Θρησκεία στην Ελλάδα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Ως θρησκεία στην Ελλάδα, εννοούνται όλες οι θρησκευτικές-λατρευτικές πρακτικές που ασκούνται στο ελλαδικό γεωγραφικό πλαίσιο, την γενική περιοχή όπου αντιστοιχεί περίπου στα σύγχρονα όρια του κράτους της Ελλάδας. Θρησκείες υπήρχαν στην Ελλάδα από αρχαιοτάτων χρόνων. Στην νεολιθική εποχή υπήρχαν θρησκείες με αρκετά ανιμιστικά στοιχειά. Κατά την αρχαϊκή εποχή αναπτύχθηκε η ηρωϊκή λατρεία και θεότητες απο την μυκηναϊκή περίοδο συγχωνεύτηκαν με ελληνικούς Θεούς. Στις αρχές της πρώτης χιλιετίας διαδόθηκε ο χριστιανισμός. Επί Μεγάλου Κωνσταντίνου και Θεοδοσίου Α΄ απαγορεύτηκε η δημόσια λατρεία των εθνικών με τιμωρία την ποινή του θανάτου.[1][2][3] Στο βυζάντιο η Ελλάδα ήταν χριστιανική, ενώ κατά την Τουρκοκρατία η Εκκλησία εντάχθηκε στον φορολογικό μηχανισμό των Οθωμανών και διατήρησε τα προνόμοια της. [4] Το πρώτο σύνταγμα των επαναστατικών χρόνων ανακήρυξε την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία ως την "επικρατούσα θρησκεία" στην Ελλάδα[5], διάταξη που ισχύει και σήμερα[6]. Το σύνταγμα της Ελλάδας επίσης κατοχυρώνει την ανεξιθρησκεία.[7]

Στην Ελλάδα, το 79% του πληθυσμού πιστεύει στην ύπαρξη του Θεού, το 16% δηλώνει πίστη σε κάποια ανώτερη δύναμη, ενώ το 4% δεν πιστεύει σε τίποτε από τα δύο[8]. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα, το 51,9% δηλώνει "θρησκευόμενο ανεξάρτητα από το αν πηγαίνει ή όχι στην εκκλησία", ενώ το 45,9% "μη θρησκευόμενο ανεξάρτητα από το αν πηγαίνει ή όχι στην εκκλησία"[9]. Η πολυπληθέστερη θρησκευτική κοινότητα είναι η ανατολική ορθόδοξη[10]. Άλλα θρησκεύματα με μεγάλο αριθμό πιστών είναι ο ισλαμισμός (2%), ο καθολικισμός (λιγότερο από 1%) και άλλα χριστιανικά δόγματα (3% του πληθυσμού), ενώ περίπου το 4% δηλώνει άθρησκο σε κάποιες έρευνες[10] .

Ιστορία

Αρχαία θρησκεία

Θρησκευτικές-λατρευτικές πρακτικές στον ελληνικό γεωγραφικό χώρο ασκούνταν ήδη από την προϊστορία με αρκετά ανιμιστικά στοιχεία. Βάσει της αρχαιολογικής μαρτυρίας σε ό,τι αφορά στα ταφικά έθιμα του νεολιθικού ανθρώπου, που υποδηλώνουν σεβασμό στους νεκρούς και πίστη στη μεταθανάτια ζωή, δόθηκε θρησκευτική ερμηνεία τόσο από την Μαρίγια Γκιμπούτας όσο και από τον Κόλιν Ρένφριου. Οι δύο ερμηνείες βασίζονται στα ευρήματα της κοινής τους ανασκαφής στην αρχαιολογική θέση Σιταγροί, αλλά καταλήγουν σε διαφορετικά συμπεράσματα[11]. Όσον αφορά στη μινωική και μυκηναϊκή θρησκεία, υφίσταται η άποψη ότι η συγκεκριμένη προϊστορική θρησκευτική περίοδος επικεντρωνόταν στη λατρεία μιας παγκόσμιας φυσικής θεάς και του αρσενικού της αντίστοιχου που αναπαριστούσε τον ημερολογιακό κύκλο της φυσικής βλάστησης[12].

Οι λατρευτικές συνήθειες φαίνεται πως άλλαξαν κατά την αρχαϊκή εποχή με την εμφάνιση υπαίθριων λατρευτικών κέντρων, με παράλληλη ανάπτυξη της ηρωικής λατρείας. Θεότητες γνωστές από την μυκηναϊκή περίοδο συγχωνεύονται με τους ελληνικούς θεούς και υπό την επίδραση του Ησιόδου και του Ομήρου σταθεροποιούνται και τυποποιούνται κατά την κλασική περίοδο σε ενιαίο πάνθεο με κατά τόπους διαφοροποιήσεις. Η θρησκευτική λατρεία αποκτά ισχυρό αστικό χαρακτήρα στην περίοδο της θεμελίωσης της πόλεως με λατρευτικό σκοπό την εξασφάλιση της εύνοιας των θεών για ατομική και κοινοτική ευημερία. Η θρησκεία στον ελληνιστικό και ρωμαϊκό κόσμο υπέστη σημαντικές τροποποιήσεις. Στα πλαίσια του ρωμαϊκού συγκρητισμού στην αρχαία Ελλάδα εμφανίζονται ιερά νέων μυστηριακών θεοτήτων και η αστική θρησκεία αναμιγνύεται με παρεμφερείς παραδόσεις της Εγγύς Ανατολής.

Μετά την εμφάνιση του χριστιανισμού

Οι Πράξεις των Αποστόλων αναφέρουν ότι ο Απόστολος Παύλος κήρυξε στους Φιλίππους[13], τη Θεσσαλονίκη, τη Βέροια, την Αθήνα[14] και την Κόρινθο[15]. Η πρώτη Ελλαδίτισσα που πίστεψε στο κήρυγμά του ήταν η Λυδία η Φιλιππησία[16]. Οι Πράξεις καταγράφουν επίσης τη δράση του Αποστόλου Απολλώ στην Κόρινθο[17]. Η Αποκάλυψη του Ιωάννου γράφτηκε στην Πάτμο[18]. Μέχρι τα τέλη του 2ου αιώνα, η Στερεά Ελλάδα και η Πελοπόννησος, η Ήπειρος, η Θεσσαλία και η Θράκη είχαν δεχθεί το κήρυγμα της νέας θρησκείας.[19]

Ο Αυτοκράτορας Δέκιος διέταξε επί ποινή θανάτου τους υπηκόους του σε όλη την αυτοκρατορία να θυσιάσουν στους θεούς, λαμβάνοντας πιστοποιητικό από τους επάρχους[20]. Kατά τη βασιλεία του Διοκλητιανού, εξαπολύθηκε διωγμός κατά των Χριστιανών της αυτοκρατορίας, με ιδιαίτερη ένταση στο ανατολικό της κομμάτι, όπου ανήκε η Ελλάδα[21] . Οι Χριστιανοί απαγορευόταν να συνέρχονται σε λατρεία, ενώ οι γραφές, τα λειτουργικά τους βιβλία και οι χώροι λατρείας τους έπρεπε να καταστραφούν[22]. Αργότερα, οι Χριστιανοί μαζί με όλους τους πολίτες υποχρεώθηκαν να προσφέρουν θυσία στους θεούς των εθνικών, ενώ όποιος αρνούνταν έπρεπε να υποστεί θάνατο[23]. Ο Γαλέριος, Αύγουστος της Ανατολής, συνέχισε τους διωγμούς μέχρι τις 30 Απριλίου 311, οπότε σταμάτησαν οι διωγμοί των Χριστιανών στην Ελλάδα[24].

