Μετάβαση στο περιεχόμενο

Νίκος Καζαντζάκης

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Νίκος Καζαντζάκης
Ο Νίκος Καζαντζάκης το 1956.
Γενικές πληροφορίες
Όνομα στη
μητρική γλώσσα		Νίκος Καζαντζάκης (Ελληνικά)
Όνομα γεννήσεωςΝίκος Καζαντζάκης
Γέννηση18 Φεβρουαρίουιουλ. / 2  Μαρτίου 1883γρηγ.[1][2]
Ηράκλειο[3]
Θάνατος26 Οκτωβρίου 1957 (74 ετών)
Φράιμπουργκ, Δυτική Γερμανία
Αιτία θανάτουλευχαιμία
Συνθήκες θανάτουφυσικά αίτια
Τόπος ταφήςΗράκλειο
Εκπαίδευση και γλώσσες
Μητρική γλώσσαΕλληνικά
Ομιλούμενες γλώσσεςΑρχαία ελληνικά
Λατινικά
Αγγλικά
Γαλλικά
Γερμανικά
Ισπανικά
Ιταλικά
Ρωσικά[4]
νέα ελληνική γλώσσα[5]
ΣπουδέςΣχολή Ουρσουλινών Νάξου[6]
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
Πανεπιστήμιο του Παρισιού
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότητασυγγραφέας
ποιητής
φιλόσοφος
μυθιστοριογράφος
θεατρικός συγγραφέας
ταξιδιωτικός συγγραφέας
επιστολογράφος
μεταφραστής
σεναριογράφος
δημοσιογράφος
πολιτικός
πεζογράφος
λεξικογράφος
συγγραφέας παιδικής λογοτεχνίας
Αξιοσημείωτο έργοΑσκητική
Οδύσσεια
Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά
Ο Χριστός ξανασταυρώνεται
Ο καπετάν Μιχάλης
Ο τελευταίος πειρασμός
Ο φτωχούλης του Θεού
Οι αδερφοφάδες
Αναφορά στον Γκρέκο
Επηρεάστηκε απόΙησούς Χριστός[7]
Σιντάρτα Γκαουτάμα[7]
Βλαντίμιρ Ίλιτς Λένιν[7]
Οδυσσέας[7]
Όμηρος
Ανρί Μπεργκσόν
Φρειδερίκος Νίτσε
Αλέξης Ζορμπάς
Φιόντορ Ντοστογιέφσκι[8]
Λέων Τολστόι[8]
Ντάντε Αλιγκέρι[9]
Ουίλλιαμ Σαίξπηρ
Μιγκέλ ντε Θερβάντες Σααβέδρα
Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε
Νικολό Μακιαβέλι
Σίγκμουντ Φρόιντ[7]
Κάρολος Δαρβίνος
Μωυσής
Μωάμεθ
Μαρτίνος Λούθηρος
Τερέζα της Άβιλας
Αλέξανδρος ο Μέγας
Τζένγκις Χαν
Τογιοτόμι Χιντεγιόσι
Λεονάρντο ντα Βίντσι
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος
Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ
Ελένη Ν. Καζαντζάκη
Γιάννης Ψυχάρης
Παντελής Πρεβελάκης
Ραχήλ Λίπσταϊν-Μινκ
Ίων Δραγούμης[10]
Πέτρος Βλαστός[10]
Ιωάννης Μακρυγιάννης
Διονύσιος Σολωμός
Κωστής Παλαμάς
Κωνσταντίνος Καβάφης
Κώστας Βάρναλης
Άγγελος Σικελιανός
Γιάνης Κορδάτος
Κώστας Καρυωτάκης
Οικογένεια
ΣύζυγοςΓαλάτεια Καζαντζάκη (1911–1926)
Ελένη Ν. Καζαντζάκη (1945–1957)
Αξιώματα και βραβεύσεις
ΑξίωμαΥπουργός Άνευ Χαρτοφυλακίου της Ελλάδας (1945–1946)
ΒραβεύσειςΚρατικά Λογοτεχνικά Βραβεία (1956), Διεθνές Βραβείο Ειρήνης (Βιέννη 1956)[11]
Ιστότοπος
www.kazantzaki.gr/gr
Υπογραφή
Commons page Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα

Ο Νίκος Καζαντζάκης (Ηράκλειο Κρήτης, 18 Φεβρουαρίου ή 2 Μαρτίου 1883 - Φράιμπουργκ, Γερμανία, 26 Οκτωβρίου 1957) ήταν Έλληνας συγγραφέας, ποιητής και φιλόσοφος, αλλά και δημοσιογράφος και πολιτικός, με πλούσιο λογοτεχνικό, ποιητικό και μεταφραστικό έργο. Αναγνωρίζεται ως ένας από τους πιο σημαντικούς σύγχρονους Έλληνες λογοτέχνες και ως ο περισσότερο μεταφρασμένος παγκοσμίως,[12][σημ. 1] αν και κατά τη διάρκεια της ζωής του το έργο και η δημόσια παρουσία του προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και αντιπαραθέσεις, ιδίως σε θρησκευτικό και πολιτικό επίπεδο.[15] Έγινε ακόμη γνωστότερος μέσω της κινηματογραφικής απόδοσης των έργων του Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά και Ο τελευταίος πειρασμός. Από το 1945 έως το 1948, υπηρέτησε ως πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών.[16]

Βιογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οικογένεια - Νεαρή ηλικία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Νίκος Καζαντζάκης γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης, στις 18 Φεβρουαρίου / 2 Μαρτίου του 1883, εποχή κατά την οποία το νησί αποτελούσε ακόμη τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.[17] Ήταν γιος του καταγόμενου από το χωριό Βαρβάροι (σημερινή Μυρτιά), όπου βρίσκεται και το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη, εμπόρου γεωργικών προϊόντων και κρασιού, Μιχάλη Καζαντζάκη (1856 - 1932) και της Μαρίας Χριστοδουλάκη (1862 - 1932) με καταγωγή από το χωριό Ασσυρώτοι, το σημερινό Κρυονέρι του Δήμου Μυλοποτάμου στον νομό Ρεθύμνου. Είχε δύο αδελφές, την Αναστασία (1884) και την Ελένη (1887), και έναν αδελφό, τον Γιώργο (1890),που πέθανε σε βρεφική ηλικία.[18] Στο Ηράκλειο έλαβε τη στοιχειώδη μόρφωση κι έπειτα το 1897 γράφτηκε στη Γαλλική Εμπορική Σχολή του Τίμιου Σταυρού στη Νάξο, όπου διδάχθηκε τη γαλλική και την ιταλική γλώσσα και ήρθε σε μία πρώτη επαφή με τον δυτικό πολιτισμό. Το 1899 επέστρεψε στο Ηράκλειο και ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές σπουδές του. Εκεί παρακολούθησε την πρώτη του θεατρική παράσταση, το έργο Οι ληστές του Φρίντριχ Σίλερ, ενώ λίγο αργότερα υποδύθηκε τον Κρέοντα σε μια σχολική παράσταση του Οιδίποδα Τύραννου. Το καλοκαίρι του 1902 έζησε μια πρόσκαιρη ερωτική περιπέτεια με την Καθλίν Φορντ, την Ιρλανδέζα που του μάθαινε αγγλικά.[19]

Πρώτη εμφάνιση στα γράμματα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1902 μετακόμισε στην Αθήνα για πανεπιστημιακές σπουδές. Φοίτησε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και το 1906 πήρε το δίπλωμα του διδάκτορα της Νομικής με άριστο βαθμό. Στο πτυχίο του Νίκου Καζαντζάκη φαίνεται και η υπογραφή του Κωστή Παλαμά, ο οποίος ήταν γραμματέας στο πανεπιστήμιο, θέση μία και μοναδική τότε.[20]

Ο Νίκος Καζαντζάκης το 1904.

Το καλοκαίρι του 1905 πρωτοεμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα μεταφράζοντας κείμενα των Ερνέστ Ρενάν, Ζαν Πωλ, Δάντη και Ανρί Μισέλ (Henry Michel),[21] ενώ στα τέλη του ίδιου έτους φίλοι του βρήκαν το χειρόγραφο της νουβέλας του Όφις και κρίνο και την τύπωσαν για να του κάνουν έκπληξη (με το ψευδώνυμο Κάρμα Νιρβαμή). Ως χρονολογία έκδοσης του Όφις και κρίνο φαίνεται το 1906, αλλά ο Πάτροκλος Σταύρου θεωρεί ότι η εκτύπωση έγινε στο τέλος του 1905.[22][23] Το 1906 ακολούθησαν το δοκίμιο Η αρρώστια του αιώνος και έπειτα το θεατρικό έργο Ξημερώνει. Το τελευταίο το υπέβαλε στον Παντελίδειο Δραματικό Αγώνα και επαινέθηκε, δίχως όμως ούτε αυτό ούτε κανένα άλλο εκείνη τη χρονιά να βραβευθεί. Την επόμενη χρονιά ο Καζαντζάκης υπέβαλε ανεπιτυχώς και αυτή τη φορά δύο ακόμη θεατρικά του έργα στον ίδιο διαγωνισμό, το Έως πότε;, το οποίο επαινέθηκε, και το Φασγά, ενώ έγραψε και ένα δεύτερο μυθιστόρημα (εάν θεωρηθεί μυθιστόρημα και όχι νουβέλα το Όφις και κρίνο), τις Σπασμένες ψυχές. Ακολούθησαν δύο ακόμη θεατρικά έργα, η Κωμωδία. Τραγωδία μονόπρακτη και Η θυσία, το οποίο δημοσιεύθηκε αργότερα με τον τίτλο Ο πρωτομάστορας.[24] Το τελευταίο υποβλήθηκε το 1910 στον Λασσάνειο Δραματικό Αγώνα και κέρδισε το πρώτο βραβείο, ενώ διασκευάστηκε και σε λιμπρέτο από τον Μανώλη Καλομοίρη, ο οποίος το μελοποίησε στην ομώνυμη όπερα.[25]

Παράλληλα αρθρογραφούσε σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά υπό τα ψευδώνυμα Ακρίτας, Κάρμα Νιρβαμή και Πέτρος Ψηλορείτης,[23] ενώ το 1907 ξεκίνησε μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι. Σημαντική επίδραση στον Καζαντζάκη είχαν οι διαλέξεις του Ανρί Μπεργκσόν, τις οποίες παρακολουθούσε και τον οποίο παρουσίασε στην Αθήνα με ένα δοκίμιό του το 1912, H. Bergson. Το 1909 επέστρεψε στην Ελλάδα και εξέδωσε στο Ηράκλειο τη διατριβή του επί υφηγεσία Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας. Το 1910 εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα και το 1911 παντρεύτηκε τη Γαλάτεια Αλεξίου, στην εκκλησία του Αγίου Κωνσταντίνου, στο νεκροταφείο Ηρακλείου, κι αυτό γιατί φοβόταν τον πατέρα του, που δεν ήθελε για νύφη τη Γαλάτεια.[24]

Το 1909 ως πρόεδρος του Συλλόγου Δημοτικιστών Ηρακλείου «Ο Σολωμός», μιας ομάδας που υποστήριζε την εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στην εκπαίδευση και την εγκατάλειψη της καθαρεύουσας, ο Καζαντζάκης έγραψε ένα εκτενές μανιφέστο για τη γλωσσική μεταρρύθμιση, που δημοσιεύτηκε σε αθηναϊκό περιοδικό, ενώ το 1910 στο δοκίμιό του «Για τους νέους μας» χαιρέτισε τον Ίωνα Δραγούμη, επίσης δημοτικιστή, ως τον προφήτη που θα οδηγήσει την Ελλάδα σε νέα δόξα με την επιμονή του πως η χώρα πρέπει να ξεπεράσει την υποταγή της στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό.[24][σημ. 2]

Στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, το 1912, κατατάχθηκε εθελοντής, αλλά τελικά διορίστηκε στο γραφείο του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου.[24]

Σικελιανός και Καζαντζάκης

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1910 ήταν ένας εκ των ιδρυτών του Εκπαιδευτικού Ομίλου,[23] μέσω του οποίου συνδέθηκε φιλικά, το 1914, με τον ποιητή Άγγελο Σικελιανό. Μαζί ταξίδεψαν στο Άγιον Όρος, όπου διέμειναν περίπου σαράντα ημέρες, ενώ περιηγήθηκαν και σε πολλά ακόμη μέρη της Ελλάδας αναζητώντας «τη συνείδηση της γης και της φυλής τους»:[28] Αθήνα, Ελευσίνα, Δελφοί, Κόρινθος, Μυκήνες, Άργος, Τεγέα, Σπάρτη, Μυστράς κ.ά. Την περίοδο αυτή ήρθε σε επαφή και με το έργο του Δάντη, τον οποίο ο ίδιος χαρακτηρίζει στα ημερολόγιά του ως έναν από τους δασκάλους του, μαζί με τον Όμηρο και τον Ανρί Μπεργκσόν, ενώ ο Παντελής Πρεβελάκης, φίλος και βιογράφος του, θεωρεί πως τότε άναψε και η πρώτη σπίθα που θα έδινε έπειτα από 24 χρόνια την Οδύσεια.[28] Το επόμενο έτος, 1915, κι ενώ διάβαζε Τολστόι, αποφάσισε πως η θρησκεία είναι σημαντικότερη από τη λογοτεχνία και ορκίστηκε να αρχίσει από εκεί που σταμάτησε ο Τολστόι.[29]

Για την εποχή αυτή και τον Νίκο Καζαντζάκη, η Έλλη Αλεξίου έγραψε: «Αλλά και ποια χρόνια που δεν είναι παραγωγικά... Σαστίζει ο νους του ανθρώπου μέσα στα χρόνια 1913, 1914, 15, 16, 17, 18... το τι έχει μελετήσει, τι έχει σχεδιάσει, τι έχει γράψει, τι έχει μεταφράσει... [...] Σαστίζει με το τι έχει δουλέψει και με το πόσο έχει ταξιδέψει.»[30]

Ο πατέρας του συγγραφέα, Μιχάλης Καζαντζάκης (1856 - 1932).

Το 1915 σχεδίασαν με τον Ι. Σκορδίλη να κατεβάσουν ξυλεία από το Άγιον Όρος. Η αποτυχημένη αυτή εμπειρία, μαζί με μία άλλη παρόμοια, το 1917, όπου με έναν εργάτη, τον Γιώργη Ζορμπά, προσπάθησαν να εκμεταλλευθούν ένα λιγνιτωρυχείο[31] στην Πραστοβά της Μάνης, μεταμορφώθηκαν πολύ αργότερα στο μυθιστόρημα Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά.[32]

Το 1919 ο Ελευθέριος Βενιζέλος διόρισε τον Καζαντζάκη Γενικό Διευθυντή του Υπουργείου Περιθάλψεως με αποστολή τον επαναπατρισμό 150.000 Ελλήνων που διώκονταν από τους μπολσεβίκους στον Καύκασο, ενώ ταξίδεψε και στη Μακεδονία και στη Θράκη για να επιβλέψει την εγκατάσταση των προσφύγων σε χωριά εκεί. Οι εμπειρίες που αποκόμισε αξιοποιήθηκαν αργότερα στο μυθιστόρημά του Ο Χριστός ξανασταυρώνεται.[33] Τον επόμενο χρόνο, μετά την ήττα του κόμματος των Φιλελευθέρων, ο Καζαντζάκης αποχώρησε από το Υπουργείο Περιθάλψεως και πραγματοποίησε αρκετά ταξίδια στην Ευρώπη.

