αγίας Τριάδας, Νεοχώρι Πρέβεζα
• Ναός Παναγίας των Ξένων, Πρέβεζα
• Ναός Παντοκράτορος, Πρέβεζα
• Ναυπηγείο παραδοσιακό στο Βαθύ,
• Nicopolis Club, Μονολίθι
• Οθωμανικά Λουτρά Αλή Πασά, Πρέβεζα
• Οθωμανικό Τέμενος (Γενή Τζαμί), Πρέβεζα
• Παραλιακή οδός Ελ. Βενιζέλου
• Παραλία Κυανή Ακτή Πρέβεζα
• Παραλία Μονολίθι Πρέβεζας
• Παραλία Αλωνάκι, Πρέβεζας
• Προμαχών (Bastion), παραλία Πρέβεζας
• Σήραγγα Άκτιο Πρέβεζα (Immersed Tunnel)
• Φρούριο Παντοκράτωρ, εποχής Αλή Πασά
• Φρούριο Λασκάρας, εποχής Αλή Πασά
• Φρούριο Αγίου Ανδρέα Πρέβεζας (Ιτς Καλέ),
• Φρούριο Αγίου Γεωργίου Πρέβεζας (Γενή Καλέ), εποχής Αλή Πασά

Η παραλία Μονολίθι

Αξιοθέατα δημοτικού διαμερίσματος Ζαλόγγου(αλφαβητικά):

• Αρχαία ακρόπολη Κασώπη, Καμαρίνα
• Δάσος Λεκατσά, Μυρσίνη
• Μονή Ταξιάρχη Μιχαήλ, Ζάλογγο
• Μονή Αγίου Δημητρίου, Ζάλογγο
• Μονή Κοζίλης, Αρχάγγελος
• Μνημείο Θυσίας Ζαλόγγου, Καμαρίνα
• Μνημείο Ηρώων ΕΔΕΣ, Αρχάγγελος
• Παραλία Καστροσυκιάς, Καστροσυκιά
• Παραλία Καναλίου, Κανάλι
• Παραλία Λυγιάς, Λυγιά
• Ρωμαϊκό Υδραγωγείο, Αρχάγγελος

Αξιοθέατα δημοτικού διαμερίσματος Λούρου(αλφαβητικά):

• Αρχαία Ακρόπολη Τρίκαστρο, Τρίκαστρο Πρέβεζας
• Δάσος Αγίου Βαρνάβα, Λούρος
• Ναός Αγίου Βαρνάβα, Λούρος
• Μονή Αγίου Αβάσσου, Κοτσανόπουλο
• Μονή Προφήτη Ηλία, Ηλιοβούνι, Στεφάνη
• Ποταμός Λούρος

Φαγητό στην Πρέβεζα

Πέραν των δεκάδων αξιοθεάτων στό Δήμο Πρέβεζας (αρχαιολογία, ιστορία, φυσικό περιβάλλον), εκείνο που συνήθως παραμένει ανεξίτηλο στή μνήμη των επισκεπτών είναι η αξιοθαύμαστη ποικιλία γεύσεων που προσφέρει η περιοχή, και μάλιστα σε τιμές πολύ χαμηλές. Τα βασικά τοπικά εδέσματα της Πρέβεζας κατά σειρά προτιμήσεως των ξένων είναι τα εξής:

• Σαρδέλες Αμβρακικού και Ιονίου, στά κάρβουνα ή τηγανητές. Κάθε 5 Αυγούστου η Πρέβεζα γιορτάζει τη "Γιορτή της Σαρδέλας"
• Μαρίδες, γαύρος και αθερίνα, ψητά ή τηγανητά
• Τσιπούρες ελεύθερες, ιχθυοτροφείου και ιχθυοκλωβών (ψητές ή τηγανητές)
• Κουτσομούρες, μπαρμπούνια και μπακαλιαράκια, ψητά ή τηγανητά.
• Κέφαλος "πετάλι" ψητός. Το ψάρι ανοίγεται στά δύο και ψήνεται στά κάρβουνα. Αποτελεί Gourmet σπεσιαλιτέ της Πρέβεζας.
• Αυγοτάραχο Αμβρακικού: Πρόκειται γιά το ακριβότερο έδεσμα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μετά την μαύρη τρούφα. Κοστίζει σε καθαρό βάρος 600Euro/Kg.
• Γαρίδες Πρέβεζας (Αμβρακικού και Ιονίου), ποικιλία "γάμπαρη": Σερβίρονται ψητές ή τηγανητές. Αποτελούν Gourmet έδεσμα της Πρέβεζας.
• Χέλια Πρέβεζας: Σήμερα παράγονται μόνο στις Ιχθυοκαλλιέργειες Παναγιώτη Δενδρινού και κυρίως εξάγονται στην Ευρώπη.
• Ντομάτα και Αγγούρια Πρέβεζας: Αποτελούν προϊόν μαζικής τοπικής παραγωγής που τροφοδοτεί τη μισή Ελλάδα.
• Πατσάς Πρέβεζας: Πρόκειται γιά Gourmet έδεσμα σε δύο μορφές (εντόσθια και τένοντες ποδιού) που δυστυχώς τείνει να εκλείψει.
• Μυδοπίλαφο Πρέβεζας: Πρόκειται γιά Gourmet έδεσμα της Πρέβεζας. Τα τελευταία ζχρόνια λόγω μείωσης της παραγωγής μυδιών χρησιμοποιούνται ψυγείου.
• Λαδόπιτα Πρέβεζας: Πρόκειται γιά Μικρασιατική σπεσιαλιτέ φερμένη από τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας. Σερβίρεται σε ρομβοειδή τεμάχια.
• Ψητά αρνιά, Κοκορέτσι, Φρυγαδέλι και Σπληνάντερο ψητό: Αποτελούν καθιερωμένο μενού σε ορισμένες ψησταριές.
• Ευρωπαϊκή κουζίνα: Εχει καθιερωθεί πλέον από το 1980 με Ιταλικές και Γαλλικές σπεσιελιτέ. Οι πιτσαρίες με Ιταλικό και Γαλλικό μενού στήν Πρέβεζα ανέρχονται τουλάχιστον σε 30.
• Ποτά: Στην Πρέβεζα το καθιερωμένο ποτό είναι το τοπικό Ούζο παραγωγής, από 100 ετών τουλάχιστον. Ακολουθούν το τσίπουρο επίσης τοπικής παραγωγής, και τα κρασιά κάθε είδους. Η Πρέβεζα δεν παράγει κρασιά βάσει προεδρικού διατάγματος. Οι μπύρες είναι το βασικό αλκοολικό ποτό του θέρους ενώ το κρασί του χειμώνα.
• Καφέδες: Παλιά κυριαρχούσε στά καφενεία ο κλασσικός Ελληνικός καφές στό μπρίκι. Από το 1980 καθιερώθηκε ο Frappe (εφεύρεση του Ν. Βακόνδιου της Nestle) και αργότερα ο Espresso, o Γαλλικός, και οι παραλλαγές τους Freddo, Frapuccino, Capuccino, κλπ.
• Κόστος: Ο καφές στην παραλία Πρέβεζας κοστίζει από 2-3 Euro. Eνα καλό γεύμα δύο ατόμων με ψάρια κυμαίνεται στά 25-35 Euro.

Σημαντικές προσωπικότητες που γεννήθηκαν ή έζησαν στήν Πρέβεζα (από την Αγγλική Wikipedia)

• Abedin Dino, founding member of the League of Prizren and leading figure of the Albanian National Awakening.
• Odysseas Androutsos, a hero of the Greek War of Independence.Οδυσσέας Ανδρούτσος
• Athanasia Tsoumeleka, athlete and Olympic Games Gold winner, in Fast Running. Αθανασία Τσουμελέκα
• Alexios Vlahopoulos, hero of the Greek War of Independence.Αλεξάκης Βλαχόπουλος
• Ali Dino (1890–1938), famous Albanian cartoonist and member of the Hellenic Parliament.
• Athanassia tsoumeleka, athlete, Gold Olympic Award Winner Αθανασία Τσουμελέκα
• Athina Papayianni, athlete.Αθηνά Παπαγιάννη αθλήτρια
• Dimitris Yennias, painter. Δημήτρης Γενιάς ζωγράφος
• Evaggelos Avdikos, sociologist, professor of University of Larissa.Ευάγγελος Αυδίκος
• Jannis Kallinikos, scholar and intellectual.Ιωάννης Καλλίνικος
• Kostas Provatas (1906–2001), popular painter from Nikopolis.Κώστας Προβατάς ζωγράφος
• Kostas Κaryotakis, Κώστας Καρυωτάκης, ποιητής
• Nikolaos Konemenos (1837–1906), scholar. Νικόλαος Κονεμένος, διανοούμενος
• Nikos Karabelas, writer and president of the foundation "Actia Nicopolis" in Preveza.Νικόλαος Καράμπελας
• Harry Gouvas, MD, PhD, Medical Doctor, Writer and Collector (The Museum of Arts) Χαράλαμπος Γκούβας Ορθοπεδικός, συλλέκτης
• Kleareti Malamou-Dipla (1898–1977), poet and writer. Κλεαρέτη Μαλάμου Δίπλα
• Rasih Dino (1865–1928), diplomat and signatory of Albania to the Treaty of London.
• Shahin Dino, deputy of the sanjak of Preveza in the Ottoman Parliament and later Minister of Interior of Albania.
• Theodoros Grivas (1797–1862), hero of the Greek War of Independence.Θεόδωρος Γρίβας, ήρωας του 1821
• Thrasyvoulos Tsakalotos (1897–1989), Hellenic Army chief and ambassador.Θρασύβουλος Τσακαλώτος, στρατηγός

Προτεινόμενη βιβλιογραφία για την Πρέβεζα

• Κώστας Κόμης, Τα δημογραφικά χαρακτηριστικά της Πρέβεζας (18ος αι.), Μνημών 19 (1997), σελ.143-160

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

• Επίσημη ιστοσελίδα του δήμου Πρέβεζας
• Μετεωρολογικός Σταθμός Πρέβεζας SV6GMQ - Καιρικές Συνθήκες
• Πρέβεζα-Κ.Γ.Καρυωτάκης (Αρχείο ντοκιμαντέρ της Ε.Ρ.Τ.)
• Το λιθάρι του Θεού (Αρχείο ντοκιμαντέρ της Ε.Ρ.Τ.)