Οι διώξεις παγανιστών στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία ξεκίνησαν την τελευταία περίοδο της κυριαρχίας του Μέγα Κωνσταντίνου, όταν διέταξε την καταστροφή ορισμένων Ναών των εθνικών θρησκειών.[25][26] Ο γιος του Κωνσταντίνου, Κωνστάντιος Β',[27] διέταξε κλείσιμο κάθε παγανιστικού ναού και απαγόρεψε τις παγανιστικές θυσίες με την ποινή του θανάτου,[28] . Από τον 361 εως το 375 μΧ ήτανε μια περίοδος σχετικής ανεκτικότητας του παγανισμού[εκκρεμεί παραπομπή].

To 381, ο Θεοδόσιος Α΄ με το Διάταγμα της Θεσσαλονίκης εγκατέστησε την Ορθόδοξη Καθολική πίστη ως την επίσημη θρησκεία της αυτοκρατορίας και απαγόρευσε τη χρήση της λέξης "εκκλησία" από τους αιρετικούς[29]. Στις 8 Νοεμβρίου 392, ο Θεοδόσιος εξέδωσε διάταγμα με το οποίο απαγόρευε πλήρως τη λατρεία των θεών των εθνικών[30] και τιμωρούσε με την ποινή του θανάτου τους ιερείς που θα εκτελούσαν θυσίες ή τους μάντεις που θα ασκούσαν τη μαντική τέχνη [31].

Κατά τους Βυζαντινούς χρόνους, πολλοί κάτοικοι της Ελλάδας διακρίθηκαν στην Ορθόδοξη θεολογία και υμνογραφία, μεταξύ των οποίων ο Ανδρέας Κρήτης, οι Κύριλλος και Μεθόδιος και ο Γρηγόριος Παλαμάς[32]. Το 732 μ.Χ. ολόκληρη η Ελλάδα υπάχθηκε στη δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως με διαταγή του Λεόντα Γ΄ του Ισαύρου [33]. Το 961 μ.Χ. ο Αθανάσιος ο Αθωνίτης ίδρυσε την Ιερά Μονή της Μεγίστης Λαύρας στο Άγιο Όρος, το οποίο έμελλε να γίνει το πιο σημαντικό μοναστικό κέντρο όλης της Ανατολικής Ορθοδοξίας[34].

Τυπικά οι Έλληνες υπό την οθωμανική κατοχή, ως μιλλέτ, δηλαδή θρησκευτική ομάδα, είχαν το δικαίωμα να ακολουθήσουν τη θρησκεία τους. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο μετά την Άλωση, αποτέλεσε τμήμα του φορολογικόυ μηχανισμόυ του οθωμανικού κράτους καθώς επίσης και μηχανισμός ελέγχου του τοπικού πληθυσμού[4]. Ωστόσο, οι πιέσεις από τους μουσουλμάνους για αλλαγή θρησκείας, οι προσηλυτισμοί διά της βίας και η ανασφάλεια της ζωής των Χριστιανών, που θεωρούνταν πολίτες δεύτερης κατηγορίας, ήταν υπαρκτά φαινόμενα και οδήγησαν σε ευρύ κρυπτοχριστιανισμό, ενώ υπήρξαν και Χριστιανοί που πέθαναν για την πίστη τους και ονομάστηκαν νεομάρτυρες[35].

Νεότεροι χρόνοι

Αμέσως μετά την Επανάσταση του 1821, η Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου ψήφισε το πρώτο ελληνικό σύνταγμα, όπου προβλεπόταν σύνδεση της ελληνικής ιθαγένειας με την πίστη στον Χριστό. Χαρακτηριστικά, το κείμενο ορίζει:«Όσοι αυτόχθονες κάτοικοι της επικρατείας της Ελλάδος πιστεύουσιν εις Χριστόν, εισίν Έλληνες, και απολαμβάνουσιν άνευ τινός διαφοράς όλων των πολιτικών δικαιωμάτων»[36].Το ίδιο σύνταγμα προέβλεπε ότι "επικρατούσα θρησκεία εις την ελληνικήν επικράτειαν είναι η της Ανατολικής Ορθοδόξου του Χριστού Εκκλησίας"[5], διάταξη που επαναλήφθηκε ουσιαστικώς αναλλοίωτη σε όλα τα επόμενα ελληνικά συντάγματα, και προέβλεπε για την ίδρυση θέσης υπουργού της Θρησκείας[37].

Κατά τη διάρκεια της Αντιβασιλείας, εισήχθησαν διαφορετικά πρότυπα οργάνωσης της Εκκλησίας, με το Διάταγμα της 23ης Ιουλίου 1833 να ορίζει μεταξύ άλλων τα εξής: Η Ορθόδοξος Ανατολική Αποστολική Εκκλησία του Βασιλείου της Ελλάδος, εν Πνεύματι μη αναγνωρίζουσα άλλην κεφαλήν, παρά τον θεμελιωτήν της χριστιανικής πίστεως τον Κύριον και Σωτήρα ημών Ιησούν Χριστόν, κατά δε το διοικητικόν μέρος έχουσα αρχηγόν τον Βασιλέα της Ελλάδος, είναι αυτοκέφαλος και ανεξάρτητος από πάσης άλλης εξουσίας, φυλαττομένης απαραχαράκτου της δογματικής ενότητος, κατά τα παρά πασών των ορθοδόξων Ανατολικών εκκλησιών ανέκαθεν πρεσβευόμενα[38]. Το διάταγμα όριζε ότι «η υπέρτατη εκκλησιαστική εξουσία εναπόκειται, υπό την του Βασιλέως κυριαρχίαν»[39], χωρίς την έγκριση του οποίου δεν μπορούσε να κοινοποιηθεί ή να εκτελεστεί καμία συνοδική απόφαση[40].

Βάσει του ισχύοντος Συντάγματος του 1975/2008, οι σχέσεις του ελληνικού κράτους με την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία ρυθμίζονται από το σύστημα της «νόμω κρατούσας πολιτείας»[41]. Στο σύστημα αυτό η πολιτεία επεμβαίνει στα της εκκλησίας, όχι όμως με βίαια μέσα, αλλά η ανάμειξη της οροθετείται από νόμους και εκφράζεται με νόμους, παράλληλα δε κατοχυρώνεται συνταγματικά η θρησκευτική ελευθερία[42].

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια πτώση στη στατιστικώς αποτυπούμενη θρησκευτικότητα. Από το 2006 ως το 2015 το ποσοστό των Ελλήνων που δήλωναν θρησκευόμενοι σε διαχρονική έρευνα της Κάπα Research μειώθηκε κατά 34%[43].