Το 1923 χώρισαν οι δρόμοι του Καζαντζάκη και του Σικελιανού. Ξαναέσμιξαν έπειτα από 19 χρόνια, το 1942.[34]

Ταξίδια

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
« Γιατί το Φως είναι ένα, αδιαίρετο,
κι οπουδήποτε νικήσει ή νικηθεί,
νικάει και νικιέται και μέσα σου.		 »

—Νίκος Καζαντζάκης, Αναφορά στον Γκρέκο[35]

Ο Καζαντζάκης ταξίδεψε πολύ στη ζωή του: Νάξος, Αθήνα, Παρίσι, Άγιο Όρος, Καύκασος, Βιέννη, Βερολίνο, Ιταλία, Ρωσία, Κύπρος, Παλαιστίνη, Ιαπωνία, Κίνα, Ισπανία, Τσεχοσλοβακία, Αγγλία, Γαλλία, Ολλανδία, Γερμανία, Αυστρία, Γιουγκοσλαβία και αλλού.

Το 1922 επισκέφτηκε τη Βιέννη, όπου ήρθε σε επαφή με το έργο του Σίγκμουντ Φρόυντ και τις βουδιστικές γραφές. Επισκέφτηκε ακόμη τη Γερμανία, ενώ το 1924 έμεινε για τρεις μήνες στην Ιταλία. Τον Μάιο του ίδιου έτους γνώρισε την Ελένη Σαμίου με την οποία έζησε 21 χρόνια χωρίς γάμο. Παντρεύτηκαν τελικά το 1945 κι αυτό γιατί με τον καλό του φίλο, τον Άγγελο Σικελιανό και τη δεύτερη γυναίκα του, θα πήγαιναν στις ΗΠΑ. (Το διαζύγιο με την πρώτη του γυναίκα Γαλάτεια Καζαντζάκη εκδόθηκε το 1926.)[36] Την περίοδο 1923 - 1926 πραγματοποίησε επίσης αρκετά δημοσιογραφικά ταξίδια στη Σοβιετική Ένωση, την Παλαιστίνη, την Κύπρο και την Ισπανία, όπου του παραχώρησε συνέντευξη ο δικτάτορας Πρίμο ντε Ριβέρα. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930, ο Καζαντζάκης ταξίδεψε εκτενώς στη Σοβιετική Ένωση, τη Μέση Ανατολή και την Ασία, αντλώντας έμπνευση για τα έργα του.[37] Τον Οκτώβριο του 1926 πήγε στη Ρώμη και πήρε συνέντευξη από τον Μπενίτο Μουσολίνι.[36] Επίσης, εργάστηκε ως ανταποκριτής των εφημερίδων Ακρόπολις, Ελεύθερος Λόγος, Ελεύθερος Τύπος, Η Καθημερινή κ.ά.[23] Το 1925 ο Καζαντζάκης συνελήφθη στο Ηράκλειο της Κρήτης, αλλά κρατήθηκε μόνο για είκοσι τέσσερις ώρες, επειδή από το 1924 είχε αναλάβει την πνευματική ηγεσία μιας κομμουνιστικής οργάνωσης δυσαρεστημένων προσφύγων και παλαιμάχων από τη Μικρασιατική εκστρατεία.[36] Σ' αυτό το επεισόδιο αναφέρονται ο Παντελής Πρεβελάκης και η Έλλη Αλεξίου.[38][39]

Το 1927 ξεκίνησε την ανθολογία των ταξιδιωτικών του άρθρων για την έκδοση του πρώτου τόμου του Ταξιδεύοντας, ενώ το περιοδικό Αναγέννηση, του Δημήτρη Γληνού, δημοσίευσε την Ασκητική, το φιλοσοφικό του έργο.[36] Τον Οκτώβριο του 1927, ο Καζαντζάκης, τότε αριστερός,[σημ. 3] έφυγε για τη Μόσχα προσκεκλημένος από την κυβέρνηση της Σοβιετικής Ένωσης, για να πάρει μέρος στις γιορτές για τα δεκάχρονα της Οκτωβριανής Επανάστασης. Εκεί γνωρίστηκε με τον ομοϊδεάτη, αριστερό Ελληνορουμάνο λογοτέχνη, Παναΐτ Ιστράτι,[44] μαζί με τον οποίον επέστρεψε στην Ελλάδα. Τον Ιανουάριο του 1928 στο θέατρο «Αλάμπρα», στην Αθήνα, μίλησαν εξυμνώντας τη Σοβιετική Ένωση, ο Καζαντζάκης και ο Ιστράτι. Στο τέλος της ομιλίας έγινε και διαδήλωση.[45] Τόσο ο Καζαντζάκης όσο και ο συνδιοργανωτής της εκδήλωσης Δημήτρης Γληνός διώχθηκαν δικαστικά. Η δίκη ορίσθηκε στις 3 Απριλίου, αναβλήθηκε μερικές φορές και δεν έγινε ποτέ.[28]

Τον Απρίλιο, ο Καζαντζάκης, ξαναβρέθηκε στη Ρωσία, στο Κίεβο, όπου έγραψε ένα κινηματογραφικό σενάριο για τον ρωσικό κινηματογράφο με θέμα από την Ελληνική Επανάσταση του 1821, Το κόκκινο μαντήλι,[28] ενώ τον Ιούνιο στη Μόσχα, ο Καζαντζάκης και ο Ιστράτι συνάντησαν τον Μαξίμ Γκόρκι. Την ίδια εποχή ο Καζαντζάκης άλλαξε το τέλος της Ασκητικής προσθέτοντας τη «Σιγή».[45] Τον Μάιο του 1929 απομονώθηκε σε ένα αγρόκτημα στην Τσεχοσλοβακία, όπου ολοκλήρωσε στα Γαλλικά τα μυθιστορήματα Τόντα - Ράμπα (Toda-Raba, μετονομασία του αρχικού τίτλου Moscou a crié) και Kapétan Élia. Τα έργα αυτά εντάσσονταν στην προσπάθεια του Καζαντζάκη να καταξιωθεί διεθνώς ως συγγραφέας.[46] Η γαλλική έκδοση του μυθιστορήματος Toda-Raba έγινε με το ψευδώνυμο Nikolaï Kazan. Το 1930 θα δικαζόταν, πάλι, ο Καζαντζάκης για αθεϊσμό, για την Ασκητική. Η δίκη ορίσθηκε για τις 10 Ιουνίου, αλλά κι αυτή δεν έγινε ποτέ.[28]

Το σπίτι του συγγραφέα (δεξιά) στην Αίγινα, φωτογραφημένο τον Αύγουστο του 1937.

Το 1931 επέστρεψε στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκε εκ νέου στην Αίγινα, όπου ανέλαβε τη συγγραφή ενός γαλλοελληνικού λεξικού (δημοτικής και καθαρεύουσας). Μετέφρασε ακόμη τη Θεία κωμωδία του Δάντη. Επίσης, έγραψε ένα μέρος των ωδών που ονόμαζε κάντα. Αυτά ενσωματώθηκαν αργότερα σ' έναν τόμο με τίτλο Τερτσίνες (1960). Αργότερα, ταξίδεψε στην Ισπανία ξεκινώντας παράλληλα τη μετάφραση έργων Ισπανών ποιητών.[46] Το 1935 πραγματοποίησε ταξίδι στην Ιαπωνία και την Κίνα εμπλουτίζοντας τα ταξιδιωτικά του κείμενα. Λίγο αργότερα, πλήθος κειμένων του δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδες ή περιοδικά, ενώ το 1936 έγραψε ένα ακόμη μυθιστόρημα στα Γαλλικά με τίτλο Ο βραχόκηπος. Ο βραχόκηπος κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1939 μεταφρασμένος στα Ολλανδικά, διότι ο Γερμανός εκδότης που το είχε παραγγείλει δεν μπόρεσε να το εκδώσει εξαιτίας του ναζιστικού καθεστώτος.[47] Όπως με τον Τόντα - Ράμπα και τη Σοβιετική Ένωση, ο Καζαντζάκης θέλησε με τον Βραχόκηπο να δώσει την πεμπτουσία από το ταξίδι του στην Άπω Ανατολή.[48]

Τον Δεκέμβριο του 1938, μετά από 13 χρόνια, εφτά γραφές και 15.000 ώρες δουλειάς, τυπώθηκε η πρώτη έκδοση της Οδύσσειας, με την ιδιότυπη καζαντζακική ορθογραφία, από τις Εκδόσεις Πυρσός, ενώ το 1939 αποφάσισε να γράψει ένα νέο έπος 33.333 δεκαεφτασύλλαβων στίχων, τον Ακρίτα.[49]

Κατά την περίοδο της Κατοχής, συνεργάστηκε με τον Ιωάννη Κακριδή για τη μετάφραση της Ιλιάδας. Παράλληλα, δουλεύοντας ακούραστα παρά τις στερήσεις της Κατοχής, το 1943 ολοκλήρωσε το μυθιστόρημα Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, τη δεύτερη γραφή της τραγωδίας Βούδας και την έμμετρη τραγική τριλογία Προμηθέας, ενώ το 1944 έγραψε τις έμμετρες τραγωδίες Καποδίστριας και Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος. Μετά την αποχώρηση των Γερμανών ο Καζαντζάκης πήγε στην Αθήνα, όπου τον φιλοξένησε η Τέα Ανεμογιάννη, και έζησε τα Δεκεμβριανά.[50]

Ακρίτας (1945 - 1957)

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Προτομή του Καζαντζάκη στο Ηράκλειο.

Μετά την αποχώρηση των Γερμανών, δραστηριοποιήθηκε έντονα στην ελληνική πολιτική ζωή, αναλαμβάνοντας την προεδρία της Σοσιαλιστικής Εργατικής Κίνησης, ενώ διετέλεσε και υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου της κυβέρνησης του Θεμιστοκλή Σοφούλη από τις 26 Νοεμβρίου 1945 έως τις 11 Ιανουαρίου 1946. Υπήρξε μέλος του Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου. Παραιτήθηκε από το αξίωμά του μετά από την ένωση των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων. Τον Μάρτιο του 1945 προσπάθησε να πάρει μια θέση στην Ακαδημία της Αθήνας, αλλά απέτυχε για δύο ψήφους, ενώ τον Ιούλιο η κυβέρνηση του ανέθεσε, μαζί με τους καθηγητές Ιωάννη Καλιτσουνάκη και Ιωάννη Κακριδή, να καταγράψουν τις ωμότητες των Γερμανών στην Κρήτη.[51] Τον Νοέμβριο του ίδιου χρόνου παντρεύτηκε την Ελένη Σαμίου, στον Άι-Γιώργη τον Καρύτση, με κουμπάρους τον Άγγελο και την Άννα Σικελιανού.[52] Στις 25 Μαρτίου του 1946, στην επέτειο της Ελληνικής Επανάστασης, το Βασιλικό Θέατρο ανέβασε το έργο του Καποδίστριας και το γεγονός δημιούργησε σάλο, ενώ κάποιος δεξιός εθνικιστής απείλησε να κάψει το θέατρο.[53]

Ο Καζαντζάκης προτάθηκε 9 χρονιές (1947, 1950, 1951, 1952, 1953, 1954, 1955, 1956 και 1957[σημ. 4]) για το Βραβείο Νόμπελ, με συνολικά 14 διαφορετικές προτάσεις:[55]

Φωτογραφία από το σπίτι του συγγραφέα στην Αντίμπ.

Τον Σεπτέμβριο του 1946 ο Νίκος Καζαντζάκης δημοσίευσε στο περιοδικό Life and Letters μια έκκληση προς τους διανοούμενους όλου του κόσμου για τη συγκρότηση μιας «Διεθνούς του Πνεύματος», ώστε να αποφευχθούν στο μέλλον πυρηνικά ολοκαυτώματα όπως της Χιροσίμας και του Ναγκασάκι, ενώ την ίδια εποχή έδωσε συνέντευξη στον ραδιοφωνικό σταθμό του BBC, όπου μίλησε, μεταξύ άλλων, για τον Τζορτζ Μπέρναρντ Σω.[70] Το 1947 o Börje Knös, Σουηδός διανοούμενος και κρατικός λειτουργός, μετέφρασε το Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, ενώ το ίδιο έτος ο Νίκος Καζαντζάκης διορίστηκε στην UNESCO με αποστολή την προώθηση μεταφράσεων κλασικών λογοτεχνικών έργων, με απώτερο στόχο τη γεφύρωση των διαφορετικών πολιτισμών.[53] Παραιτήθηκε τελικά το 1948, προκειμένου να αφοσιωθεί στο λογοτεχνικό του έργο.[71] Για τον σκοπό αυτό εγκαταστάθηκε στην Αντίμπ της Γαλλίας, όπου τα επόμενα χρόνια ακολούθησε μία ιδιαίτερα παραγωγική περίοδος, κατά την οποία ολοκλήρωσε το μεγαλύτερο μέρος του πεζογραφικού του έργου.

Το 1953 προσβλήθηκε από μία μόλυνση στο μάτι, γεγονός που τον υποχρέωσε να νοσηλευτεί αρχικά στην Ολλανδία και αργότερα στο Παρίσι. Τελικά έχασε την όρασή του από το δεξί μάτι.[72]

Ο θάνατος του συγγραφέα και η κήδευσή του

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Ζορμπάς του Καζαντζάκη εκδόθηκε στο Παρίσι το 1947 και με την επανέκδοση του το 1954 βραβεύτηκε ως το καλύτερο ξένο βιβλίο της χρονιάς. Το καλοκαίρι του 1954 ο Καζαντζάκης ξεκίνησε καθημερινή συνεργασία με τον Κίμων Φράιερ για τη μετάφραση της Οδύσσειας στα Αγγλικά, ενώ αργότερα το ίδιο έτος ο νεοσύστατος εκδοτικός οίκος Δίφρος του Γιάννη Γουδέλη ανέλαβε να εκδώσει τα Άπαντα του Νίκου Καζαντζάκη. Το 1955 ο συγγραφέας μαζί με τον Ιωάννη Κακριδή χρηματοδότησαν την έκδοση της δικής τους μετάφρασης της Ιλιάδας, και την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε τελικά στην Ελλάδα Ο τελευταίος πειρασμός. Παράλληλα, μια δεύτερη αναθεωρημένη έκδοση της Οδύσσειας άρχισε να ετοιμάζεται στην Αθήνα με επιμέλεια του Εμμανουήλ Κάσδαγλη.[73] Τον επόμενο χρόνο τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Θεάτρου στην Αθήνα για τους τρεις τόμους Θέατρο Α΄, Β΄, Γ΄ και με το Διεθνές Βραβείο Ειρήνης στη Βιέννη, ένα βραβείο το οποίο προερχόταν από το σύνολο των τότε σοσιαλιστικών χωρών.[σημ. 5] Καθώς μια από αυτές ήταν η Κίνα, επιχείρησε δεύτερο ταξίδι εκεί τον Ιούνιο του 1957, προσκεκλημένος της κινεζικής κυβέρνησης. Επέστρεψε με κλονισμένη την υγεία του προσβληθείς από λευχαιμία. Νοσηλεύτηκε στην Κοπεγχάγη της Δανίας και το Φράιμπουργκ (Freiburg im Breisgau) της Γερμανίας, όπου τελικά κατέληξε στις 26 Οκτωβρίου 1957 σε ηλικία 74 ετών.[σημ. 6] Εντούτοις σύμφωνα με άλλες μαρτυρίες η λευχαιμία εμφανίστηκε στον Καζαντζάκη κατά τον χειμώνα του 1938, 19 χρόνια πριν απ' το τέλος του, το οποίο αποδίδεται σε βαριάς μορφής ασιατική γρίπη.[σημ. 7]

Φωτογραφία από τον τάφο του Καζαντζάκη.

Η σορός του μεταφέρθηκε στο στρατιωτικό αεροδρόμιο της Ελευσίνας. Στο Φράιμπουργκ μετέβη η δικηγόρος Αγνή Ρουσοπούλου.[78] Η Ελένη Καζαντζάκη ζήτησε από την Εκκλησία της Ελλάδος να τεθεί η σορός του σε λαϊκό προσκύνημα, επιθυμία την οποία ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος, Θεόκλητος Β΄ απέρριψε με τη δικαιολογία του ότι υπήρχαν σχετικοί φόβοι πρόκλησης επεισοδίων εκ μέρους παραεκκλησιαστικών οργανώσεων. Μάλιστα εστάλησαν σχετικά τηλεγραφήματα προς τον Αρχιεπίσκοπο.[79] Έτσι, η σορός του συγγραφέα μεταφέρθηκε στο Ηράκλειο. Συνοδευόταν από τη σύζυγό του, τον Γεώργιο Παπανδρέου και τον Κακριδή. Το αεροσκάφος για τη μεταφορά διέθεσε ο Αριστοτέλης Ωνάσης.[80] Έπειτα από μεγάλη λειτουργία στον Ναό του Αγίου Μηνά, η οποία εψάλη στις 11 το πρωί παρουσία του Αρχιεπισκόπου Κρήτης Ευγενίου και 17 ακόμη ιερέων, έγινε η ταφή του Νίκου Καζαντζάκη, στην οποία όμως εκείνοι δεν συμμετείχαν κατόπιν απαγόρευσης του Αρχιεπισκόπου. Η ταφή έγινε στην Τάπια Μαρτινέγκο,[81] πάνω στα βενετσιάνικα τείχη του Ηρακλείου, διότι η ταφή του σε νεκροταφείο απαγορεύτηκε από την Ορθόδοξη Εκκλησία της Ελλάδος. Τη σορό συνόδευσαν ο τότε υπουργός Παιδείας Αχιλλέας Κ. Γεροκωστόπουλος και ο στρατιωτικός ιερέας Σταύρος Καρπαθιωτάκης, ο οποίος αργότερα τιμωρήθηκε με ποινή φυλάκισης 20 ημερών, επειδή απουσίαζε από την υπηρεσία του χωρίς άδεια.[82]

Φωτογραφία της επιγραφής στον τάφο του Νίκου Καζαντζάκη.

Στον τάφο του Νίκου Καζαντζάκη χαράχτηκε, όπως το θέλησε ο ίδιος, η επιγραφή:

Δεν ελπίζω τίποτα
Δε φοβούμαι τίποτα
Είμαι λέφτερος

Η στάση της Εκκλησίας απέναντι στον Νίκο Καζαντζάκη

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πρώτη εκκλησιαστική αντίδραση στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη εκδηλώθηκε το 1928, όταν ο επίσκοπος Σύρου Αθανάσιος με υπόμνημά του στη Σύνοδο καταδίκαζε την Ασκητική.[83] Σημαντικό ρόλο στην ενασχόληση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος με το έργο του συγγραφέα διαδραμάτισε ο Τύπος της εποχής και κυρίως η εφημερίδα Εστία, που με τη δημοσίευση των άρθρων της, έφερε την Εκκλησία ενώπιον του ζητήματος. Συγκεκριμένα, μετά την κυκλοφορία του μυθιστορήματος Ο καπετάν Μιχάλης από τις εκδόσεις Μαυρίδης το 1953, δημοσιεύθηκαν στην εφημερίδα σχόλια που αποσκοπούσαν στην αποτροπή του αναγνωστικού κοινού από την ανάγνωση του έργου. Στις 22 Ιανουαρίου 1954 άρθρο υπογεγραμμένο από τον Κρητικό με τίτλο Ένα βιβλίο διασύρει την Κρήτην και την θρησκείαν, καλούσε την Ιερά Σύνοδο και την Αρχιεπισκοπή να μην αφήσει ακαθοδήγητους τους πιστούς έναντι των ερυθρών υβριστών της θρησκείας.[84] Στις 10 Μαΐου 1954 η ίδια εφημερίδα με ανταπόκρισή της από τις ΗΠΑ παράθετε ανακοινωθέν της Ελληνικής Αρχιεπισκοπής Β. και Ν. Αμερικής σύμφωνα με το οποίο συνεδρίασαν οι ιερατικοί προϊστάμενοί με αφορμή δημοσίευμα της Εστίας και καταδίκασαν τον Τελευταίο πειρασμό.[85]

Εκκλησία της Ελλάδος και το καζαντζακικό ζήτημα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 26 Ιανουαρίου 1954 ήλθε προς συζήτηση στη συνεδρίαση της Ιεράς Συνόδου το ζήτημα του βιβλίου Ο καπετάν Μιχάλης και τα μέλη της επικαλέστηκαν στο δημοσίευμα του Κρητικού στην εφημερίδα Εστία.[86] Η Ιερά Σύνοδος ανέθεσε στον Παντελεήμονα Χίου να μελετήσει το μυθιστόρημα Ο καπετάν Μιχάλης και να υποβάλει σχετική εισήγηση.[87] Την κατέθεσε στις 23 Μαρτίου και στην οποία τόνιζε πως αρχικά έδινε την εντύπωση ενός πατριωτικού έργου, αλλά στη συνέχεια αποδεικνυόταν ένα ασεβές έργο προς τον Θεό και τον κλήρο. Η Ιερά Σύνοδος έκρινε πως έπρεπε να αποστείλει το σχετικό δημοσίευμα της Εστίας και την εισήγηση του Παντελεήμονος Χίου στις αρμόδιες αρχές με σκοπό να χαρακτηριστεί ως αντιθρησκευτικόν και αντεθνικόν και να απαγορευθεί η κυκλοφορία του.[88] Στις 25 Μαΐου 1954 με έγγραφό της Ιεράς Συνόδου προς τη Θεολογική Σχολή Αθηνών ζητείται από τους καθηγητές της Σχολής να πάρουν θέση επί του θέματος. Στις 11 Ιουνίου 1954 συνεδρίασε η Σχολή και απέστειλε έγγραφό στις 16 Ιουνίου.[89] Εισηγήσεις υπέβαλαν οι Παναγιώτης Τρεμπέλας και από κοινού οι Παναγιώτης Μπρατσιώτης και Νικόλαος Λούβαρης.[90] Ο Τρεμπέλας αφού υπογράμμιζε το λογοτεχνικό τάλαντο του συγγραφέα και την προσπάθειά του να εξάρει την Κρητικήν ψυχήν και τον έρωτα που έχει προς την ελευθερία, δεν παρέλειπε να υπογραμμίσει πως οι ερωτικές σκηνές που περιέχει υποδαυλίζουν με τις ερεθιστικές εικόνες τους τη νεότητα που ρέπει προς ατάκτους ορμάς ενώ, βεβηλώνει και διακωμωδεί τα ιερά. Τέλος, αναφέρεται στην αντιφατική, παρουσίαση από τον Καζαντζάκη, σύμφωνα με τον Τρεμπέλα, του ρόλου του μητροπολίτη προς το ποίμνιό του στο έργο Ο καπετάν Μιχάλης.[91] Οι Μπρατσιώτης και Λούβαρης ασχολήθηκαν με τον Τελευταίο πειρασμό τον οποίο θεώρησαν εμπνεόμενο από τις φροϋδικές θεωρίες και εκείνες του ιστορικού υλισμού. Η θεανδρική μορφή του Κυρίου κακοποιείται κατά τρόπον βλάσφημον και ευλόγως καταδικάστηκε από το Βατικανό.[92] Στις 19 Ιουνίου 1954 ο Κασσανδρείας Καλλίνικος κατέθεσε εισήγηση στην Ιερά Σύνοδο ασχολούμενος με τον Τελευταίο πειρασμό, ο οποίος είχε εκδοθεί στα Γερμανικά, και ο Κασσανδρείας, γνώστης της γερμανικής, το μελέτησε. Θεωρούσε πως ο Καζαντζάκης προσεγγίζει τη ζωή και τα πάθη του Χριστού κατά τρόπο δοκητικό πέρα από κάθε ιστορική και δογματική βάση, υποβαθμίζοντας τον θεανθρωπικό χαρακτήρα του[93] Στις 24 Ιουνίου 1954 ο Λούβαρης δημοσίευσε άρθρο στην εφημερίδα Εθνικός Κήρυξ στο οποίο σχολίαζε τον Τελευταίο πειρασμό: ήταν ο Καζαντζάκης ανίδεος θρησκευτικά. Η τέχνη για τον Καζαντζάκη, κατά τον Λούβαρη, ήταν μέσο μηδενιστικών προταγμάτων. Ο Κασσανδρείας Καλλίνικος στο μεταξύ υπέβαλε νέα εισήγηση ασχολούμενος με το Ο Χριστός ξανασταυρώνεται θεωρώντας το καθαρώς λογοτεχνικό έργο και όχι δογματικοθρησκευτικό. Τον χαρακτήριζε ως χριστιανό κοινονιστή.[94] Ο ίδιος ο Καζαντζάκης, απαντώντας στις απειλές της Εκκλησίας για τον αφορισμό του, έγραψε σε επιστολή του: «Μου δώσατε μια κατάρα, Άγιοι Πατέρες, σας δίνω μια ευχή: Σας εύχομαι να 'ναι η συνείδησή σας τόσο καθαρή όσο η δική μου και να 'στε τόσο ηθικοί και θρήσκοι όσο είμαι εγώ».[95]

O Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας το 1967 με τον Αριστοτέλη Ωνάση. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας κατά την επίσκεψή του στην Κρήτη το 1961, όταν ρωτήθηκε για τον Νίκο Καζαντζάκη απάντησε ότι «τα βιβλία του Καζαντζάκη κοσμούν την Πατριαρχική βιβλιοθήκη».[96]

Τελικά η Εκκλησία της Ελλάδος δεν προχώρησε στον αφορισμό του Νίκου Καζαντζάκη, καθώς ήταν αντίθετος σε κάτι τέτοιο ο οικουμενικός πατριάρχης Αθηναγόρας.[97] Όπως επισημαίνει η λέκτορας της Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης Αντωνία Κυριατζή, «Οι αναφορές των εφημερίδων σε ... αφορισμόν των βιβλίων... επηρέαζαν την κοινή γνώμη και δημιουργούσαν στο αναγνωστικό κοινό εντυπώσεις περί αφορισμού του συγγραφέα [...]».[98] Επιτίμιο αφορισμού στον συγγραφέα, μπορούσε να επιβληθεί από τον οικείο σε αυτόν επίσκοπο και με την προϋπόθεση της ομολογίας και αποδοχής αμαρτημάτων. Ο Καζαντζάκης γεννημένος στην Κρήτη και κάτοικος του εξωτερικού, υπαγόταν υπό την πνευματική δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος δεν είχε την πνευματική δικαιοδοσία να αποφασίσει οτιδήποτε σχετικά με το πρόσωπο του Νίκου Καζαντζάκη. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο ήταν αρμόδιο να λάβει σχετικές αποφάσεις.[99] Στις 22 Ιουνίου 1954 συνεδρίασε η Ιερά Σύνοδος και ασχολήθηκε με τον Καπετάν Μιχάλη και τον Τελευταίο πειρασμό. Στις 25 Ιουνίου ξανασυνεδρίασαν: εκεί ο Φλωρίνης Βασίλειος εισηγήθηκε τον αφορισμό του συγγραφέα εάν κυκλοφορούσαν και άλλα αντιχριστιανικού περιεχομένου βιβλία του. Ο Φωκίδος Αθανάσιος ήταν αντίθετος στον αφορισμό του επειδή θα συντελούσε στη διαφήμισή του, ο Δρυινουπόλεως Δημήτριος επίσης ήταν αντίθετος στον αφορισμό αλλά έπρεπε το ποίμνιο να πληροφορηθεί για το βέβηλο βιβλίο του Καζαντζάκη. Οι προτάσεις των μελών της συνόδου κυμάνθηκαν ανάμεσα στο να καλέσουν τον συγγραφέα σε ειλικρινή μετάνοια, να καταδικάσουν τα βιβλία και τις ιδέες του, να στραφούν στην κυβέρνηση ζητώντας την απαγόρευση των βιβλίων του και να αποκηρύξουν με συνοδικό ανακοινωθέν τις ιδέες του.[100] Επίσης, ο Τελευταίος πειρασμός προστέθηκε στις 12 Ιανουαρίου 1954 στον Κατάλογο των Απαγορευμένων Βιβλίων της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, το καταργηθέν πλέον Index Librorum Prohibitorum.[101] Ο Καζαντζάκης απέστειλε τότε σχετικό τηλεγράφημα στην Επιτροπή του Index με τη φράση του χριστιανού απολογητή Τερτυλλιανού «Ad tuum, Domine, tribunal appello», δηλαδή «Στο δικαστήριό σου, Κύριε, κάνω έφεση».[102]

Εργογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
« Έβαλε τον εαυτό του κάτω εξήντα χρόνια μοναξιάς, τον έστιψε κι έβγαλε την καλύτερη σταγόνα που έχουμε. Κι αν ακόμη αρνηθείς όλο του το έργο, μένει ο ίδιος ο άνθρωπος. »

—Ο Αλέξης Μινωτής για τον Νίκο Καζαντζάκη[103]

Για την ακέραιη παρουσία του καταπολεμήθηκε και από την Πολιτεία και από την Εκκλησία.

— Πάτροκλος Σταύρου[12]

Δεν υπάρχει άλλος Νεοέλληνας συγγραφέας που να έχει τόσο πολύ υβρισθεί, προπηλακισθεί, διαβληθεί, συκοφαντηθεί, για διάφορα ζητήματα, όπως ο Νίκος Καζαντζάκης. Ουδένα αυτός ο άνθρωπος έβλαψε. Και, όμως, κατά περιόδους όλοι απάνω του επέπεσαν. Γύρω από τον Καζαντζάκη πλέκτηκε μια τερατώδης μυθολογία, για ό,τι έκανε και για ό,τι δεν έκανε, για ό,τι έπρεπε να κάνει και δεν το έκανε και ούτω καθ' εξής. Σαν να τον είχαν βάλει κάτω από μικροσκόπιο. Και έβλεπαν ό,τι ήθελαν να βλέπουν και έλεγαν ό,τι ήθελαν να πουν.

— Πάτροκλος Σταύρου[104]

Ο Νίκος Καζαντζάκης υπήρξε πολυγραφότατος.[σημ. 8] Ασχολήθηκε σχεδόν με κάθε είδος λόγου: Ποίηση (δραματική, επική, λυρική), δοκίμιο, μυθιστόρημα (στα Ελληνικά και στα Γαλλικά), ταξιδιωτικές εντυπώσεις, αλληλογραφία, παιδικό μυθιστόρημα, μετάφραση (από τα Αρχαία Ελληνικά, Γαλλικά, Ιταλικά, Αγγλικά, Γερμανικά και Ισπανικά[σημ. 9]), κινηματογραφικά σενάρια, ιστορία, σχολικά βιβλία, παιδικά βιβλία (διασκευή και μετάφραση), λεξικά (γλωσσικά και εγκυκλοπαιδικά), δημοσιογραφία, κριτική, αρθρογραφία.

Ο Νίκος Καζαντζάκης, μεταξύ άλλων, θεωρείται ο συγγραφέας που καθιέρωσε την ταξιδιωτική λογοτεχνία στα ελληνικά γράμματα, ήταν ο πρώτος στην Ελλάδα που έγραψε ιστορία για τη ρωσική λογοτεχνία και ένας από τους πρώτους Έλληνες συγγραφείς που ασχολήθηκαν με τη σεναριογραφία, ενώ το magnum opus του, η Οδύσεια, υπήρξε το 1938 το πρώτο ελληνικό βιβλίο που εκδόθηκε σε μονοτονικό σύστημα, 44 χρόνια πριν την καθιέρωση του μονοτονικού που πραγματοποιήθηκε το 1982.