Σύνταγμα και θρησκευτικά θέματα

Στο προοίμιο του Συντάγματος γίνεται επίκληση «εις το όνομα της Αγίας και Ομοουσίου και Αδιαιρέτου Τριάδος», και η θρησκεία της «Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας του Χριστού» αναγνωρίζεται ως «επικρατούσα θρησκεία στην Ελλάδα» στο Άρθρο 3 του Συντάγματος.[6] Στην 1η παράγραφο του ίδιου άρθρου, το Σύνταγμα ρυθμίζει τις εκκλησιαστικές σχέσεις μεταξύ της «Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ελλάδας, που γνωρίζει κεφαλή της τον Κύριο ημών Ιησού Xριστό» και της «Μεγάλης Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης», ενώ η 3η παράγραφος του ίδιου άρθρου απαγορεύει την μετάφραση της Αγίας Γραφής χωρίς την έγκριση της Ορθόδοξης Εκκλησίας.[6]

Για την έννοια του όρου "επικρατούσα θρησκεία" έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς διάφορες θεωρίες[44]. Το 2015, το Υπουργείο Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων δήλωσε ότι "η αναγνώριση αυτή έχει αποκλειστικά διαπιστωτικό χαρακτήρα ο οποίος οφείλεται στο γεγονός ότι η μεγάλη πλειοψηφία των Ελλήνων (σε ποσοστό άνω του 90%) συνδέεται με την Ορθόδοξη Εκκλησία"[45]. Σύμφωνα με το συνταγματολόγο Ευάγγελο Βενιζέλο: «... ο όρος "επικρατούσα θρησκεία" έχει ένα περιεχόμενο αφενός μεν ιστορικό και πολιτισμικό, το οποίο δεν είναι νομικά κρίσιμο, αφετέρου δε ένα περιεχόμενο πραγματολογικό, που είναι νομικά κρίσιμο εφόσον περιγράφει την ορθόδοξη εκκλησία ως το πολυπληθέστερο συλλογικό υποκείμενο άσκησης της θρησκευτικής ελευθερίας υπό όλες τις εκδοχές και σε σχέση πάντοτε με όλο τον άλλο κατάλογο των συνταγματικών δικαιωμάτων…»[46]. Υπάρχει όμως και η άποψη πως οι διατάξεις αυτές ανακηρύσσουν μια επίσημη θρησκεία[47][48] του κράτους 

Στο Άρθρο 13 του Συντάγματος κατοχυρώνεται συνταγματικά το δικαίωμα της θρησκευτικής ελευθερίας .[7]

Το Άρθρο 14 που αφορά στην ελευθερία του λόγου, αναφέρει πως μεταξύ των εξαιρέσεων στις οποίες επιτρέπεται η άμεση κατάσχεση εντύπων ύστερα από παραγγελία εισαγγελέα, ανήκει η «προσβολή της χριστιανικής και κάθε άλλης γνωστής θρησκείας».[49] Ως γνωστή θρησκεία τεκμαίρεται από το νόμο "κάθε θρησκεία και δόγμα που για την άσκηση της δημόσιας λατρείας της, τελεί σε ισχύ σχετική άδεια ίδρυσης και λειτουργίας ναού ή ευκτήριου οίκου της"[50].

Επίσης, στο Άρθρο 16 αναφέρεται πως η παιδεία αποτελεί βασική αποστολή του Κράτους και μεταξύ άλλων έχει σκοπό «την ανάπτυξη της θρησκευτικής συνείδησης των Ελλήνων»[51] . Ορισμένοι άθεοι αλλά και μετριοπαθείς χριστιανοί [εκκρεμεί παραπομπή] θεωρούν ότι το κράτος δεν πρέπει να κάνει κατήχηση αφού έτσι παραβιάζεται το δικαίωμα των παιδιών στην αυτονομία και διαγράφεται το όριο ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και την θρησκευτική πίστη.[52][53][54]

Τέλος, το Σύνταγμα ορίζει ειδικό καθεστώς για την περιοχή του Αγίου Όρους.[55]

Στατιστικά στοιχεία




Circle frame.svg

Ανεξάρτητα από το αν πηγαίνετε στην εκκλησία ή όχι, θα λέγατε ότι είστε θρησκευόμενος; (2015)[56]

  Ναι (51.9%)
  Όχι (45.9%)
  ΔΓ/ΔΑ (2.2%)




Circle frame.svg

Πόσο σημαντική είναι η θρησκεία στη ζωή σας; (2017)[57]

  Πολύ σημαντική (55%)
  Κάπως σημαντική (28%)
  Όχι και τόσο σημαντική/Καθόλου σημαντική (17%)



Circle frame.svg

Θρησκευτικός αυτοπροσδιορισμός στην Ελλάδα (2017) [58]

  Άθρησκοι (4%)
  Άλλα Χριστιανικά Δόγματα (πλην Καθολικισμού) (3%)
  Ισλάμ (2%)
  Καθολικισμός & άλλα θρησκεύματα (1%)

Η Κυβέρνηση δε συγκεντρώνει στατιστικά στοιχεία για το θρήσκευμα των ανθρώπων που κατοικούν στην Ελλάδα.

Σύμφωνα με δημοσκόπηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, διεξαχθείσα με εκ του σύνεγγυς συνεντεύξεις τον Ιανουάριο και Φεβρουάριο του 2010, το 79% των ερωτηθέντων δήλωσε ότι πιστεύει ότι υπάρχει Θεός, το 16% δήλωσε ότι πιστεύει σε "κάποιου είδους πνευματική ή ζωοποιό δύναμη", ενώ το 4% δήλωσε ότι "δεν υπάρχει κανενός είδους πνεύμα, Θεός ή ζωοποιός δύναμη"[59].

Δημοσκόπηση της Kapa Research, διεξαχθείσα με τηλεφωνικές συνεντεύξεις το Μάρτιο και Απρίλιο του 2015, έδειξε ότι το ποσοστό αυτών που δήλωσαν ότι ανήκουν στο Ορθόδοξο χριστιανικό δόγμα ανέρχεται στο 81,4%, άλλο θρήσκευμα δήλωσε το 2,9%, άθεο δήλωσε το 14,7%. Σύμφωνα με την ίδια έρευνα, το 49,9% δήλωσε ότι η θρησκεία είναι καθόλου (27,1%) ή λίγο (22,8%) σημαντική στην ζωή του ενώ το 49,5% δήλωσε ότι η θρησκεία είναι αρκετά (29,9%) ή πολύ (25,6%) σημαντική.[60]

Από διεθνή δημοσκόπηση του Pew Research Center στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, διεξαχθείσα με εκ του σύνεγγυς συνεντεύξεις από το Μάιο του 2015 έως τον Ιούνιο του 2016, προέκυψε ότι το ποσοστό αυτών που δήλωσαν Ορθόδοξοι Χριστιανοί ανέρχεται στο 90%, Καθολικοί Χριστιανοί δήλωσαν λιγότεροι από το 1% του πληθυσμού, Χριστιανοί άλλων δογμάτων το 3%, ενώ το Ισλάμ πρεσβεύει το 2% του πληθυσμού και άλλα θρησκεύματα το 1%. Το 4% του πληθυσμού δήλωσε άθρησκο. Σύμφωνα με την ίδια έρευνα, το 55% δήλωσε ότι η θρησκεία είναι πολύ σημαντική στη ζωή του, το 28% ότι η θρησκεία είναι κάπως σημαντική στη ζωή του, ενώ το υπόλοιπο 17% ότι δεν είναι και τόσο σημαντική ή δεν είναι καθόλου σημαντική[61].

H ίδια έρευνα εξετάζει τη θρησκευτικότητα στα ευρωπαϊκά κράτη και τη συσχετίζει με άλλα μεγέθη, όπως εθνική ταυτότητα, προτίμηση στο δημοκρατικό πολίτευμα κλπ. Από εκεί προκύπτει ότι μεταξύ των Ελλήνων που δηλώνουν χριστιανοί, η πλειοψηφία (58%) θεωρεί αυτή την επιλογή ως σχετιζόμενη με τον εθνικό πολιτισμό και την οικογενειακή παράδοση, ενώ το 41% τη θεωρεί θέμα προσωπικής πίστης. Ανάλογα είναι τα ποσοστά και στις άλλες χώρες όπου επικρατεί η Ορθοδοξία.[62] Από τους Έλληνες ορθοδόξους, το 91% δήλωσαν υπερήφανοι που είναι ορθόδοξοι και το 72% ότι αισθάνονται ότι έχουν θρησκευτικούς δεσμούς με τους υπόλοιπους ορθοδόξους. Τα ποσοστά αυτά ήταν από τα υψηλότερα μεταξύ των ορθοδόξων. Από τους Έλληνες που θεωρούν ότι η θρησκεία είναι κάτι σημαντικό στη ζωή τους, το 78% δήλωσαν ότι είναι εθνικά υπερήφανοι, δεύτεροι σε ποσοστό μετά τη Γεωργία (80%). Μεταξύ των άλλων ορθοδόξων κρατών της έρευνας, οι Έλληνες δήλωσαν κατά 89% ότι συμφωνούν με την πρόταση "δεν είμαστε τέλειοι αλλά ο πολιτισμός μας είναι ανώτερος των άλλων". Αυτό ήταν το μεγαλύτερο ποσοστό μεταξύ των ορθοδόξων κρατών.[63] Το 55% των Ελλήνων δήλωσε ότι δεν θα δεχόταν Εβραίους ως μέλη της οικογενείας, το 62% δεν θα δεχόταν Μουσουλμάνους και το 73% δεν θα δεχόταν Ρομά (η έρευνα συσχετίζει αυτά τα ποσοστά με το Ορθόδοξο και το Καθολικό δόγμα).[64]