Το κύριο σώμα του έργου του αποτελείται από την Ασκητική, η οποία είναι ο σπόρος απ' όπου βλάστησε όλο του το έργο, την Οδύσεια, δίπλα στην οποία όλα τα υπόλοιπα χαρακτηρίζονται ως «πάρεργα», τους «21 σωματοφύλακες της Οδύσειας», τις Τερτσίνες, τις 14 τραγωδίες που περιέχονται στους τρεις τόμους Θέατρο Α΄, Β΄, Γ΄, τα δύο μυθιστορήματα που έγραψε στα Γαλλικά και τα 7 μυθιστορήματα της όψιμης ηλικίας του, τις εντυπώσεις από τα ταξίδια του σε Ιταλία, Αίγυπτο, Σινά, Ρωσία, Ισπανία, Ιαπωνία, Κίνα, Αγγλία, Ιερουσαλήμ, Κύπρο και Πελοπόννησο, τις μεταφράσεις του Δάντη και του Ομήρου και τέλος τις επιστολές του προς τη Γαλάτεια Αλεξίου και τον Παντελή Πρεβελάκη.[105]

Το έργο του Νίκου Καζαντζάκη έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από 50 γλώσσες[14] και έχει διασκευαστεί για το θέατρο, τον κινηματογράφο, το ραδιόφωνο και την τηλεόραση.[106]

Οδύσσεια

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Παιδιά στο Νότιο Σουδάν. To μεγαλύτερο μέρος της Οδύσσειας διαδραματίζεται στην Αφρική.

Τέλη 1924 ξεκίνησε να γράφει το έπος της ζωής του, την Οδύσεια.[σημ. 10] 33.333 17σύλλαβοι στίχοι χωρισμένοι σε 24 ραψωδίες. Και περίπου 7.500 αθησαύριστες λέξεις, οι οποίες δεν υπάρχουν σε κανένα λεξικό της Ελληνικής.[108]

Αρχές του 1925 έγραψε τις ραψωδίες Α έως και Ζ. Και το 1927 ολοκλήρωσε την α' γραφή (ραψωδίες Η έως και Ω). Ακολούθησαν άλλες έξι γραφές: η β' γραφή το 1929-1930, η γ' το 1931 (η τρίτη γραφή, όπως και η δεύτερη, αποτελείτο από 42.000 στίχους σε 1.984 σελίδες και το χειρόγραφό της ο Καζαντζάκης το χάρισε στον Παντελή Πρεβελάκη[109]), η δ' το 1933, η ε' το 1935, η στ' το 1937 και η τελική ζ' το 1938. Συνολικές ώρες εργασίας περίπου 15.000.[110] Η πρώτη έκδοση της Οδύσειας πραγματοποιήθηκε το 1938 και αφιερώθηκε στην Αμερικανίδα Τζο Μακλέοντ (Joe MacLeod), χορηγό της έκδοσης. Η πρώτη έκδοση υπήρξε γεγονός για τα ελληνικά δεδομένα. Τυπώθηκε σε μεγάλο σχήμα, με ειδικής παραγγελίας τυπογραφικά στοιχεία, σε μονοτονικό σύστημα (44 χρόνια πριν την καθιέρωση του μονοτονικού συστήματος που πραγματοποιήθηκε το 1982).[111] Η Οδύσεια ήταν το πρώτο ελληνικό βιβλίο που εκδόθηκε σε μονοτονικό.[112]

Η εκτύπωση της δεύτερης έκδοσης άρχισε τον Οκτώβριο του 1955, με φιλολογική και τυπογραφική επιμέλεια του Εμμανουήλ Χ. Κάσδαγλη, και ολοκληρώθηκε τον Νοέμβρη του 1957, μετά τον θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη. Οδύσσεια, με δύο σίγμα αυτή τη φορά ο τίτλος, σε συμβατική ορθογραφία με πολυτονικό σύστημα, και δίχως την αφιέρωση της πρώτης έκδοσης.

Ιδιόγραφη περίληψη της Οδύσσειας από τον δημιουργό της, στάλθηκε στον Παντελή Πρεβελάκη, τέλη Δεκέμβρη 1938.[113][111]

Η Οδύσσεια μεταφράστηκε στα Αγγλικά από τον Κίμων Φράιερ με εικονογράφηση του Νίκου Χατζηκυριάκου - Γκίκα, και ακόμη στα Γαλλικά, τα Γερμανικά, τα Ισπανικά και τα Σουηδικά,[111] ενώ διασκευάστηκε για το θέατρο από τον Κίμωνα Φράιερ και ανέβηκε στις ΗΠΑ από πανεπιστημιακούς θιάσους (1970 - 1971) και σε όπερα από τον Νίκο Μαμαγκάκη (1984, 1992).[114]

Δοκίμια

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σύμφωνα με τον χρονολογικό πίνακα κύριων έργων του Καζαντζάκη, που παραθέτει ο Πήτερ Μπην στον πρώτο τόμο της μελέτης του Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος.[115]

Ποιήματα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τραγωδίες και θεατρικά έργα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πηγή των πληροφοριών ο ιστότοπος του Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη.[116]

  • 1906: «Ξημερώνει», (δράμα σε τρεις πράξεις) α' έκδοση σε βιβλίο το 2013 - ISBN 978-960-7948-45-8
  • 1907: «Φασγά», (δράμα σε τρεις πράξεις) α' δημοσίευση 1907
  • 1907: «Έως πότε;», (ιστορικό δράμα σε τέσσερεις πράξεις) α' δημοσίευση το 1977
  • 1908-1909: «Ο πρωτομάστορας», (δράμα σε δύο πράξεις) α' δημοσίευση 1910 - ISBN 978-960-7948-43-4
  • 1909: «Κωμωδία. Τραγωδία μονόπρακτη», α' δημοσίευση το ίδιο έτος
  • 1915: «Οδυσσέας», (έμμετρη τραγωδία) α' δημοσίευση 1922, α' έκδοση 1928, τελευταία 1998
  • 1927: «Νικηφόρος Φωκάς», (έμμετρη τραγωδία) α' έκδοση το ίδιο έτος, τελευταία 1998
  • 1928: «Χριστός», (έμμετρη τραγωδία) α' έκδοση σε βιβλίο το ίδιο έτος
  • 1936: «Ο Οθέλλος ξαναγυρίζει», (κωμωδία) α' δημοσίευση στο περιοδικό «Νέα Εστία» το 1962[σημ. 11]
  • 1937: «Μέλισσα», α' δημοσίευση στο περιοδικό «Νέα Εστία» το 1939
  • 1939: «Ιουλιανός ο Παραβάτης», (έμμετρη τραγωδία) α' έκδοση 1945
  • 1943-1945: «Προμηθέας» (έμμετρη τριλογία που αποτελείται και αυτή όπως το πρωτότυπό της - η τραγωδία «Προμηθέας» του Αισχύλου - από τον «Προμηθέα Πυρφόρο», «Προμηθέα Δεσμώτη» και «Προμηθέα Λυόμενο»), α' έκδοση σε βιβλίο το 1955
  • 1944: «Καποδίστριας», (έμμετρη τραγωδία) α' έκδοση 1946, τελευταία 1998
  • 1948: «Σόδομα και Γόμορρα», α' δημοσίευση στο περιοδικό «Νέα Εστία» το 1949, τελευταία έκδοση σε βιβλίο 1998
  • 1949: «Κούρος» ή «Θησέας», α' δημοσίευση περιοδικό «Νέα Εστία», τελευταία έκδοση 1998
  • 1951: «Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος», (έμμετρη τραγωδία) πρώτη γραφή το 1944, η τελική το 1951. Α' δημοσίευση περιοδικό «Νέα Εστία» 1953
  • 1954: «Χριστόφορος Κολόμβος», η πρώτη γραφή έγινε το 1949, α' έκδοση σε βιβλίο 1956, τελευταία 1998
  • 1956: «Βούδας». Το έργο πρωτογράφτηκε το 1922, η τελική (σημερινή) μορφή του δόθηκε από τον Καζαντζάκη το 1956. Α' έκδοση σε βιβλίο το 1956, τελευταία 1998

Ο Νίκος Καζαντζάκης, στον σχεδιασμό των Απάντων του (από το 1954), συγκέντρωσε τις 14 μεγάλες τραγωδίες του σε τρεις τόμους.[117][118][119]

  • Θέατρο Α΄. Τραγωδίες με αρχαία θέματα. Προμηθέας, Κούρος, Οδυσσέας, Μέλισσα.
  • Θέατρο Β΄. Τραγωδίες με βυζαντινά θέματα. Χριστός, Ιουλιανός ο Παραβάτης, Νικηφόρος Φωκάς, Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος.
  • Θέατρο Γ΄. Τραγωδίες με διάφορα θέματα. Καποδίστριας, Χριστόφορος Κολόμβος, Σόδομα και Γόμορρα, Βούδας.

Μυθιστορήματα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Η Ελένη Ν. Καζαντζάκη έγραψε το 1937: «H «Γκουέρνικα» του Πικάσσο, στο ισπανικό περίπτερο στο Παρίσι, δε μ' άφηνε να κοιμηθώ. Σαν να ήταν μέσα σ' αυτόν τον πίνακα στριμωγμένο αλάκερο το έργο του Νίκου. Πώς να κάνω να 'ρθει να το δει;»[120]

Οι χρονολογίες στην πρώτη στήλη αριστερά αφορούν στο έτος γραφής του έργου.

Παιδικά μυθιστορήματα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ιστορικά

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Το 1923 ο Νίκος Καζαντζάκης διάβαζε την Άννα Καρένινα στο πρωτότυπο για να βελτιώσει τα Ρωσικά του. Θεωρούσε αυτό το έργο το ωραιότερο μυθιστόρημα στον κόσμο.[121]

Ταξιδιωτικά

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι χρονολογίες της αριστερής στήλης αναφέρονται στα έτη που έκανε τα ταξίδια του. Όπου δεν αναγράφεται ISBN, δεν υπάρχει.

Εγκυκλοπαιδικά άρθρα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σενάρια

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο αρχείο του συγγραφέα έχουν βρεθεί και σενάρια που έγραψε κατά τα έτη 1928 - 1932 για τον κινηματογράφο, τα οποία όμως παραμένουν αδημοσίευτα με εξαίρεση τα «Δον Κιχώτης» και «Μια ηλιακή έκλειψη» που έχουν δημοσιευθεί. Τα σενάρια βρίσκονται και φυλάσσονται στο Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη.[123]

Τα σενάρια που έγραψε ο Νίκος Καζαντζάκης είναι τα παρακάτω. Το έτος συγγραφής σύμφωνα με τον Παντελή Πρεβελάκη.[124]

  • 1928: Το κόκκινο μαντήλι (με θέμα την Ελληνική Επανάσταση του 1821)
  • 1928: Λένιν
  • 1928: Άγιος Παχώμιος και Σία
  • 1932: Βούδας
  • 1932: Δον Κιχώτης (κατά τον Θερβάντες)
  • 1932: Μουχαμέτης
  • 1932: Το Δεκαήμερο (κατά τον Βοκκάκιο)
  • 1932: Μια ηλιακή έκλειψη
  • Αιώνια Ελλάδα (σχέδιο σεναρίου)[125]

Σχεδιάσματα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Επιστολογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι χρονολογίες αφορούν στα έτη που καλύπτουν τα βιβλία.

Μεταφράσεις

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι χρονολογίες αντιστοιχούν στο έτος έκδοσης του έργου. Πλήρης κατάλογος των μεταφράσεών του στον ιστότοπο της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη.[125]

Ποίηση

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βιογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • 1951: Γιοχάνες Γέργκενσεν (Johannes Joergensen), «Ο Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης»

Φιλοσοφία / Δοκίμια κ.ά.

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Θεατρικά έργα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μεταφράσεις - διασκευές παιδικών βιβλίων

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Μπόνσελς (Waldemar Bonsels), Μάγια η μέλισσα, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1931
  • Γκοπάλ Μουκέρτζι (Dhan Gopal Mukerji), Ο ελέφας Κάρι, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1931
  • Μπήτσερ Στόου (Harriet Beecher Stowe), Το καλύβι του μπαρμπα-Θωμά, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1931
  • Σουίφτ (Jonathan Swift), Τα ταξίδια του Γκούλιβερ, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1931
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Η χώρα των αδαμάντων, επιμέλεια Δημοσθένης Βουτυράς, εκδ. Δημητράκος, 1931
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Ο γύρος του κόσμου εις 80 μέρες, επιμέλεια Δημοσθένης Βουτυράς, εκδ. Δημητράκος, 1931
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Οι πειρατές του Αιγαίου, εκδ. Δημητράκος, 1931
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Περιπέτειες Κινέζου στην Κίνα, εκδ. Δημητράκος, 1931
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Άνω κάτω, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1931
  • Μπάλγουερ-Λίτον (Edward Bulwer-Lytton), Οι τελευταίες ημέρες της Πομπηίας, εκδ. Ελευθερουδάκης 1933
  • Ντωντέ (Alphonse Daudet), Το μικρούλικο, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1933
  • Μέυν Ρηντ (Thomas Mayne Reid), Οι νέοι Ροβινσώνες, Εκδ. Ελευθερουδάκης, 1933
  • Κάρολος Ντίκενς (Charles Dickens), Όλιβερ Τουίστ. Ιστορία ενός ορφανού παιδιού, εκδ. Ελευθερουδάκης, 1933
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Από τον Καύκασο στο Πεκίνο, εκδ. Δημητράκος, 1942
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Η πλωτή πολιτεία, εκδ. Δημητράκος, 1942
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Μιχαήλ Στρογκώφ, εκδ. Δημητράκος, 1942
  • Ιούλιος Βερν (Jules Verne), Ροβήρος ο Κατακτητής, εκδ. Δημητράκος, 1943

Φιλμογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ταινίες - διασκευές έργων του

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ντοκιμαντέρ

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • 1987: «Ιερά Μονή Σινά» σε σκηνοθεσία Γιώργου Ζερβουλάκου, βασισμένο στο ταξιδιωτικό βιβλίο του Καζαντζάκη.
  • 2009: «Νίκος Καζαντζάκης - Ακροβάτης πάνω από το χάος», σε σενάριο και σκηνοθεσία Λευτέρη Χαρωνίτη.[129] Μια ταινία μεγάλου μήκους μικτής τεχνικής για τη ζωή και το έργο του Νίκου Καζαντζάκη, που εξερευνά τη σκέψη, την περιπετειώδη ζωή και την ψυχή του.[130]
  • 2016: «33.333: Η Οδύσσεια του Νίκου Καζαντζάκη», ντοκιμαντέρ ελληνικής παραγωγής σε σκηνοθεσία Μένιου Καραγιάννη - για το ομώνυμο βιβλίο και την περιπέτεια της γραφής του.
  • 2022: «Τελευταίο Ταξίδι» σε σκηνοθεσία Άρη Χατζηστεφάνου και αφήγηση από τον Γιάννη Αγγελάκα και την Όλια Λαζαρίδου. Το ντοκιμαντέρ αναφέρεται στα δυο ταξίδια του Νίκου Καζαντζάκη στην Ιαπωνία, πριν και μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το 1935 και το 1957, όταν κατά το δεύτερο ταξίδι νοσεί από την ασιατική γρίπη (που τότε βρίσκεται σε έξαρση) και πεθαίνει την ίδια χρονιά.[131]

Τηλεόραση

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Φορείς και καζαντζακιστές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι Εκδόσεις Καζαντζάκη, το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη και η Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη είναι οι κυριότεροι φορείς που έχουν συμβάλει στη διατήρηση, ανάδειξη και διεθνή προβολή του έργου του Νίκου Καζαντζάκη, ενώ μεταξύ των ανθρώπων που συνεισέφεραν σημαντικά στη διάδοση του έργου του μεγάλου Κρητικού συγγραφέα συγκαταλέγονται οι δύο κύριοι βιογράφοι του, Παντελής Πρεβελάκης και Ελένη Ν. Καζαντζάκη, ο εκδότης Γιάννης Γουδέλης, οι δύο κύριοι επιμελητές των έργων του, Εμμανουήλ Κάσδαγλης και Πάτροκλος Σταύρου, ο μεταφραστής Κίμων Φράιερ, ο μεγαλύτερος καζαντζακιστής στον κόσμο Πήτερ Μπην, και βέβαια οι σκηνοθέτες Ζυλ Ντασέν, Μιχάλης Κακογιάννης και Μάρτιν Σκορσέζε, αλλά και οι μουσικοί Μίκης Θεοδωράκης και Μάνος Χατζιδάκης.

Εκδόσεις Καζαντζάκη

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι Εκδόσεις Καζαντζάκη είναι εκδοτικός οίκος που ιδρύθηκε μετά τον θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη από τη σύζυγό του Ελένη Ν. Καζαντζάκη, με σκοπό να εκδοθεί ολόκληρη η εργογραφία του μεγάλου Κρητικού συγγραφέα σύμφωνα με τις δικές του προδιαγραφές. Οι Εκδόσεις Καζαντζάκη αποτελούν μία από τις σπάνιες περιπτώσεις στην ελληνική εκδοτική ιστορία ως αυτόνομος εκδοτικός οίκος αποκλειστικά για έναν συγγραφέα.

Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη βρίσκεται στη Μυρτιά Ηρακλείου. Σε αυτό έχει συγκεντρωθεί αρχειακό υλικό για τη ζωή και το έργο του συγγραφέα. Η ίδρυση του μουσείου ήταν καρπός των προσπαθειών του σκηνογράφου και ενδυματολόγου Γιώργου Ανεμογιάννη, ο οποίος συνδεόταν συγγενικά με την οικογένεια Καζαντζάκη.[133] Για αρκετά χρόνια, ο μόνος χώρος αφιερωμένος στον συγγραφέα ήταν η ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, όπου, σύμφωνα με επιθυμία του ίδιου του συγγραφέα που διατυπώθηκε στη διαθήκη του το 1956, έχει ανασυσταθεί το γραφείο του όπως ήταν στην Αντίμπ, όπου έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του.[134] Σήμερα, το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη διαθέτει περισσότερα από 50.000 αντικείμενα, ταξινομημένα σε 10 συλλογές, ανάλογα με τη μορφή και το περιεχόμενό τους.[133] Το Μουσείο εγκαινιάστηκε το 1983 από την τότε υπουργό Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη, ενώ μεταξύ των ανθρώπων που με την παρουσία τους τίμησαν τον συγγραφέα ήταν ο νομπελίστας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης και ο συγγραφέας Αντώνης Σαμαράκης.

Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, ΔΕΦΝΚ (Αγγλικά: International Society of Friends of Nikos Kazantzakis, ISFNK) ιδρύθηκε το 1988 και είναι διεθνής, μη κερδοσκοπική πολιτιστική οργάνωση με σκοπό τη μελέτη, προβολή και διάδοση του έργου και της σκέψης του Νίκου Καζαντζάκη. Τα μέλη της εταιρείας είναι περισσότερα από 9000 σε 131 χώρες και στις 5 ηπείρους.

Κριτική και επιρροή στον σύγχρονο πολιτισμό

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το έργο του Νίκου Καζαντζάκη έχει αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης κριτικής και συζήτησης, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις λόγω του φιλοσοφικού του βάθους, της τολμηρής θεολογικής προβληματικής και της ιδιότυπης γλωσσικής του έκφρασης. Ιδιαίτερα έργα όπως Ο καπετάν Μιχάλης και Ο τελευταίος πειρασμός προκάλεσαν αντιπαραθέσεις με θρησκευτικούς και συντηρητικούς κύκλους, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις καταδικάστηκαν ή λογοκρίθηκαν. Παράλληλα, σημαντικοί διανοούμενοι και κριτικοί αναγνώρισαν τη φιλοσοφική πρωτοτυπία και τη λογοτεχνική δύναμη του έργου του.[135][136]

Η επιρροή του Καζαντζάκη στον σύγχρονο πολιτισμό είναι εκτεταμένη. Τα έργα του έχουν μεταφραστεί σε δεκάδες γλώσσες και έχουν συμβάλει στη διεθνή προβολή της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Έργα του Νίκου Καζαντζάκη έχουν μεταφραστεί σε όλες ανεξαιρέτως τις γλώσσες που ομιλούνται στην Ευρώπη, ακόμη και στα Ισλανδικά, σε διαλέκτους (Καταλανικά, ομιλουμένη του Λουξεμβούργου), στις γλώσσες των πρώην σοβιετικών δημοκρατιών (Λιθουανικά, Εσθονικά, Ρωσικά), και ακόμη στα Αραβικά, τα Περσικά, τα Τουρκικά, τα Κινεζικά, τα Αφρικάανς.[137] Η κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματός του Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά το 1964, σε σκηνοθεσία Μιχάλη Κακογιάννη και μουσική Μίκη Θεοδωράκη, σημείωσε τεράστια επιτυχία αποσπώντας τρία βραβεία Όσκαρ, με τον χαρακτήρα του Ζορμπά να εξελίσσεται σε παγκόσμιο πολιτισμικό σύμβολο ελευθερίας και βιωματικής στάσης ζωής.[136]

Σε φιλοσοφικό επίπεδο, το έργο του Καζαντζάκη επηρέασε συζητήσεις γύρω από τον υπαρξισμό, την έννοια της ελευθερίας, την ανθρώπινη ευθύνη και την πνευματική υπέρβαση. Η σύνθεση στοιχείων από τον χριστιανισμό, τον βουδισμό, τις φιλοσοφίες των Μπεργκσόν και Νίτσε, αλλά και την αρχαία ελληνική σκέψη προσέδωσε στο έργο του διαχρονικό και διαπολιτισμικό χαρακτήρα. Ο Νίκος Καζαντζάκης θεωρείται οικουμενικός και κλασικός συγγραφέας.[138][σημ. 15] O Ευάγγελος Παπανούτσος το διατύπωσε με χαρακτηριστικό τρόπο στο άρθρο του «Συγγραφέας άλλης κλίμακας», στο περιοδικό Νέα Εστία τα Χριστούγεννα του 1977, τεύχος το οποίο ήταν αφιερωμένο στον Νίκο Καζαντζάκη:[141]

«Το ελληνικό όνομα έχει ήδη διαβεί τα σύνορά μας και ακούγεται παντού. (Θυμάμαι που είδα στη βιτρίνα ενός βιβλιοπωλείου στο Πεκίνο βιβλία του Καζαντζάκη μεταφρασμένα στη ρωσική). Η κατάκτηση αυτή, που δεν είναι καθόλου μικρή όταν συλλογιστεί κανείς ότι τη γλώσσα μας τη διαβάζουν ελάχιστα εκατομμύρια ανθρώπων στη γη, έγινε και θα εξακολουθήσει να απλώνεται μόνο με συγγραφείς που μπορούν να αισθάνονται, να σκέπτονται και να μιλούν με άνεση σε όλα τα γεωγραφικά και τα πολιτιστικά πλάτη της υφηλίου. Αυτή την universalitas (αρετή όχι μόνο διανοητική αλλά και ηθική) την είχε σε εντυπωσιακό βαθμό ο Καζαντζάκης. Θα μπορούσαμε (με αυτό το μέτρο σύγκρισης) να βάλουμε πολλούς νεοέλληνες συγγραφείς κοντά του;»

Στη σύγχρονη εποχή, ο Καζαντζάκης συνεχίζει να μελετάται σε πανεπιστήμια, να εμπνέει συγγραφείς, καλλιτέχνες και στοχαστές και να αποτελεί σημείο αναφοράς σε συζητήσεις γύρω από τη σχέση τέχνης, πίστης και ανθρώπινης ελευθερίας. Η διαρκής παρουσία του έργου του στον δημόσιο λόγο καταδεικνύει τη συνεχιζόμενη σημασία και επικαιρότητά του.[135][136][142]

O κορυφαίος Αμερικανός θεωρητικός Χάρολντ Μπλουμ, στο μνημειώδες έργο του Ο Δυτικός Κανόνας: Τα βιβλία και τα σχολεία των εποχών (1994), οι μόνοι Νεοέλληνες λογοτέχνες που συμπεριέλαβε στον κανόνα ήταν οι Κωνσταντίνος Καβάφης (Τα Ποιήματα), Γιώργος Σεφέρης (Ποιήματα), Νίκος Καζαντζάκης (Ο Χριστός ξανασταυρώνεται και Οδύσσεια), Γιάννης Ρίτσος (Επιλογή ποιημάτων), Οδυσσέας Ελύτης (Ποίηση) και Άγγελος Σικελιανός (Λυρικός Βίος),[143] ενώ και ο Οδυσσέας Ελύτης, στην ομιλία του κατά την απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1979, ανέφερε ως μεγαλύτερους Νεοέλληνες ποιητές τους Διονύσιο Σολωμό, Κωνσταντίνο Καβάφη, Ανδρέα Κάλβο, Κωστή Παλαμά, Άγγελο Σικελιανό, Νίκο Καζαντζάκη και Γιώργο Σεφέρη.[144] Στον αντίποδα, ένας από τους σφοδρότερους επικριτές του Καζαντζάκη, μια από τις σημαντικότερες μορφές του πανεπιστημιακού χώρου, ο Δημήτρης Λιαντίνης, σχολίασε δηκτικά ότι ήταν ευκολότερο να διαβάσεις Όμηρο από το πρωτότυπο παρά από τη μετάφραση του Καζαντζάκη, ενώ επιπλέον θεωρούσε ότι ο Καζαντζάκης δεν είχε αυτογνωσία, αφού θεωρούσε ως καλύτερο έργο του την Οδύσσεία του, δηλαδή, σύμφωνα με τον Λιαντίνη πάντα, ο Καζαντζάκης δεν ήξερε τι είναι τέχνη, τι είναι ποίηση.[145] Παρ' όλ' αυτά, ο καθηγητής Δημήτρης Λιαντίνης έσπευσε να αθωώσει τον Καζαντζάκη από τις κατηγορίες ότι ήταν λογοκλόπος, δηλαδή ότι αντέγραψε συγγραφείς και φιλοσόφους τις ιδέες των οποίων ενέταξε αυτούσιες στο έργο του, αναφέροντας ότι στις τέχνες, καθώς και στη φιλοσοφία, από ένα σημείο και ύστερα δε λέγεται πια τίποτα καινούριο.[146]

O Ρόντρικ Μπήτον, το 2011, ανέφερε ότι τα κριτικά κείμενα για το έργο του Καζαντζάκη είναι πολυάριθμα και ποικίλα, ενώ από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 η σχετική βιβλιογραφία έχει πιο έντονο διεθνή χαρακτήρα σε σχέση με κάθε άλλον Έλληνα συγγραφέα, με μόνη εξαίρεση τον Κωνσταντίνο Καβάφη.[147]

Σύγχρονες εκθέσεις

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 2015 ο Οργανισμός Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ αντλώντας έμπνευση από το έργο του Νίκου Καζαντζάκη Ασκητική, παρουσίασε την έκθεση σύγχρονης τέχνης Η Υπέρβαση της Άβυσσος στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Κρήτης.[148] Η έκθεση έφερε το έργο του Καζαντζάκη σε διάλογο με δημιουργίες 34 Eλλήνων και ξένων καλλιτεχνών της σύγχρονης τέχνης, φωτίζοντας τη διαδρομή της ανθρώπινης ζωής, από το τραύμα της γέννησης, τον αγώνα για τη ζωή και τη δημιουργικότητα, έως τον θάνατο.

Αργότερα, την ίδια χρονιά η έκθεση παρουσιάστηκε στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης[149] και το 2016, εμπλουτισμένη με περισσότερα έργα, παρουσιάστηκε στο Ωδείο Αθηνών στην Αθήνα,[150] στον νέο χώρο πολιτισμού που άνοιξε για το κοινό για πρώτη φορά μετά από 40 χρόνια μετά από αναμόρφωση που χρηματοδοτήθηκε από τον ΝΕΟΝ.[151]

Η έκθεση περιελάμβανε έργα των: Μαρίνας Αμπράμοβιτς, Αλέξη Ακριθάκη, Matthew Barney, Hans Bellmer, Lynda Benglis, John Bock, Λουίζ Μπουρζουά, Heidi Bucher, Σταύρου Γασπαράτου, Helen Chadwick, Paul Chan, Abraham Cruzvillegas, Gilbert & George, Robert Gober, Asta Gröting, Jim Hodges, Jenny Holzer, Κώστα Ιωαννίδη, Βλάσση Κανιάρη, Mike Kelley, William Kentridge, Martin Kippenberger, Γιώργου Κουμεντάκη, Σοφίας Κοσμάογλου, Gabriel Kuri, Sherrie Levine, Στάθη Λογοθέτη, Ana Mendieta, Μάρως Μιχαλακάκου, Bruce Nauman, Αλίκης Παλάσκα, Ιωάννας Πανταζοπούλου, Doris Salcedo, Beverly Semmes, Kiki Smith, Paul Thek, Κώστα Τσόκλη, Adriana Varejão, Mark Wallinger, Gary Webb και Σάββα Χριστοδουλίδη.[150]

Το χειρόγραφο της Ασκητικής εκτίθετο στο πλαίσιο της έκθεσης.

Έτος Νίκου Καζαντζάκη

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 2017 συμπληρώθηκαν 60 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου Κρητικού συγγραφέα και το Υπουργείο Πολιτισμού κήρυξε και επίσημα τη χρονιά ως Έτος Νίκου Καζαντζάκη.[152][153] Σύμφωνα με επίσημες αναγγελίες του Υπουργείου Πολιτισμού και το 2007 επρόκειτο να ανακηρυχθεί Έτος Νίκου Καζαντζάκη, αλλά τελικά το έτος 2007 ανακηρύχθηκε επίσημα από το Υπουργείο Πολιτισμού ως Έτος Μαρίας Κάλλας, καθώς συμπληρώνονταν 30 χρόνια από τον θάνατό της.[154] Παρόλα αυτά, η Διεθνής Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, το 2007, 50 χρόνια από τον θάνατο του Καζαντζάκη, διοργάνωσε εκδηλώσεις (συνέδρια, σεμινάρια, ημερίδες κ.ά.) σε 48 πόλεις της Ελλάδας και σε 68 χώρες της Αμερικής, της Ασίας, της Αφρικής, της Ευρώπης και της Ωκεανίας, μεταξύ των οποίων ήταν η εντοίχιση αναμνηστικής πλάκας στο Παρίσι, η μουσικοποιητική βραδιά στα Ηνωμένα Έθνη στη Γενεύη, η ανάγνωση - θέαμα της Ασκητικής στην Τύνιδα, καθώς και διαλέξεις και διαγωνισμούς σε σχολεία και πανεπιστήμια της Χιλής, της Κούβας, της Ελλάδας, της Γερμανίας, του Βελγίου, της Ισπανίας, της Ουκρανίας, της Πολωνίας, της Τσεχίας, της Τουρκίας και της Αιθιοπίας.[154]

Κρατικός Αερολιμένας Ηρακλείου «Νίκος Καζαντζάκης»

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ένα από τα σημαντικότερα αεροδρόμια της Ελλάδας, ο Κρατικός Αερολιμένας Ηρακλείου «Νίκος Καζαντζάκης», ονομάστηκε προς τιμήν του Νίκου Καζαντζάκη.