Χριστιανισμός

Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία

Ο Ορθόδοξος μητροπολιτικός ναός της Αθήνας

Η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η μεγαλύτερη θρησκευτική κοινότητα στην Ελλάδα με τα μέλη της να αποτελούν στατιστικώς, ανάλογα με την πηγή, από το 81,4%[65] ως το 90%[63] του πληθυσμού.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν είναι οργανωμένη σε μία ενιαία διοικητική ενότητα αλλά αποτελείται από επιμέρους εκκλησιαστικά καθεστώτα, με κοινό σημείο αναφοράς τη σχέση τους προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Έτσι με τον όρο «Ορθόδοξη Εκκλησία στην Ελλάδα» νοούνται αθροιστικά:

  • η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδος, η οποία αποτελείται από την Ιερά Αρχιεπισκοπή Αθηνών και 81 Ιερές Μητροπόλεις,
  • η ημιαυτόνομη Εκκλησία της Κρήτης με κανονική εξάρτηση και υπαγωγή στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, η οποία αποτελείται από την Ιερά Αρχιεπισκοπή Κρήτης και 8 Ιερές Μητροπόλεις,
  • οι Εκκλησιαστικές Επαρχίες της Δωδεκανήσου (5 Ιερές Μητροπόλεις και η Πατριαρχική Εξαρχία Πάτμου) με κανονική, πνευματική και διοικητική εξάρτηση από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και
  • το Άγιο Όρος, το οποίο αποτελεί συνταγματικά αυτοδιοίκητο τμήμα του Ελληνικού Κράτους, υπαγόμενο πνευματικά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.

Τόσο οι Ιερές Μητροπόλεις όσο και οι ενορίες (βασικές υποδιαιρέσεις εκκλησιαστικής οργάνωσης) αποτελούν Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου (ΝΠΔΔ)[45].

Η μισθοδοσία των επισκόπων και του εφημεριακού κλήρου της Εκκλησίας της Ελλάδος και των άλλων κανονικών Ανατολικών Ορθοδόξων κοινοτήτων στην Ελλάδα γίνεται από το κράτος. Σύμφωνα με δελτίο τύπου του Υπ. Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων τον Μάρτιο του 2015 αυτό γίνεται σε αντάλλαγμα για τη δήμευση εκτεταμένης εκκλησιαστικής ακίνητης περιουσίας το 1834, 1909, 1930, 1952 και 1988[66]. Η πληροφορία αυτή ελέγχεται αφού σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας Η Καθημερινή[67], το Κράτος ανέλαβε την μισθοδοσία της Εκκλησίας με τον Α.Ν. 536/1945[68] με παράλληλη υποχρέωση της Εκκλησίας να αποδίδει το 25% των ακαθάριστων εσόδων της στο Κράτος· το ποσοστό που έγινε 35% με τον Α.Ν. 469/1968[69] και τελικά καταργήθηκε με τον Ν. 3220/2004[70] διότι «μεταβλήθηκε σε μία ουσιαστικά προαιρετική εισφορά που κάποιοι ιερείς [...] απέδιδαν και κάποιοι είχαν ξεχάσει παντελώς»[71]. Η Εκκλησία της Ελλάδος φορολογείται όπως και κάθε άλλη θρησκευτική κοινότητα, με τις διατάξεις που αφορούν τις μη κερδοσκοπικές οντότητες[72][73][74].

Το μάθημα των Θρησκευτικών που διδάσκεται στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση είναι υποχρεωτικό και το περιεχόμενό του έχει ως κορμό την Ορθόδοξη Χριστιανική πίστη. Οι μαθητές μπορούν να απαλλαγούν από αυτό με απλή δήλωση των γονέων, χωρίς να απαιτείται δήλωση ή πιστοποίηση άλλου θρησκεύματος[75].

Η Εκκλησία στην Ελλάδα δέχεται κριτική για τον ιστορικό της ρόλο[76] αλλά και για την παρουσία της στην σημερινή εποχή. Ιστορικά η εκκλησία είχε ενσωματωθεί στον Οθωμανικό κρατικό μηχανισμό τόσο για φορολογικά έσοδα όσο και ως μέσο ελέγχου του χριστιανικού πληθυσμού [77] Επιπλέον, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ αναφέρει ότι η Εκκλησία ευθύνεται που η Ελλάδα δε γνώρισε το Διαφωτισμό.[76] Ορισμένοι Ορθόδοξοι κληρικοί σήμερα κατηγορούνται για παραθρησκευτικό φετιχισμό[78] και κήρυγμα μίσους.[79] Αναφέρεται ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδας εναντιώθηκε στον νόμο για τους αντιρρησίες συνείδησης, στο αυτόματο διαζύγιο, στον πολιτικό γάμο.[80] Παράλληλα όμως, επιτελεί σημαντικό κοινωνικό έργο,[80] υποστηρίζοντας τους πολίτες με παροχή γευμάτων, ειδών ένδυσης και ιατρικής φροντίδας και παράλληλα συντηρεί βρεφονηπιακούς σταθμούς, φροντιστήρια, κοινωνικά παντοπωλεία, ξενώνες και δωρεάν κατασκηνώσεις.[81][82]

Γνήσιοι Ορθόδοξοι Χριστιανοί

Οι παλαιοημερολογίτες ή Γνήσιοι Ορθόδοξοι Χριστιανοί αποσχίσθηκαν από την Εκκλησία της Ελλάδος το 1924, καθώς τότε υοθετήθηκε απο την τελευταία το διεθνές Γρηγοριανό Ημερολόγιο αντί του Ιουλιανού, που ίσχυε μέχρι τότε στην Ελλάδα. Η αιτία της απόσχισης φαίνεται να είναι βαθύτερη καθώς κατηγορούν την επίσημη Εκκλησία της Ελλάδας ότι προσαρμόζεται στα πρότυπα του Παπισμού, υποκύπτει στην αίρεση του οικουμενισμού και ακυρώνει την ορθόδοξη πίστη. Οι ακόλουθοι της υπολογίζονταν στις 500 χιλιάδες και γενικά τείνουν να είναι πολιτικά πιο συντηριτικοί.[83]

Προτεσταντικές εκκλησίες

Συνέδριο της Ελευθέρας Αποστολικής Εκκλησίας της Πεντηκοστής

Η Ελληνική Ευαγγελική Εκκλησία, αποτελεί την πρώτη Προτεσταντική εκκλησία που ιδρύθηκε στην Ελλάδα. Ιδρυμένη το 1858[84] και έχοντας 5.000 μέλη[85], ανήκει στην Αναμορφωμένη-Πρεσβυτεριανή παράδοση[86]. Μαζί με την ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδος, είναι οι μόνες χριστιανικές ομολογίες στην Ελλάδα, που συμμετέχουν στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών[87], ενώ από το 2014 είναι αναγνωρισμένη και από την πολιτεία ως νομική προσωπικότητα[88][89].