Σημειώσεις

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. ↑ Ο Stavri J. Dajo αναφέρει: «Σύμφωνα με μια λεπτομερή μελέτη του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου στην Αθήνα - χωρίς να είναι εξαντλητική και ξεπερασμένη, με δεδομένα έως και το 2007 - το λογοτεχνικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη είναι μεταφρασμένο σε 41 ξένες γλώσσες. Την πρώτη θέση κατέχουν οι εκδόσεις στα γερμανικά: 64 εκδόσεις διαφόρων τίτλων, στα αγγλικά 57 τίτλοι, στα γαλλικά 43, στα πορτογαλικά 30, στα τουρκικά 22, στα ιταλικά 13, στα ρωσικά 12, κ.λπ. Είναι αντιφατική, αλλά στατιστικά ακριβής: οι δύο Έλληνες βραβευμένοι με το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, ο Γιώργος Σεφέρης (1963) και ο Οδυσσέας Ελύτης (1979), δεν έχουν καταφέρει να έχουν αυτή τη διεθνή διάκριση. Μόνο ο ποιητής Κωνσταντίνος Καβάφης, ο οποίος έχει μεταφραστεί σε 29 γλώσσες ή διαλέκτους, πλησιάζει.»[13] Στο The Official Site of the Nikos Kazantzakis Estate αναφέρεται ότι τα έργα του Νίκου Καζαντζάκη έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από 50 γλώσσες.[14]
  2. ↑ Ο Νίκος Καζαντζάκης αφιέρωσε στον Ίωνα Δραγούμη τη νεανική του τραγωδία Ο πρωτομάστορας, εμπνεύστηκε από αυτόν έναν από τους βασικούς πρωταγωνιστές του Συμποσίου του, τον Κοσμά, ενώ του αφιέρωσε και την τερτσίνα Μέγας Αλέξαντρος, την οποία συνέθεσε τον Μάρτιο του 1937.[26] Ακόμη, στο βιβλίο του Ταξιδεύοντας: Αγγλία έγραψε: «Ο Ίων Δραγούμης κι ο Πέτρος Βλαστός είναι, θαρρώ, οι δυο άνθρωποι που περισσότερο τίμησα κι αγάπησα στη ζωή μου. Σύντροφοι στη μεγάλη ελλαδίτικη μοναξιά, παραστάτες σ' έναν αγώνα που, περνώντας από την πατρίδα και τη γλώσσα, τις ξεπερνάει και φτάνει σε μια βουβή, πέρα από τα σύνορα οδοιπορία. Μακάρι να μου είναι γραφτό και μετά το θάνατό μου να οδοιπορώ μαζί τους.»[27]
  3. ↑ Σε γράμμα του στον Παντελή Πρεβελάκη, στις 12 Οκτωβρίου 1936, ο Νίκος Καζαντζάκης ανέφερε ότι έως το 1923 ήταν νασιοναλιστής και ο ίσκιος που ένιωθε δίπλα του ήταν ο Ίων Δραγούμης, από το 1923 - 1933 ήταν αριστερός με ίσκιο δίπλα του τον Παναΐτ Ιστράτι, και μετά: «Τώρα περνώ το τρίτο –θα 'ναι το τελευταίο;– στάδιο: το ονομάζω ελευτερία. Κανένας ίσκιος. Μονάχα ο δικός μου, μακροντέμπλικος, σκούρος μαύρος, ανηφορίζοντας. [...] Με τέτοιον οπλισμό –δηλ. ολόγδυμνος– κάνω την πρώτη κρίσιμη expérience της νέας μου ελευτερίας: πάω να δω την αιματωμένη Ισπανία.»,[40] ενώ πιο πριν, στις 10 Απριλίου 1923, έγραψε στη Γαλάτεια Καζαντζάκη: «Όταν συζητώ τώρα με κανένα και προσπαθεί να με αντικρούσει, εγώ σπεύδω να του απαριθμήσω όλα του τα επιχειρήματα και να του βρω ακόμα κι άλλα που δεν ξέρει. Και γιατί; Γιατί την περίπτωσή του την έχω ζήσει κ' εγώ χρόνια, και ξέρω όλα της τα μυστικά. «Έκαμα και κελλάρης». Υπήρξα καθαρευουσιάνος, νασιοναλιστής, δημοτικιστής, επιστήμονας, ποιητής, σοσιαλιστής, θρησκομανής, άθεος, esthète – και τίποτα πια από αυτά δεν μπορεί να με ξεγελάσει.»[41] Ο Σ. Ν. Φιλιππίδης, το 2010, σχετικά σημείωσε: «Γιατί, όποιος έχει μελετήσει τον Καζαντζάκη, αντιλαμβάνεται ότι η δια βίου επιμονή του στη μη δέσμευση, στη συνεχή ιδεολογική αναζήτηση και στην αποδοχή της ταυτόχρονης συνύπαρξης μέσα του ιδεολογικών αντιφάσεων, είναι μια μορφή ιδεολογικής συνέπειας.»[42] Και ο Πήτερ Μπην ανέφερε ότι κατέκριναν τον Καζαντζάκη και η αριστερά και η δεξιά, ενώ στο τέλος εξόργισε όλες τις παρατάξεις με το να είναι εξαιρετικά πολύπλοκος.[43]
  4. ↑ Ο Αλμπέρ Καμύ, ο οποίος τιμήθηκε το 1957 με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, στις 16 Μαρτίου 1959 έγραψε σε γράμμα που έστειλε στην Ελένη Καζαντζάκη πως ο Νίκος Καζαντζάκης άξιζε εκατό φορές περισσότερο το Νόμπελ από τον ίδιο τον Καμύ. Εκατό φορές...[54]
  5. ↑ Κατά την ομιλία του στην απονομή του Διεθνούς Βραβείου Ειρήνης (Βιέννη, 28 Ιουνίου 1956), ο μεγάλος Κρητικός ποιητής σημείωσε: «Για πρώτη φορά ο άνθρωπος βρίσκεται συνειδητά ομπρός από την άβυσσο. Γι’ αυτό το σάστισμα, η ηττοπάθεια κι η προδοσία τόσων ψυχών γύρα μας. Για πρώτη φορά συνάμα και τα μέσα της εξόντωσης στάθηκαν τόσο τρομαχτικά. Η επιστήμη, το δίστομο αυτό μαχαίρι, έθεσε διαβολική δύναμη στα χέρια του πιθηκανθρώπου. Του κάκου, από χιλιάδες χρόνια, ο πιθηκάνθρωπος αυτός κίνησε να φτάσει στην ανώτατη αποκορύφωση του, στον άνθρωπο. Δεν έφτασε ακόμα σε αλάκερη την επιφάνεια της γης. Οι σκοτεινές δυνάμεις λυσσούν ακόμα εντός του, απειλητικές κι αποφασισμένες. Οπλισμένοι με τη διαβολική αυτή δύναμη μπήκαμε στην άγρια ζούγκλα που τη λέμε: ατομική εποχή. Κρίσιμη στιγμή: Ανάμεσα στην πρόοδο της διάνοιας και στο ηθικό επίπεδο του σημερινού ανθρώπου υπάρχει μεγάλη απόκλιση, εξαιρετικά επικίντυνη. Ο γορίλας ανακάλυψε υπερβολικά ενωρίς τη φωτιά. Αν δε θέλουμε ν’ αφήσουμε τον κόσμο να βουλιάξει στο χάος, πρέπει, όπως λευτερώσαμε τις δυνάμεις που είναι κρυμμένες μέσα στην ύλη, να λευτερώσουμε και την αγάπη που είναι φυλακισμένη στην καρδιά του κάθε ανθρώπου. Πρέπει η ατομική δύναμη να μπει στην υπηρεσία της ατομικής καρδιάς.»[74]
  6. ↑ Ήταν τόσες πολλές οι κακουχίες που έζησε ο Νίκος Καζαντζάκης και τόσες πολλές οι ασκητικές στερήσεις που επέβαλε στον εξαίσιο, κατά την Ελένη Καζαντζάκη, οργανισμό του, που όταν αρρώστησε για πρώτη φορά στην Αντίπολη ο γιατρός που τον εξέτασε ρώτησε αν είχε κάνει σε ναζιστικό στρατόπεδο.[75]
  7. ↑ Ο Καζαντζάκης, ταξιδεύοντας για την Κίνα, έπρεπε να εμβολιαστεί για ευλογιά και χολέρα. Το εμβόλιο όμως του προκάλεσε γάγγραινα και με έξοδα της κυβέρνησης της Κίνας μεταφέρθηκε πρώτα στην Κοπεγχάγη και στη συνέχεια στο Φράιμπουργκ. Η δυνατή του κράση βοήθησε στη θεραπεία της γάγγραινας. Είχε όμως προσβληθεί στην Κίνα από ασιατική γρίπη βαριάς μορφής, που τον οδήγησε τελικά στον θάνατο.[76][77]
  8. ↑ Χαρακτηριστική και αξιομνημόνευτη, για τη συγγραφική ταχύτητα του Καζαντζάκη, παραμένει η ολοκλήρωση της α΄ γραφής της έμμετρης μετάφρασης της Θείας Κωμωδίας του Δάντη, το καλοκαίρι του 1932, μέσα σε μόλις 45 ημέρες[28].
  9. ↑ Ο Νίκος Καζαντζάκης γνώριζε εκτός από τα Ελληνικά άλλες έξι γλώσσες: Αγγλικά, Γαλλικά, Γερμανικά, Ιταλικά, Ισπανικά και Ρωσικά. Επίσης, μπορούσε να συνεννοηθεί υποτυπωδώς στα Ιαπωνικά και έμαθε τουλάχιστον κάποιες λέξεις σε Εβραϊκά, Κινεζικά, και ίσως Αραβικά. Επιπλέον, μετέφρασε έργα από τα Αρχαία ελληνικά, ενώ διάβαζε και Λατινικά.[11] Παρ' όλ' αυτά, υπάρχουν πολύγλωσσοι άνθρωποι που μιλούν πολύ περισσότερες γλώσσες, όπως π.χ. ο Έλληνας μεταφραστής Γιάννης Οικονόμου, ο οποίος γνωρίζει 32 ή ίσως και 47 γλώσσες.
  10. ↑ Η Οδύσεια, με ένα σίγμα στην πρώτη έκδοση του 1938, του Νίκου Καζαντζάκη είναι ένα εντελώς πρωτότυπο έργο, διαφορετικό και ανεξάρτητο από τη μετάφραση της Οδύσσειας του Ομήρου.[107]
  11. ↑ Ο Οθέλλος ξαναγυρίζει είναι η μοναδική κωμωδία που έγραψε ο Νίκος Καζαντζάκης.
  12. ↑ Ο βραχόκηπος είναι μετάφραση του Παντελή Πρεβελάκη από το γαλλικό πρωτότυπο, που γράφτηκε από τον Καζαντζάκη το 1936 με τίτλο Le Jardin des Rochers.
  13. ↑ Ο Χριστός ξανασταυρώνεται εκδόθηκε μεταφρασμένος πρώτα στη Νορβηγία, τον Ιανουάριο του 1951 και τον Φεβρουάριο στη Γερμανία.
  14. ↑ Ο τελευταίος πειρασμός εκδόθηκε πρώτα στη Σουηδία και τη Νορβηγία το 1952.
  15. ↑ Σχετικά, ο Πάτροκλος Σταύρου το 2009 σε επίμετρό του στο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη Αναφορά στον Γκρέκο ανέφερε ότι παλαιότερα αναζήτησε τα βιβλία του Καζαντζάκη σε γνωστό βιβλιοπωλείο στο Λονδίνο. Έψαξε στα μυθιστορήματα, στην ποίηση, στα ταξιδιωτικά, στο θέατρο, στη φιλοσοφία, αλλά τίποτα... Τελικά, η υπεύθυνη του βιβλιοπωλείου τον ενημέρωσε ότι ο Καζαντζάκης δεν ήταν στα επιμέρους είδη λόγου, αλλά στους κλασικούς, μαζί με τον Όμηρο, τον Αισχύλο, τον Σοφοκλή, τον Ευριπίδη, τον Θουκυδίδη, και ανεβαίνοντας υψηλότερα στους αιώνες, η υπεύθυνη ανέφερε τους Σαίξπηρ, Δάντη, Γκαίτε, Ουγκώ.[139] Ακόμη ο Πάτροκλος Σταύρου το 2008 σε επίμετρό του στο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη Ο φτωχούλης του Θεού σημείωσε: «Η γενική θεώρηση του Νίκου Καζαντζάκη στους καιρούς μας, αλλά και παλαιότερα, μας τον παραδίδει ως άνθρωπο του κόσμου, κοσμοπολίτη, πάνω από σύνορα, αναζητητή οικουμενικών αξιών που να συνενώνουν τους ανθρώπους. Η καθιέρωσή του ως οικουμενικού συγγραφέα, με τα βιβλία του να έχουν μεταφρασθεί σε όλες σχεδόν τις λαλούμενες γλώσσες του κόσμου, αποδεικνύει και επικυρώνει αυτή την άποψη.»[140]