Στην Ελλάδα, υπάρχουν και άλλες Προτεσταντικές ομολογίες, όπως η Κοινωνία Ελεύθερων Ευαγγελικών Εκκλησιών Ελλάδας και, κυρίως, διάφορες Πεντηκοστιανές ομάδες. Τα μέλη της ευρύτερης κοινότητάς τους ανέρχονται, συνολικά, στα 30.000[90][91]. Η Ελευθέρα Αποστολική Εκκλησία Πεντηκοστής είναι η εκκλησία με τον μεγαλύτερο αριθμό ευκτήριων οίκων[92] στην Ελλάδα[93].

Καθολική Εκκλησία

Ο ρωμαιοκαθολικός καθεδρικός ναός στην Αθήνα

Οι Καθολικοί στην Ελλάδα χωρίζονται στους ρωμαιοκαθολικούς και τους ελληνοκαθολικούς. Οι Έλληνες που δηλώνουν ρωμαιοκαθολικοί ανέρχονται περίπου στους 50.000-70.000[94] και ζουν κυρίως στις Κυκλάδες, στα Επτάνησα, στην Αθήνα, στην Πάτρα, στα Δωδεκάνησα, στην Θεσσαλονίκη, στο Ναύπλιο και σε κάποια άλλα μέρη της χώρας. Η Ρωμαιοκαθολική κοινότητα αυξήθηκε τα τελευταία χρόνια με την έλευση αλλοδαπών και σήμερα πιστεύεται πως αριθμεί περίπου 200.000 μέλη. Στατιστικά οι Καθολικοί όπως και οι μη ορθόδοξοι αυξάνονται σε βάρος των ορθοδόξων. Οι Ελληνοκαθολικοί αποτελούν κοινότητα των Καθολικών του Βυζαντινού Λειτουργικού Τύπου (Ritus Graecus), γνωστών ως Ελληνόρρυθμων Καθολικών ή Ουνιτών, ανέρχονται στα 5.000 μέλη[94] [εκκρεμεί παραπομπή] και ζουν κυρίως στην Αθήνα.

Μάρτυρες του Ιεχωβά

Οι Μάρτυρες του Ιεχωβά, το 2016 αριθμούσαν 28.715 μέλη και 389 εκκλησίες σε όλη την Ελλάδα[95].

Άλλα δόγματα

Επίσης, υπάρχουν 410 Αντβεντιστές της Εβδόμης Ημέρας με 10 εκκλησίες[96] και 748 Μορμόνοι της Εκκλησίας του Ιησού Χριστού των Αγίων των Τελευταίων Ημερών, σε 4 εκκλησιαστικές κοινότητες[97].

Ισλάμ

Μουσουλμάνοι της Ξάνθης

Ο αριθμός των Μουσουλμάνων στην Ελλάδα που είναι Έλληνες πολίτες, πιστεύεται πως ανέρχεται στα 97.604 άτομα ή στο 0.95% του συνολικού πληθυσμού σύμφωνα με απογραφή του 1991.[98] Αυτοί κατοικούν κυρίως στη Θράκη και γλωσσικά είναι τουρκόφωνοι, σλαβόφωνοι (Πομάκοι) και Ρομά. Οι Μουσουλμάνοι μετανάστες εκτιμάται πως είναι γύρω στα 200.000 με 300.000 άτομα[99]. Οι Μουφτείες της Θράκης θεωρούνται δημόσια υπηρεσία επιπέδου γενικής διεύθυνσης[100], ενώ το κράτος διορίζει και μισθοδοτεί τους ιεροδιδασκάλους στα τεμένη της περιοχής[101][102][103].

Ιουδαϊσμός

Η Συναγωγή Μπεθ-Σαλώμ των Αθηνών

Η Ιουδαϊκή κοινότητα στην Ελλάδα αριθμεί σήμερα περίπου 5.500 μέλη, που κατοικούν κυρίως στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη, τη Λάρισα, τον Βόλο, τη Χαλκίδα, τα Ιωάννινα, τα Τρίκαλα και την Κέρκυρα, ενώ λιγότεροι συναντώνται στην Καβάλα και τη Ρόδο.[104] Αποτελείται κυρίως από δύο ομάδες, τους Ρωμανιώτες, ιουδαϊκές κοινότητες που ζούσαν στην Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή της ανατολικής Μεσογείου από την αρχαιότητα, και τους λαντινόφωνους Σεφαρδίτες, εβραϊκό φύλο που ήρθε από την Ισπανία κατά τα Οθωμανικά χρόνια και εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη.

Βουδισμός και Ινδουισμός

Ο αριθμός των οπαδών του βουδισμού στην Ελλάδα δεν είναι υψηλός, αλλά έχει αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες λόγω της μετανάστευσης ανθρώπων από την Ανατολική Ασία στην Ελλάδα. Σήμερα υπάρχουν τρία θρησκευτικά κέντρα της σχολής του διαμαντένιου δρόμου στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και την Κόρινθο[εκκρεμεί παραπομπή]. Ο Ινδουισμός στην Ελλάδα έχει μια μικρή παρουσία. Υπάρχει μια μικρή ινδουιστική κοινότητα στην Αθήνα. Υπάρχουν 25 μονάδες PIO και 12 NRIs[ασαφές] στην πόλη[εκκρεμεί παραπομπή]. Την 1η Μαρτίου του 2006, η ελληνική κυβέρνηση ψήφισε ένα νόμο που επιτρέπει την αποτέφρωση. Ο νόμος χαιρετίστηκε από την ινδική κοινότητα στην Αθήνα[εκκρεμεί παραπομπή].

Ελληνική εθνική θρησκεία

Περίπου 2.000 είναι τα μέλη της «Ελληνικής εθνικής θρησκείας»[105][106][107]ενώ περίπου σε 100,000 υπολογίζονται οι συμπαθούντες την εν λόγω θρησκεία.[108] Οι δωδεκαθεϊστές έχουν σαν κοσμοείδωλο τους την Μητέρα Φύση, την οποία λατρεύουν[109] ενώ δεν έχουν επίσημο ιερατείο ή καθολικούς κανόνες ηθικής που να εκπορεύονται από ένα συγκεκριμένο βιβλίο.[109] Στις 9 Απρίλη 2017 το Ελληνικό κράτος αναγνώρισε επίσημα την εθνική θρησκεία.[110]

Αθεϊσμός

O Αθεϊσμός είναι παρών στη χώρα από την εποχή της αρχαίας Ελλάδας. Ο Διαγόρας ο Μήλιος θεωρείται ο πρώτος Άθεος φιλόσοφος, όμως υπήρξαν και άλλοι όπως ο Επίκουρος, ο Δημόκριτος, ο Πρωταγόρας, ο Αναξαγόρας.

Ο αθεϊσμός δεν αποτελεί θρησκεία αλλά την πεποίθηση ότι δεν υπάρχουν θεοί ή δεν υπάρχουν πειστικές ενδείξεις για την ύπαρξη θεών. Συνεπώς δεν εκπροσωπείται από κάποια εκκλησία ή θρησκευτικό οργανισμό. Παρόλα αυτά υπάρχουν αθεϊστικοί σύλλογοι και οργανώσεις, όπως η Ένωση Αθέων, που σκοπό έχει την προώθηση της εκκοσμίκευσης του Κράτους (διαχωρισμό Κράτους-Εκκλησιών, κατάργηση θρησκευτικού όρκου, κατάργηση της ληξιαρχικής καταγραφής θρησκεύματος), της θρησκευτικής ελευθερίας, του ανθρωπισμού, του σκεπτικισμού, του ορθολογισμού, της κριτικής σκέψης και της αθεϊστικής οπτικής[111]. Στατιστικά οι Έλληνες άθεοι αυξάνονται [60].