Παραπομπές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. ↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας. 11909524d. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
  2. ↑ The Fine Art Archive. cs.isabart.org/person/18854. Ανακτήθηκε στις 1  Απριλίου 2021.
  3. ↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας: «Gemeinsame Normdatei» (Γερμανικά) Ανακτήθηκε στις 11  Δεκεμβρίου 2014.
  4. ↑ www.kazantzaki.gr/gr/travelling-with-the-mind--10-things-you-didnt-know-about-nikos-kazantzakis.
  5. ↑ CONOR.SI. 5257059. Ανακτήθηκε στις 8  Ιανουαρίου 2025.
  6. ↑ www.naxos.gr/the-ursuline-school-school-of-commerce/?lang=en.
  7. 1 2 3 4 5 www.kazantzaki.gr/en/muthistorima/anafora-ston-gkreko-138.
  8. 1 2 www.kazantzaki.gr/en/taksideuontas-rousia.
  9. ↑ www.historical-museum.gr/webapps/kazantzakis-pages/gr/work/translations-dantis-01.php.
  10. 1 2 www.kazantzaki.gr/en/travel-writing/taksideuontas-g΄-agglia-158.
  11. 1 2 Ταξιδεύοντας... με το νου // 10 πράγματα που δεν γνωρίζατε για τον Νίκο Καζαντζάκη. kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 26/12/2024.
  12. 1 2 Ο Νίκος Καζαντζάκης. Σύντομη Βιογραφία. kazantzakispublications.org. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
  13. ↑ Stavri J. Dajo. The universal dimension of the literary work of the Greek writer Nikos Kazantzakis. telegrafi.com. 25/04/2018. Ανακτήθηκε στις 27/09/2025.
  14. 1 2 The Official Site of the Nikos Kazantzakis Estate. nikoskazantzakisestate.org. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
  15. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. ISBN 978-618-5146-30-6.
  16. ↑ «οι πρόεδροι της Ε.Ε.Λ από το 1934 έως και σήμερα». www.eel.org.gr. Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Σεπτεμβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 6 Οκτωβρίου 2015.
  17. ↑ «Λύθηκε το «αίνιγμα» σχετικά με την ακριβή ημερομηνία γέννησης του Νίκου Καζαντζάκη». in.gr. 15 Ιουν. 2007. Ανακτήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2015.
  18. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 3.
  19. ↑ Η ζωή και το έργο. Μεγαλώνοντας. kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
  20. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος (2005). Όφις και Κρίνο. Σημειώσεις - Σχόλια αντί Προλόγου και Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 106. ISBN 978-960-7948-01-4.
  21. ↑ Χατζοπούλου, Λίτσα (2008). Ο Νίκος Καζαντζάκης μέσα από τις συλλογές του Μουσείου. Ηράκλειο Κρήτης: Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη. σελ. 36. ISBN 978-960-86842-1-8.
  22. ↑ Νίκος Καζαντζάκης. Σπασμένες ψυχές. Επιμέλεια και πρόλογος Πάτροκλος Σταύρου. Εισαγωγή Βαγγέλης Αθανασόπουλος. Παραθέματα Ευαγγελία Σοφιανού. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. 2007. σελ. 11. ISBN 978-960-7948-21-2.
  23. 1 2 3 4 Κατσίμπαλης, Γ. Κ. (1958). Βιβλιογραφία Ν. Καζαντζάκη Α΄ 1906-1948. Αθήνα: [χ.ε.]
  24. 1 2 3 4 Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. Απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. xx. ISBN 978-960-524-134-6.
  25. ↑ Νίκος Καζαντζάκης. Ο πρωτομάστορας (Η θυσία). Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου και Ευαγγελία Σοφιανού. Εισαγωγή Βάλτερ Πούχνερ. Επίμετρο Σ. Κ. Σακελλαρόπουλος. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. 2012. σελ. ιδ'. ISBN 978-960-7948-43-4.
  26. ↑ Νίκος Καζαντζάκης. Ο πρωτομάστορας (Η θυσία). Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου και Ευαγγελία Σοφιανού. Εισαγωγή Βάλτερ Πούχνερ. Επίμετρο Σ. Κ. Σακελλαρόπουλος. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. 2012. σελ. 130. ISBN 978-960-7948-43-4.
  27. ↑ Νίκος Καζαντζάκης. Ταξιδεύοντας: Αγγλία. Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. Έκτη επανεκτύπωση 2014. Πρώτη έκδοση 1984. σελ. 102.
  28. 1 2 3 4 5 6 Ο Νίκος Καζαντζάκης. Χρονογραφία του Βίου του. kazantzakispublications.org. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
  29. ↑ Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. Απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. xxi. ISBN 978-960-524-134-6.
  30. ↑ Αλεξίου, Έλλη (2016). Νίκος Καζαντζάκης. Για να γίνει μεγάλος. Αθήνα: Το Βήμα. σελ. 89. ISBN 978-960-503-759-8.
  31. ↑ Τζεφέρης, Πέτρος (15 Ιανουαρίου 2016). «Μεταλλειοκτήτης ο Καζαντζάκης και μεταλλωρύχος ο Ζορμπάς!». www.huffingtonpost.gr. Ανακτήθηκε στις 9 Ιουλίου 2016.
  32. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 9 - 10.
  33. ↑ Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. Απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. xxi - xxii. ISBN 978-960-524-134-6.
  34. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 13 & 387.
  35. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος (2009). Αναφορά στον Γκρέκο. επίμετρο: Δρ. Πάτροκλος Σταύρου. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 409. ISBN 978-960-7948-26-7.
  36. 1 2 3 4 Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. Απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. xxiii. ISBN 978-960-524-134-6.
  37. ↑ Kazantzakis, Nikos (1965). Report to Greco. New York: Simon & Schuster. σελ. 124.
  38. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 221.
  39. ↑ Αλεξίου, Έλλη (2016). Νίκος Καζαντζάκης. Για να γίνει μεγάλος. Αθήνα: Το Βήμα. σελ. 296 - 297. ISBN 978-960-503-759-8.
  40. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 464 - 465.
  41. ↑ Νίκος Καζαντζάκης. Επιστολές προς Γαλάτεια. Εισαγωγή - σχόλια: Έλλη Αλεξίου. Πρόλογοι: Γιάννης Γουδέλης. Δίφρος. Αθήνα. Τρίτη έκδοση 1993. Πρώτη έκδοση 1958. σελ. 183 - 184.
  42. ↑ Φιλιππίδης, Σ. Ν., επιμ. (2010). Ο Καζαντζάκης στον 21ο αιώνα: Πρακτικά του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου «Νίκος Καζαντζάκης 2007: Πενήντα χρόνια μετά» (Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ηράκλειο & Ρέθυμνο, 18-21 Μαΐου 2007). Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης & Εκδόσεις Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης. σελ. 30. ISBN 978-960-524-315-9.
  43. ↑ Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. 4. ISBN 978-960-524-134-6.
  44. ↑ «Ο Παναΐτ Ιστράτι και η οικογένεια Καζαντζάκη». Η Καθημερινή. 28 Αυγούστου 2013. Ανακτήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2015.
  45. 1 2 Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. Απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. xxiv. ISBN 978-960-524-134-6.
  46. 1 2 Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. Απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. xxv. ISBN 978-960-524-134-6.
  47. ↑ Χατζοπούλου, Λίτσα (2008). Ο Νίκος Καζαντζάκης μέσα από τις συλλογές του Μουσείου. Ηράκλειο Κρήτης: Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη. σελ. 90. ISBN 978-960-86842-1-8.
  48. ↑ Καζαντζάκη, Ελένη Ν. (1998). Νίκος Καζαντζάκης, ο ασυμβίβαστος: Βιογραφία βασισμένη σε ανέκδοτα γράμματα και κείμενά του. Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 397. ISBN 9780007948116.
  49. ↑ Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. Απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. xxvi. ISBN 978-960-524-134-6.
  50. ↑ Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. Απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. xxvii. ISBN 978-960-524-134-6.
  51. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 388 & 518.
  52. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 389.
  53. 1 2 Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. Απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. xxviii. ISBN 978-960-524-134-6.
  54. ↑ Καζαντζάκη, Ελένη Ν. (1998). Νίκος Καζαντζάκης, ο ασυμβίβαστος: Βιογραφία βασισμένη σε ανέκδοτα γράμματα και κείμενά του. Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 652. ISBN 9780007948116.
  55. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, Νίκος Καζαντζάκης». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 11 Απριλίου 2016.
  56. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, Πρόταση Νίκου Βέη (1947)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2015.
  57. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, Πρόταση Hjalmar Gullberg (1950)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2015.
  58. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, α' πρόταση Sigfrid Siwertz (1951)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2016.
  59. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, β' πρόταση Sigfrid Siwertz (1951)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2016.
  60. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, πρόταση Ένωσης Νορβηγών Συγγραφέων (1952)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2016.
  61. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, πρόταση Hans Heiberg (1953)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2016.
  62. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, πρόταση Henry Olsson (1954)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2016.
  63. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, πρόταση Lorentz Eckhoff(1955)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2016.
  64. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, πρόταση Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών(1955)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2016.
  65. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, πρόταση Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών (1956)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2016.
  66. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, πρόταση Johannes Andreasson Dale (1956)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2016.
  67. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, πρόταση Samuel Baud-Bovy(1956)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2016.
  68. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, πρόταση Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών (1957)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2016.
  69. ↑ «Nobel Prize in Literature, Nomination Database, πρόταση Samuel Baud-Bovy(1957)». Βραβείο Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 7 Μαΐου 2016.
  70. ↑ Χατζοπούλου, Λίτσα (2008). Ο Νίκος Καζαντζάκης μέσα από τις συλλογές του Μουσείου. Ηράκλειο Κρήτης: Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη. σελ. 68. ISBN 978-960-86842-1-8.
  71. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 532.
  72. ↑ Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. Απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. xxix. ISBN 978-960-524-134-6.
  73. ↑ Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. Απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. xxx. ISBN 978-960-524-134-6.
  74. ↑ Νίκος Καζαντζάκης 1883 - 1957, Ανθολόγιο. Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ηρακλείου. Ηράκλειο Κρήτης. 2009.
  75. ↑ Καζαντζάκη, Ελένη Ν. (1998). Νίκος Καζαντζάκης, ο ασυμβίβαστος: Βιογραφία βασισμένη σε ανέκδοτα γράμματα και κείμενά του. Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 474. ISBN 9780007948116.
  76. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 540.
  77. ↑ Καζαντζάκη, Ελένη Ν. (1998). Νίκος Καζαντζάκης, ο ασυμβίβαστος: Βιογραφία βασισμένη σε ανέκδοτα γράμματα και κείμενά του. επιμέλεια: Πάτροκλος Σταύρου. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. ISBN 9780007948116.
  78. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 212. ISBN 978-618-5146-30-6.
  79. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 213. ISBN 978-618-5146-30-6.
  80. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 214 - 215. ISBN 978-618-5146-30-6.
  81. ↑ «Προμαχώνας Μαρτινέγκο». Σεμινάριο: Σχεδιασμός και ανάπτυξη ιστοσελίδων, Θέμα: Μνημεία του Χάνδακα στην περίοδο της Βενετοκρατίας. Τότε και σήμερα. Πανεπιστήμιο Κρήτης. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 12 Αυγούστου 2004. Ανακτήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2015.CS1 maint: Unfit url (link)
  82. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 215 - 217. ISBN 978-618-5146-30-6.
  83. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 119 - 120. ISBN 978-618-5146-30-6.
  84. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 127 - 132. ISBN 978-618-5146-30-6.
  85. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 133 - 136. ISBN 978-618-5146-30-6.
  86. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 139. ISBN 978-618-5146-30-6.
  87. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 141. ISBN 978-618-5146-30-6.
  88. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 143 - 145. ISBN 978-618-5146-30-6.
  89. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 154 - 155. ISBN 978-618-5146-30-6.
  90. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 155, 158. ISBN 978-618-5146-30-6.
  91. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 155 - 158. ISBN 978-618-5146-30-6.
  92. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 161 - 162. ISBN 978-618-5146-30-6.
  93. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 163 - 165. ISBN 978-618-5146-30-6.
  94. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 166 - 167. ISBN 978-618-5146-30-6.
  95. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 193. ISBN 978-618-5146-30-6.
  96. ↑ Νανάκης Ανδρέας, Μητροπολίτης Αρκαλοχωρίου, Καστελλίου και Βιάννου, Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης και Πρόεδρος της Διοικούσας Επιτροπής της Ανωτάτης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Ηρακλείου Κρήτης (κατά κόσμον Σταύρος Νανάκης). Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ Ο ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ. Ο μύθος για τον αφορισμό και την κηδεία του. imakb.gr. Ανακτήθηκε στις 20 Φεβρουαρίου 2026.CS1 maint: Πολλαπλές ονομασίες: authors list (link)
  97. ↑ «Η αλήθεια για το ΜΗ αφορισμό του Καζαντζάκη και το επίσημο έγγραφο». ekriti. 18 Φεβρουαρίου 2014. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 Δεκεμβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2015.
  98. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 185. ISBN 978-618-5146-30-6.
  99. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 192, 220. ISBN 978-618-5146-30-6.
  100. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 194 - 199. ISBN 978-618-5146-30-6.
  101. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 140. ISBN 978-618-5146-30-6.
  102. ↑ Κυριατζή, Αντωνία (2016). Η εκκλησία στην Ελλάδα και το καζαντζακικό ζήτημα.Ιστορική αναψηλάφηση με βάση τις πηγές. Θεσσαλονίκη: Ostracon Publishing p.c. σελ. 140 - 141. ISBN 978-618-5146-30-6.
  103. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος. «Πέντε ανέκδοτες επιστολές προς τον Αλέξη Μινωτή». εισαγωγή: Αλέξης Μινωτής. η λέξη, τχ. 42, φλεβάρης '85, σελ. 114-118. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 18 Ιουλίου 2021. Ανακτήθηκε στις 12 Σεπτεμβρίου 2015.
  104. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος (2005). Όφις και Κρίνο. Σημειώσεις - Σχόλια αντί Προλόγου και Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 115. ISBN 978-960-7948-01-4.
  105. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. ιγ', 538, 620, 663, 672 & 674 - 675.
  106. ↑ Σύντομη βιογραφία. kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
  107. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος (2014). Νίκος Μαθιουδάκης, επιμ. Οφις και Κρίνο. Αθήνα: Έθνος.
  108. ↑ Μαθιουδάκης, Νικόλαος (2012). «Ποιητικοί Νεολογισμοί στην 'ΟΔΥΣΕΙΑ' του Νίκου Καζαντζάκη: Χιλιάδες Αθησαύριστες Λέξεις Αναζητούν την Ταυτότητά τους» (PDF). Κομοτηνή: Πρακτικά του 10ου Διεθνούς Συνεδρίου Ελληνικής Γλωσσολογίας. Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. ISBN 978-960-99486-7-8. Ανακτήθηκε στις 28 Νοεμβρίου 2015.
  109. ↑ Καζαντζάκη, Ελένη Ν. (1998). Νίκος Καζαντζάκης, ο ασυμβίβαστος: Βιογραφία βασισμένη σε ανέκδοτα γράμματα και κείμενά του. Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 280 & 304. ISBN 9780007948116.
  110. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 724.
  111. 1 2 3 Οδύσσεια. kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 16/01/2026.
  112. ↑ Χατζοπούλου, Λίτσα (2008). Ο Νίκος Καζαντζάκης μέσα από τις συλλογές του Μουσείου. Ηράκλειο Κρήτης: Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη. σελ. 81. ISBN 978-960-86842-1-8.
  113. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 476 - 480.
  114. ↑ Χατζοπούλου, Λίτσα (2008). Ο Νίκος Καζαντζάκης μέσα από τις συλλογές του Μουσείου. Ηράκλειο Κρήτης: Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη. σελ. 104. ISBN 978-960-86842-1-8.
  115. ↑ Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. Απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. xvii - xviii. ISBN 978-960-524-134-6.
  116. ↑ Θέατρο. kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 14/01/2026.
  117. ↑ Νίκος Καζαντζάκης. Θέατρο Α΄. Τραγωδίες με αρχαία θέματα. Προμηθέας, Κούρος, Οδυσσέας, Μέλισσα. Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. 1998. Πρώτη έκδοση, με επιμέλεια Εμμανουήλ Χ. Κάσδαγλη, 1955.
  118. ↑ Νίκος Καζαντζάκης. Θέατρο Β΄. Τραγωδίες με βυζαντινά θέματα. Χριστός, Ιουλιανός ο Παραβάτης, Νικηφόρος Φωκάς, Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος. Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. 1998. Πρώτη έκδοση, με επιμέλεια Εμμανουήλ Χ. Κάσδαγλη, 1956.
  119. ↑ Νίκος Καζαντζάκης. Θέατρο Γ΄. Τραγωδίες με διάφορα θέματα. Καποδίστριας, Χριστόφορος Κολόμβος, Σόδομα και Γόμορρα, Βούδας. Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. 1998. Πρώτη έκδοση, με επιμέλεια Εμμανουήλ Χ. Κάσδαγλη, 1956.
  120. ↑ Καζαντζάκη, Ελένη Ν. (1998). Νίκος Καζαντζάκης, ο ασυμβίβαστος: Βιογραφία βασισμένη σε ανέκδοτα γράμματα και κείμενά του. Επιμέλεια Πάτροκλος Σταύρου. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 421. ISBN 9780007948116.
  121. ↑ Μπην Πήτερ (Bien Peter) (2001). Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος, Α'. απόδοση στα ελληνικά: Ασπασία Δ. Λαμπρινίδου. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. 313. ISBN 978-960-524-134-6.
  122. ↑ Σκίτσα από το Άγιον Όρος. kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
  123. ↑ «Ανοίξαμε το αρχείο του Νίκου Καζαντζάκη». LiFO. 22 Οκτωβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 3 Απριλίου 2024.
  124. ↑ Καζαντζάκης, Νίκος· Πρεβελάκης, Παντελής (1984). Τετρακόσια γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη. Και σαράντα άλλα Αυτόγραφα εκδιδόμενα με Σχόλια, ένα Σχεδίασμα Εσωτερικής Βιογραφίας και τη Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη από τον Π. Πρεβελάκη. Αθήνα: Εκδόσεις Καζαντζάκη. σελ. 21 & 126.
  125. 1 2 Εργογραφία. amis-kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 14/01/2026.
  126. 1 2 Ζέκας, Χριστόδουλος (2021). «Φιλολογία και λογοτεχνικότητα: Οι ομηρικές μεταφράσεις των Ν. Καζαντζάκη - Ι.Θ. Κακριδή και Δ.Ν. Μαρωνίτη». Θέματα Λογοτεχνίας (65): 16-48.
  127. ↑ Ράμμου, Ελένη (2007). 48ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Αθήνα: Υπουργείο Πολιτισμού. σελ. 263.
  128. ↑ Γιώργος Ρούσσος. «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» / Ο Ζυλ Ντασέν μεταφέρει στο σινεμά το βιβλίο του Καζαντζάκη. tvxs.gr. 29/04/2024. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
  129. ↑ Νίκος Καζαντζάκης - Ακροβάτης πάνω από το χάος. imdb.com. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
  130. ↑ Νίκος Καζαντζάκης - Ακροβάτης πάνω από το χάος. chaniafilmfestival.com. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
  131. ↑ Τελευταίο Ταξίδι. moviementa.com. Ανακτήθηκε στις 24/01/2026.
  132. ↑ Christophe Colomb (TV Movie 1975), http://www.imdb.com/title/tt0341307/fullcredits, ανακτήθηκε στις 2018-01-02
  133. 1 2 Γεωργία Τσατσάνη. Το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη. patris.gr. 4 Δεκεμβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 14/01/2026.
  134. ↑ Οι αίθουσες Νίκου Καζαντζάκη στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης. archive.historical-museum.gr. Ανακτήθηκε στις 08/02/2026.
  135. 1 2 Ηλίας Μαγκλίνης. Ο Καζαντζάκης μιας νέας εποχής. Στον καιρό του προκάλεσε πολλές συζητήσεις· κατά κάποιον τρόπο, αυτές οι συζητήσεις συνεχίζονται μέχρι σήμερα. kathimerini.gr. 16/03/2023. Ανακτήθηκε στις 10/02/2026.
  136. 1 2 3 Vrasidas Karalis. Nikos Kazantzakis and the Temptations of Writing. sydneyreviewofbooks.com. 01/03/2018. Ανακτήθηκε στις 10/02/2026.
  137. ↑ Χατζοπούλου, Λίτσα (2008). Ο Νίκος Καζαντζάκης μέσα από τις συλλογές του Μουσείου. Ηράκλειο Κρήτης: Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη. σελ. 82. ISBN 978-960-86842-1-8.
  138. ↑ Reading Greece: “Nikos Kazantzakis and his Fellow Greek Writers: Interactions, Affinities, Divergencies”. greeknewsagenda.gr. 09/06/2023. Ανακτήθηκε στις 10/02/2026.
  139. ↑ Νίκος Καζαντζάκης. Αναφορά στον Γκρέκο. Επιμέλεια και επίμετρο Δρ. Πάτροκλος Σταύρου. Εκδόσεις Καζαντζάκη (Πάτροκλος Σταύρου). Αθήνα. 2009. Πρώτη έκδοση 1982. σελ. 540. ISBN 978-960-7948-26-7.
  140. ↑ Νίκος Καζαντζάκης. Ο φτωχούλης του Θεού. Επιμέλεια - επίμετρο Πάτροκλος Σταύρου. Εκδόσεις Καζαντζάκη. Αθήνα. 2011. Πρώτη έκδοση 1981. σελ. 377. ISBN 978-960-7948-24-3.
  141. ↑ Νέα Εστία. Νίκος Καζαντζάκης. Τόμος 102. Αθήναι, Χριστούγεννα 1977. Τεύχος 1211. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Ι. Δ. Κολλάρου & Σιας Α.Ε.
  142. ↑ Helena González Vaquerizo. Kazantzakis's Odyssey: A (Post)modernist Sequel. academia.edu. 2022. Ανακτήθηκε στις 10/02/2026.
  143. ↑ Χάρολντ Μπλουμ. Ο δυτικός κανόνας. Τα βιβλία και τα σχολεία των εποχών. Μετάφραση Κατερίνα Ταβαρτζόγλου. Εισαγωγή, επιμέλεια Δημήτρης Αρμάος. Εκδόσεις Gutenberg. Αθήνα. 2007. σελ. 708. ISBN 9789600111927.
  144. ↑ Ολόκληρη η ομιλία του Ελύτη στην απονομή του Νόμπελ. lifo.gr. 16/09/2015. Ανακτήθηκε στις 10/02/2026.
  145. ↑ Αρκουδέας, Κώστας (2015). Το χαμένο Νόμπελ. Μια αληθινή ιστορία. Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη. σελ. 238 - 239. ISBN 978-960-03-5936-7.
  146. ↑ Αρκουδέας, Κώστας (2015). Το χαμένο Νόμπελ. Μια αληθινή ιστορία. Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη. σελ. 306. ISBN 978-960-03-5936-7.
  147. ↑ Μπήτον Ρόντρικ (Beaton Roderick), επιμ. (2011). Εισαγωγή στο έργο του Καζαντζάκη: Επιλογή κριτικών κειμένων. μετάφραση: Θανάσης Κατσικερός, επιμέλεια σειράς: Νάσος Βαγενάς. Ηράκλειο Κρήτης: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. σελ. ια'. ISBN 978-960-524-333-3.
  148. ↑ «Η ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΗΣ ΑΒΥΣΣΟΣ - NEON. Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Κρήτης 02/05/2015 - 14/10/2015». NEON. Ανακτήθηκε στις 25 Ιουλίου 2018.
  149. ↑ «Η ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΗΣ ΑΒΥΣΣΟΣ - NEON. Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης 07/11/2015 - 29/02/2016». NEON. Ανακτήθηκε στις 25 Ιουλίου 2018.
  150. 1 2 «Η ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΗΣ ΑΒΥΣΣΟΣ - NEON. Ωδείο Αθηνών 18/11/2016 - 29/01/2017». NEON. Ανακτήθηκε στις 25 Ιουλίου 2018.
  151. ↑ iefimerida.gr (9 Σεπτεμβρίου 2016). «Ανακαινίζεται το Ωδείο Αθηνών: Το ιστορικό κτίριο στο οποίο σπούδασαν Κάλλας, Σκαλκώτας, Μίκης [εικόνες]». iefimerida.gr. Ανακτήθηκε στις 25 Ιουλίου 2018.
  152. ↑ Έτος Νίκου Καζαντζάκη. dipe.kor.sch.gr. 20 Ιανουαρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
  153. ↑ Έτος Νίκου Καζαντζάκη: Η Νάξος τιμά το μεγάλο Έλληνα συγγραφέα. ypaithros.gr. 16/03/2017. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.
  154. 1 2 2007: 50 χρόνια από το θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη. amis-kazantzaki.gr. Ανακτήθηκε στις 07/02/2026.

Βιβλιογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αφιερώματα περιοδικών

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πρόσθετη βιβλιογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Βουλγαράκη-Πισίνα Εύη, Η «Χριστολογία» του Νίκου Καζαντζάκη, Νέα Εστία, τμ. 157, τχ. 1776, Μάρτιος 2005, σ. 402-416.
  • Γλυτζουρής Αντώνης, Τα μερεμέτια του Πρωτομάστορα, Αριάδνη, τχ. 14, 2008, σ. 167-180.
    • Το ίδιο και στο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης & Εκδόσεις Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης (επιμέλεια: Σ. Ν. Φιλιππίδης), Ο Καζαντζάκης στον 21ο αιώνα, Πρακτικά του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου Νίκος Καζαντζάκης 2007: Πενήντα χρόνια μετά (Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ηράκλειο & Ρέθυμνο, 18-21 Μαΐου 2007), Ηράκλειο Κρήτης, 2010, σ. 247-270.
  • Γραμματάς Θεόδωρος, Η έννοια της ελευθερίας στο έργο του Ν. Καζαντζάκη, εκδ. Δωδώνη, Αθ.-Γιάννινα, 1983.
  • Καραγκιοζόπουλος Θωμάς, Φιλολογικές και φιλοσοφικές διαστάσεις της «Ασκητικής» του Νίκου Καζαντζάκη, Μεταπτυχιακή Εργασία, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Φιλοσοφική Σχολή, Θεσσαλονίκη 2017.
  • Ζέκας Χριστόδουλος, «Φιλολογία και λογοτεχνικότητα: Οι ομηρικές μεταφράσεις των Ν. Καζαντζάκη - Ι.Θ. Κακριδή και Δ.Ν. Μαρωνίτη», Θέματα Λογοτεχνίας, τχ. 65, 2021, σ. 16-48.
  • Καστρινάκη Αγγέλα, Ο Χριστός ξανασταυρώνεται στα χρόνια του Εμφυλίου, Νέα Εστία, τμ. 151, τχ. 1743, Μάρτιος 2002, σ. 348-366.
  • Καστρινάκη Αγγέλα, Ελληνομάρες-παλαβομάρες': Ζορμπάς: ένας διεθνιστής μέσα στην Κατοχή, Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου Νίκος Καζαντζάκης, το έργο και η πρόσληψή του, Ηράκλειο, 2006, σ. 151-162.
  • Κουμάκης Γεώργιος, Νίκος Καζαντζάκης. Θεμελιώδη προβλήματα στη φιλοσοφία του, εκδ. Εστία, Αθήνα, 1982 (β΄ έκδ. 1985, γ΄ έκδ. 1996).
  • Λαμπρίδη, Έλλη, Επιστολές προς Ν. Καζαντζάκη, Δ. Καπετανάκη, Π. Πρεβελάκη, Γ. Σεφέρη, Α. Σικελιανό, (Επιμέλεια Κων. Γαρίτσης), Έμβρυο, Αθήνα 2016. ISBN 978-960-8002-93-7.
  • Λαμπρίδη, Έλλη, Σημειώματα στην Οδύσσεια του Ν. Καζαντζάκη, (Επιμέλεια και Επίμετρο Κων. Γαρίτσης), Έμβρυο, Αθήνα 2017. ISBN 978-618-5252-02-1.
  • Λεονταρίτου Κλεοπάτρα, Η νεορομαντική βιοθεωρία του Καζαντζάκη. Η ποίηση της ζωής, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, 1981.
  • Μανουσάκης Γιώργης, "Το κωμικό στοιχείο στον Καπετάν Μιχάλη", Καινούρια Εποχή, τχ. 9, Αθήνα, Άνοιξη 1978, σ. 106-117.
  • Μανουσάκης Γιώργης, Ο Καζαντζάκης των χαμηλών τόνων, Η λέξη, τχ. 139, Αθήνα, Μάιος-Ιούνιος 1997, σελ. 372-391.
    • Το ἴδιο πιο εκτενές στο: Ελλωτία, τχ. 7, Χανιά, 1998, σ. 17-53.
    • Αναδημοσίευση του τελευταίου στο: Ανθολογία από το έργο του Γιώργη Μανουσάκη, Επιλογή-Παρουσίαση-Επιμέλεια Κώστας Μπουρναζάκης, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, Ηράκλειο Κρήτης, 2012, σ. 358-401.
  • Μανουσάκης Γιώργης, Το κωμικό στοιχείο στο ἔργο του Νίκου Καζαντζάκη, Παλίμψηστον, τχ. 24, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο Κρήτης, 2010, σ. 49-61.
  • Μανουσάκης Γιώργης, Τα πρόσωπα του "Καπετάν Μιχάλη". Μια καζαντζακική ανθρωπολογική κλίμακα, Θεώρηση του Νίκου Καζαντζάκη. Είκοσι χρόνια από το θάνατό του, Τετράδια «Ευθύνης», αρ. 3, Αθήνα, 1977, σ. 118-153.
  • Μανουσάκης Γιώργης, Η μαντάμ Ορτάνς και τα τέσσερα λογοτεχνικά πορτραίτα της [Παντελής Πρεβελάκης, Νίκος Καζαντζάκης, Άρης Δικταίος, Γαλάτεια Καζαντζάκη], Παλίμψηστον, τχ. 11, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο Κρήτης, 1991, σ. 79-100.
    • Το ίδιο και αυτοτελώς στο: Έρεισμα, Χανιά, 1996, σ. 46.
  • Μανουσάκης Γιώργης, Το κρητικό πλαίσιο του "Αλέξη Ζορμπά", Κριτικά φύλλα, τχ. 3-4, Αθήνα, Μάιος-Αύγουστος 1971, σ. 289-296.
  • Μαράς Στάθης, Νίκος Καζαντζάκης. Τέχνη και Μεταφυσική, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 1988.
  • Μιχαηλίδης Κώστας, Οι μεταφυσικές αναζητήσεις του Νίκου Καζαντζάκη, Διαβάζω, τχ. 190, 1988, σ. 83-88.
  • Οικονομίδου-Kristitch E., Οι φιλοσοφικές επιδράσεις στην πνευματική περιπέτεια του Νίκου Καζαντζάκη, Διαβάζω, τχ. 190, 1988, σ. 70-74.
  • Παπαχατζάκη-Κατσαράκη Θεοδώρα, Το θεατρικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη: η τραγωδία Μέλισσα, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα, 1985.
  • Πετράκου Κυριακή, Θεατρικές διασκευές μυθιστορημάτων του Καζαντζάκη, Το μυθιστορηματικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη (πρακτικά επιστημονικής διημερίδας), επ. Αθηνά Βουγιούκα, έκδ. Ελληνικού Τμήματος της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, Αθήνα, 2003, σ. 86-99.
    • Το ίδιο και στο: Θεατρολογικά Miscellanea, εκδ. Δίαυλος, Αθήνα, 2004, σ. 175-200.
  • Πετράκου Κυριακή, Ο Καζαντζάκης και το θέατρο, εκδ. Μίλητος, Αθήνα, 2005.
  • Σταυρακοπούλου Σωτηρία, Η παρουσία του καζαντζακικού Ζορμπά στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία, Αντί, τχ. 911-912, 4 Ιαν. 2008, σ. 68-75.
  • Σταύρου Μ., Ο υπαρξιακός Καζαντζάκης. Η μακρά πορεία προς τον «Καπετάν Μιχάλη», εκδ. Δρόμων, Αθήνα, 2001.
  • Στεφανάκης Γ., Αναφορά στον Καζαντζάκη, εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα, 1997.
  • Τσιρόπουλος Κώστας, Νέα ανάγνωση της Ασκητικής, Θεώρηση του Νίκου Καζαντζάκη, Τετράδια «Ευθύνης», 3, 1983², σ. 162-179.
  • Χαλκιαδάκης Γ. Εμμανουήλ, "Ο Νίκος Καζαντζάκης και το Κρητικό Ζήτημα την περίοδο της Κρητικής Πολιτείας (1898-1913)", Επιστήμες Αγωγής, Θεματικό τεύχος 2017, έκδοση: Ιανουάριος 2019, σ. 148-169.
  • Anton John P., Νεοπλατωνισμὸς καὶ ποιητικὲς ἱεραρχίες στὸ ἔργο τοῦ Καζαντζάκη, Παρνασσός, τχ. 41, 1999, σ. 15-27.
  • Bien Peter (μετάφραση Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ), Νίκος Καζαντζάκης, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 1983.
  • Friar Kimon (μετάφραση Θωμά Στραβέλη), Η πνευματική οδύσσεια του Νίκου Καζαντζάκη, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 1983.
  • Friar Kimon, Ἡ πνευματικὴ ἄσκηση τοῦ Νίκου Καζαντζάκη, Νέα Εστία, τμ. 66, τχ. 779, 1959, σ. 69-85.
  • Hatem Jad (μετάφραση Αλέξης Δήμου, επιμέλεια Μιλτιάδης Κρητικός), Νίκος Καζαντζάκης. Μάσκα και χάος, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 1983.
  • Manousakis George (translated by Marios Philippides), The characters in "Freedom or Death": A Kazantzakean anthropological scale, The Charioteer, an Annual Review of Modern Greek Culture, no 22-23, 1980/1981, published by Parnassos, Greek Cultural Society of New York, p. 66-102.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Θεατρικά έργα διασκευασμένα για το ραδιόφωνο

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Θεατρικές Παραστάσεις

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βίντεο

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Συνεντεύξεις

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ντοκιμαντέρ

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ψηφιακό αρχείο ΕΡΤ

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

SKAI.gr

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]


Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Νίκος_Καζαντζάκης&oldid=11503683"