Υποσημειώσεις

  1. "A History of the Church", Philip Hughes, Sheed & Ward, rev ed 1949, vol I chapter 6.[1]
  2. Kirsch, Jonathan (2005). God Against The Gods: The History of the War Between Monotheism and Polytheism. New Jersey, U.s.a: Penguin, σελ. 200-201. ISBN 0142196339. 
  3. R. MacMullen, "Christianizing The Roman Empire A.D.100-400, Yale University Press, 1984, (ISBN 0-300-03642-6)
  4. 4,0 4,1 καρά, Ε., Τζεδόπουλος, Γ. 2015. Οθωμανικό κράτος και χριστιανικές Εκκλησίες. Στο Γκαρά, Ε., Τζεδόπουλος, Γ. 2015. Χριστιανοί και μουσουλμάνοι στην οθωμανική αυτοκρατορία. [ηλεκτρ. βιβλ.] Αθήνα:Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. Διαθέσιμο στο: http://hdl.handle.net/11419/2884
  5. 5,0 5,1 Τμήμα Α΄, Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος, Επίδαυρος 1822
  6. 6,0 6,1 6,2 Άρθρο 3 του Συντάγματος της Ελλάδας, ΦΕΚ 120 Α΄/27-6-2008
  7. 7,0 7,1 Άρθρο 13 του Συντάγματος της Ελλάδας, ΦΕΚ 120 Α΄/27-6-2008
  8. «Ειδικό Ευρωβαρόμετρο». Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2010. http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/archives/ebs/ebs_341_en.pdf. Ανακτήθηκε στις 09/09/2017. 
  9. Χιώτης, Βασίλης (11 Απρ. 2015). «Δημοσκόπηση Καπα Research: Χριστιανοί ορθόδοξοι αλλά... μια φορά τον χρόνο». Το Βήμα. http://www.tovima.gr/society/article/?aid=694021. Ανακτήθηκε στις 23 Σεπ. 2016. 
  10. 10,0 10,1 «Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe (Αγγλικά)». Pew Forum. Pew Research Center. 10 Μαΐου 2017. http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/. Ανακτήθηκε στις 12-09-2017. 
  11. Σκοπός της ανασκαφής που διενεργήθηκε το 1968 και το 1969 ήταν η εξερεύνηση, η τεκμηρίωση και η εξακρίβωση των χρονολογικών και πολιτισμικών συσχετισμών ανάμεσα στις προϊστορικές ομάδες του Αιγαίου και των Βαλκανίων και η κατανόηση της κοινωνικής ανάπτυξης, ζωτικής για την ανάδυση της εποχής του χαλκού στην Ευρώπη. Βλ. Mediterranean Lab στο UCLA[νεκρός σύνδεσμος]. Τα γυναικεία ειδώλια που ανασκάφτηκαν, ήταν για την Γκιμπούτας άλλη μία απόδειξη της συνέχειας της λατρείας της Μεγάλης Θεάς, όχι όμως και για τον Ρένφριου, ο οποίος αποδέχεται μεν πολιτισμικές αλληλεπιδράσεις της μέσης νεολιθικής άλλες βορειότερες πολιτιστικές ομάδες, αλλά διατηρεί επιφυλάξεις σε ό,τι σχετίζεται με τον ορισμό της θρησκείας, την οποία στο δεδομένο πλαίσιο ορίζει μάλλον ως μετάδοση συμβόλων. Bl. Renfrew C. 2006, 160.
  12. Αυτές υπήρξαν οι πρωταρχικές απόψεις που διατυπώθηκαν από τον Άξελ Πέρσον πίσω στα 1940. Βλ. Persson Axel W. 1942 The Religion of Greece in Prehistoric Times, στο ("Sather Classical Lectures, Vol. XVII.) University of California Press, Berkeley and Los Angeles.
  13. Πράξεις των Αποστόλων, κεφάλαιο 16, κείμενο Αντωνιάδη 1904
  14. Πράξεις των Αποστόλων, Κεφάλαιο 17, κείμενο Αντωνιάδη 1904
  15. Πράξεις των Αποστόλων, κεφάλαιο 18, κείμενο Αντωνιάδη 1904
  16. Πράξεις των Αποστόλων, κεφάλαιο 16, στίχος 14, κείμενο Αντωνιάδη 1904
  17. Πράξεις των Αποστόλων, κεφάλαιο 18, κείμενο Αντωνιάδη
  18. «The Historic Centre (Chorá) with the Monastery of Saint-John the Theologian and the Cave of the Apocalypse on the Island of Pátmos». UNESCO. http://whc.unesco.org/en/list/942. Ανακτήθηκε στις 17/9/2017. 
  19. Hughes, Philip. «A History of the Church». Volume 1, Chapter 5. http://www.ewtn.com/library/CHISTORY/HUGHHIST.TXT. Ανακτήθηκε στις 17/9/2017. 
  20. Williams, Travis B. (2012). Persecution in 1 Peter: Differentiating and Contextualizing Early Christian Suffering. BRILL, σελ. 60-61. 
  21. Λακτάντιος, De Mortibus Persecutorum, 12.1
  22. Ευσεβίου Εκκλησιαστική Ιστορία, 8.2.4, 9.10.8
  23. de Ste Croix, "Aspects", 77
  24. Simon Corcoran, The Empire of the Tetrarchs: Imperial Pronouncements and Government, AD 284-324, σελίδα 186
  25. R. MacMullen, "Christianizing The Roman Empire A.D.100-400, Yale University Press, 1984, (ISBN 0-300-03642-6)
  26. Eusebius Pamphilius and Schaff, Philip (Editor) and McGiffert, Rev. Arthur Cushman, Ph.D. (Translator) NPNF2-01. Eusebius Pamphilius: Church History, Life of Constantine, Oration in Praise of Constantine quote: "he razed to their foundations those of them which had been the chief objects of superstitious reverence"
  27. Kirsch, J. (2004) God against the Gods, pp. 200-1, Viking Compass
  28. "A History of the Church", Philip Hughes, Sheed & Ward, rev ed 1949, vol I chapter 6.[1]
  29. Θεοδοσιανός Κώδικας, 16, 1.2
  30. «Theodosius I». Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Theodosius-I. Ανακτήθηκε στις 18/9/2017. 
  31. Θεοδοσιανός Κώδικας, 16.10.12
  32. Byzantine Theology: Historical Trends and Doctrinal Themes, John Meyendorff
  33. Vailhé, Siméon. «Greek Church». http://www.newadvent.org/cathen/06752a.htm. Ανακτήθηκε στις 17/9/2017. 
  34. The Cambridge Medieval History Series volumes 1-5, κεφάλαιο Independence of the Greek Church
  35. Speros Vryonis, Jr. "The Byzantine Legacy and Ottoman Forms." Dumbarton Oaks Papers, Τόμος 23/24 (1969/1970), σελίδες 299-300.
  36. Τμήμα Β΄, Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος, Επίδαυρος 1822
  37. Τμήμα Γ΄, Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος, Επίδαυρος 1822
  38. Άρθρον 1, Διάταγμα της 23ης Ιουλίου 1833, ΦΕΚ 23/1833
  39. Άρθρον 2, Διάταγμα της 23ης Ιουλίου 1833, ΦΕΚ 23/1833
  40. Άρθρον 9, Διάταγμα της 23ης Ιουλίου 1833, ΦΕΚ 23/1833
  41. Τσάτσος, Δημήτριος (1993). Συνταγματικό Δίκαιο. Κομοτηνή: Αν. Σάκκουλα, σελ. 603. 
  42. Παπαστάθης, Χαράλαμπος (2007). Έκκλησιαστικό Δίκαιο, τεύχος Β΄. Αθήνα-Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα, σελ. 27. 
  43. Χιώτης, Βασίλης (11 Απρ. 2015). «Δημοσκόπηση Καπα Research: Χριστιανοί ορθόδοξοι αλλά... μια φορά τον χρόνο». Το Βήμα. http://www.tovima.gr/society/article/?aid=694021. Ανακτήθηκε στις 23 Σεπ. 2016. 
  44. «Θρησκευτική Ελευθερία και Επικρατούσα Θρησκεία». http://www.greeklaws.com/pubs/uploads/286.pdf. Ανακτήθηκε στις 12/9/2017. 
  45. 45,0 45,1 Τμήμα Θρησκευτικών Ελευθεριών και Διαθρησκευτικών Σχέσεων, Γενική Γραμματεία Θρησκευμάτων (2015). Περιστατικά εις βάρος Χώρων Θρησκευτικής Σημασίας στην Ελλάδα: Έκθεση 2015. Αθήνα: Υπουργείο Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων, σελ. 22. 
  46. Βενιζέλος, Ευάγγελος (2000). Οι Σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας ως συνταγματικά ρυθμισμένες. Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής, σελ. 146. 
  47. Μάνεσης, Αριστόβουλος (χχ). Συνταγματικά Δικαιώματα, α’ ατομικές ελευθερίες, πανεπιστημιακές παραδόσεις. Αθήνα-Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα, σελ. 256. 
  48. Πουλής, Γεώργιος (1982). «Τα συνταγματικά πλαίσια κράτους και εκκλησίας». Αρμενόπουλος, τεύχος 12. 
  49. Άρθρο 14 του Συντάγματος της Ελλάδας, ΦΕΚ 120 Α΄/27-6-2008
  50. Άρθρο 17 Νόμου 4301/2014, ΦΕΚ Α' 223/07-10-2014
  51. Άρθρο 16 του Συντάγματος της Ελλάδας, ΦΕΚ 120 Α΄/27-6-2008
  52. «Επικίνδυνα Θρησκευτικά;». Η Εφημερίδα των Συντακτών. 2016-10-03. http://www.efsyn.gr/arthro/epikindyna-thriskeytika. Ανακτήθηκε στις 2017-09-05. 
  53. «Τι προτείνει η Ένωση Αθέων για τα θρησκευτικά». http://news247.gr/eidiseis/koinonia/ti-proteinei-h-enwsh-athewn-gia-ta-thrhskeytika.3958590.html. Ανακτήθηκε στις 2017-09-05. 
  54. «Θρησκεία και εκπαίδευση. Το ιστορικό και συνταγματικό πλαίσιο της θρησκευτικής εκπαίδευσης». constitutionalism.gr. https://www.constitutionalism.gr/2034-triskeia-kai-ekpaideysi-to-istoriko-kai-syntagmati/. Ανακτήθηκε στις 2017-09-05. 
  55. Άρθρο 105 του Συντάγματος της Ελλάδας, ΦΕΚ 120 Α΄/27-6-2008
  56. καπα Research (14-04-2015). «Έρευνα για το Πάσχα και τη Θρησκεία». http://kaparesearch.com/index.php?option=com_k2&view=item&id=88:easter-faith-religion&Itemid=137&lang=el. Ανακτήθηκε στις 10/8/2017. 
  57. «Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe». 10-05-2017. http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/. Ανακτήθηκε στις 14/9/2017. 
  58. «Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe (Αγγλικά)». Pew Research Center. 10 Μαΐου 2017. http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/. Ανακτήθηκε στις 2017-09-09. 
  59. Ειδικό Ευρωβαρόμετρο, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Οκτώβριος 2010. Διαθέσιμο στον ιστό Τα στοιχεία από τη σελίδα 207 (204 του εντύπου). Ανακτήθηκε στις 12/9/2017
  60. 60,0 60,1 Χιώτης, Βασίλης (11 Απρ. 2015). «Δημοσκόπηση Καπα Research: Χριστιανοί ορθόδοξοι αλλά... μια φορά τον χρόνο». Το Βήμα. http://www.tovima.gr/society/article/?aid=694021. Ανακτήθηκε στις 23 Σεπ. 2016. 
  61. «Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe (Αγγλικά)». Pew Forum. Pew Research Center. 10 Μαΐου 2017. http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/. Ανακτήθηκε στις 12-09-2017. 
  62. Pew, ενότητα "Family tradition and national culture ..."
  63. 63,0 63,1 Pew Research Center, 10-5-2017, Report Overview, σ. 149, 150
  64. Pew Research Center, 10-5-2017, Report Overview, σ. 159-162
  65. Χιώτης, Βασίλης (11 Απρ. 2015). «Δημοσκόπηση Καπα Research: Χριστιανοί ορθόδοξοι αλλά... μια φορά τον χρόνο». Το Βήμα. http://www.tovima.gr/society/article/?aid=694021. Ανακτήθηκε στις 23 Σεπ. 2016. 
  66. «Δελτίο Τύπου». Υπουργείο Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευματών. 3 Μαρτίου 2015. http://www.minedu.gov.gr/publications/docs2015/Press_Release_Taxation_Church_of_Greece_Clergy_payroll.pdf. Ανακτήθηκε στις 3/10/2015. 
  67. Χατζηνικολάου, Προκόπης (21 Σεπ. 2008). «Καθεστώς μόνιμης φορολογικής ασυλίας». Η Καθημερινή. http://www.kathimerini.gr/334980/article/epikairothta/politikh/ka8estws-monimhs-forologikhs-asylias. Ανακτήθηκε στις 24 Σεπ. 2016. 
  68. Α.Ν. 536/1945 (ΦΕΚ Α’ 226/1945). «Περί ρυθμίσεως των αποδοχών του Ορθόδοξου Εφημεριακού Κλήρου της Ελλάδος, του τρόπου πληρωμής αυτών και περί καλύψεως της σχετικής δαπάνης»[νεκρός σύνδεσμος] (άρθρο 2), Εφημερίδα της Κυβέρνησης, 5 Σεπ. 1945. Ανακτήθηκε στις 23 Σεπ. 2016.
  69. Α.Ν. 469/1968 (ΦΕΚ Α’ 162/1968). «Περί μισθολογικής διαβαθμίσεως του εφημεριακού Κλήρου της Εκκλησίας της Ελλάδος» (άρθρο 5), Εφημερίδα της Κυβέρνησης, 22 Ιουλ. 1968. Ανακτήθηκε στις 23 Σεπ. 2016.
  70. Ν. 3220/ (ΦΕΚ Α’ 15/2004). «Μέτρα αναπτυξιακής και κοινωνικής πολιτικής — αντικειμενικοποίηση του φορολογικού ελέγχου κ.ά. διατάξεις» (άρθρο 15), Εφημερίδα της Κυβέρνησης, 28 Ιαν. 2004. Ανακτήθηκε στις 23 Σεπ. 2016.
  71. Συζήτηση επίκαιρης ερώτησης 762/22-3-2005. Επίκαιρη ερώτηση«Κατάργηση της εισφοράς της Εκκλησίας στον προϋπολογισμό» (σελ. 6628-6629), Πρακτικά Βουλής, 28 Μαρ. 2005. Ανακτήθηκε στις 24 Σεπ. 2016.
  72. Κώδικας Φορολογίας Εισοδήματος, Νόμος 4172/2013
  73. Ενιαίος Φόρος Ιδιοκτησίας Ακινήτων, Νόμος 4223/2013
  74. Κώδικας Φορολογίας Κληρονομιών, Δωρεών κ.λπ., Νόμος 2961/2001
  75. «Ποιον έχω απέναντί μου». Συνήγορος του Πολίτη. https://www.synigoros.gr/resources/web.pdf. Ανακτήθηκε στις 11-9-2017. 
  76. 76,0 76,1 «Αρβελέρ: «Η Ελλάδα δεν γνώρισε Διαφωτισμό. Ποιός φταίει; Θα το πω, η εκκλησία»». The Huffington Post. http://www.huffingtonpost.gr/2016/03/24/arveler-sinedeyxi-elliniki-taytotita-ahrweiler_n_9518210.html. Ανακτήθηκε στις 2017-09-15. 
  77. Κωστής, Κώστας (1991). «Mnimon». Mnimon: 64. https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/mnimon/article/viewFile/7946/7724.pdf. 
  78. «Η Κόκκινη Καστανιά του παραθρησκευτικού φετιχισμού, του Παντελή Μπουκάλα». Kathimerini. http://www.kathimerini.gr/918905/opinion/epikairothta/politikh/h-kokkinh-kastania-toy-para8rhskeytikoy-fetixismoy. Ανακτήθηκε στις 2017-09-14. 
  79. «Ο μητροπολίτης Μάρκος στον άμβωνα του μίσους». Η Εφημερίδα των Συντακτών. 2016-08-18. http://www.efsyn.gr/arthro/o-mitropolitis-markos-ston-amvona-toy-misoys. Ανακτήθηκε στις 2017-09-06. 
  80. 80,0 80,1 «Η Εκκλησία δέσμια των ακραίων ιεραρχών της, Ν. Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ». Kathimerini. http://www.kathimerini.gr/876295/opinion/epikairothta/politikh/h-ekklhsia-desmia-twn-akraiwn-ierarxwn-ths. Ανακτήθηκε στις 2017-09-14. 
  81. «Εκκλησία της Ελλάδος». Χάρτης Αλληλεγγύης. το Βήμα. http://www.tovima.gr/afieromata/solidarity/solidarity-organizations/place/?placeid=69. Ανακτήθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 2017. 
  82. «Το φιλανθρωπικό έργο της Εκκλησίας το 2015». Η Καθημερινή. 13 Μαΐου 2016. http://www.kathimerini.gr/859575/article/epikairothta/ellada/to-filan8rwpiko-ergo-ths-ekklhsias-to-2015. Ανακτήθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 2017. 
  83. «Χωρίς ΑΦΜ και ΑΜΚΑ, του Γιάννη Ελαφρού | Kathimerini». http://www.kathimerini.gr/752923/article/epikairothta/ellada/xwris-afm-kai-amka. Ανακτήθηκε στις 2017-09-15. 
  84. "H Ευαγγελική Εκκλησία Ελλάδος με πυξίδα την παραβολή του «καλού Σαμαρείτη»", The Huffington Post, 1 Ιουλίου 2016.
  85. «Greek Evangelical Church», World Council of Churches.
  86. Στέφανος Κατσάρκας, "Ιωάννης Καλβίνος και Καλβινισμός - Ο Μεγάλος Μεταρρυθμιστής και το Πνευματικό του Κίνημα", Πανελλήνιος Ευαγγελικός Σύνδεσμος.
  87. "Greece", oikoumene.org
  88. «Νομικά πρόσωπα πλέον οι θρησκευτικές κοινότητες», Η Καθημερινή, 3/10/2014.
  89. Άρθρο 13 παράγραφος 5 του Ν. 4301/2014, ΦΕΚ Α' 223/07-10-2014
  90. «Executive Summary Discrimination on the grounds of religion and belief GREECE» (PDF). Dr Ioannis Ktistakis & Dr Nicholas Sitaropoulos. ec.europa.eu. 2004-06-22. http://ec.europa.eu/employment_social/fundamental_rights/pdf/aneval/religion_el.pdf. Ανακτήθηκε στις 2007-04-14. [νεκρός σύνδεσμος]
  91. «International Religious Freedom Report 2007: Greece». US Dept. of State/Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. www.state.gov. 2006-09-15. http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90178.htm. Ανακτήθηκε στις 2007-04-14. 
  92. 121 ευκτήριοι οίκοι, σύμφωνα με την εφημερίδα Χριστιανισμός (Ιανουάριος 2017).
  93. «Καλώς Ήρθατε στον Χριστιανισμό στην Ελλάδα και τον Κόσμο». 2005-05-30. http://web.archive.org/web/20050530005647/www.christianity.gr/church/addresses.php. Ανακτήθηκε στις 2016-05-07. 
  94. 94,0 94,1 «Religious Freedom in Greece (September 2002)» (RTF). Greek Helsinki Monitor Minority Rights Group - Greece. http://www.greekhelsinki.gr/bhr/english/organizations/ghm_mrgg_religious_freedom_2002.rtf. Ανακτήθηκε στις 2007-09-15. 
  95. Βιβλίο Έτους των Μαρτύρων του Ιεχωβά 2017, Watch Tower Bible And Tract Society of Pennsylvania, σελ. 180-181
  96. «Greek Mission - Adventist Online Yearbook». www.adventistyearbook.org. http://www.adventistyearbook.org/default.aspx?&page=ViewAdmField&Year=9999&AdmFieldID=GRKM. Ανακτήθηκε στις 2016-05-07. 
  97. «LDS Statistics and Church Facts | Total Church Membership». www.mormonnewsroom.org. http://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/greece. Ανακτήθηκε στις 2016-05-07. 
  98. Υπουργείο Εξωτερικών, Υπηρεσία Ενημέρωσης: Μουσουλμάνικη μειονότητα Θράκης και Ελληνική Επιτροπή για τη διαχείριση των υδατικών πόρων: Στοιχεία από την πρόσφατη απογραφή του πληθυσμού
  99. «International Religious Freedom Report 2006: Greece». US Dept. of State/Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. www.state.gov. 2006-09-15. http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71383.htm. Ανακτήθηκε στις 2007-09-15. 
  100. Άρθρο 68, Νόμος 4235/2014, ΦΕΚ Α' 32/11-02-2014
  101. ΦΕΚ 2757/8.8.2017
  102. ΦΕΚ 2283/25.7.2016
  103. ΦΕΚ. 1671/11.8.2015
  104. Short History Of The Jewish Communities In Greece (pdf), publicized by the Central Board of Jewish Communities in Greece
  105. Newstatesman - The ancient gods of Greece are not extinct[νεκρός σύνδεσμος]
  106. Telegraph.co.uk - Modern Athenians fight for the right to worship the ancient Greek gods
  107. The US government gives a generic number of 2000.United States Department of State - International Religious Freedom Report 2006
  108. «Helena Smith on why some Greeks are worshipping the ancient gods». The Guardian (London). https://www.theguardian.com/world/2007/feb/01/religion.uk. 
  109. 109,0 109,1 «Ποιοι είναι επιτέλους αυτοί οι δωδεκαθεϊστές». http://www.protothema.gr/stories/article/597018/poioi-einai-epitelous-autoi-oi-dodekatheistes/. Ανακτήθηκε στις 2017-09-15. 
  110. "The Greek State Has Finally Recognized the Hellenic Ethnic Religion as a 'Known Religion'". European Congress of Ethnic Religions (ECER), 21 April 2017.
  111. «καταστατικό της Ένωσης Αθέων». www.atheia.gr. 27 Νοε 2012. http://union.atheia.gr/ένωση-άθεων/καταστατικό-της-ένωσης-άθεων/. 

Βλέπε επίσης