Αίγινα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Συντεταγμένες: 37°43′44.95″N 23°29′35.08″E / 37.7291528°N 23.4930778°E / 37.7291528; 23.4930778

Αίγινα
Ο ναός της Αφαίας στην Αίγινα.
Γεωγραφία
Αρχιπέλαγος Αιγαίο Πέλαγος
Νησιωτικό σύμπλεγμα Νησιά Αργοσαρωνικού
Έκταση 87 χλμ2
Υψόμετρο 532 μ
Υψηλότερη κορυφή Ελλάνιο Όρος
Χώρα
Περιφέρεια Αττικής
Νομός Αττικής
Πρωτεύουσα Αίγινα (πόλη)
Δημογραφικά
Πληθυσμός 13.552 (απογραφής 2001)
Πρόσθετες πληροφορίες
Ιστοσελίδα Επίσημη ιστοσελίδα Δήμου

Η Αίγινα είναι νησί του Σαρωνικού Κόλπου. Με το αυτό όνομα φέρεται η πρωτεύουσα και ο κύριος λιμένας της νήσου. Κατά την αρχαιότητα αποτελούσε εποικιστικό κέντρο Πελοποννήσιων, Αιγαιατών και Μυρμιδόνων. Αργότερα υπάγεται μαζί με άλλες ναυτιλιακές πόλεις στο θεσμό της Αμφικτυονίας της Καλαυρίας, συμμετέχει στη ναυμαχία της Σαλαμίνας ενάντια στους Πέρσες και κατά την κλασική εποχή αποτελεί πόλη της Αχαϊκής Συμπολιτείας.[1] Η πόλη της Αίγινας αποτέλεσε την πρώτη πρωτεύουσα της Ελλαδας. Σήμερα είναι το δεύτερο μεγαλύτερο σε έκταση, πληθυσμό και ανάπτυξη νησί του Αργοσαρωνικού και νησιωτικό προάστιο του Πειραιά.

Γεωγραφία & κλίμα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Αίγινα βρίσκεται στο κέντρο του Σαρωνικού Κόλπου, περιβαλλόμενη από το Αγκίστρι, τα Μέθανα, την Τροιζήνα, τον Πόρο και τον Πειραιά και έχει συνολικό εμβαδόν 82,63 τετραγωνικά χιλιόμετρα καθιστώντας το έτσι το δέυτερο μεγαλύτερο νησί του Αργοσαρωνικού. Το μήκος των ακτών της είναι 57 χλμ. Το έδαφός της είναι ηφαιστιογενές με τις βόρειες περιοχές να αποτελούνται από ιζηματογενή πετρώματα και τις νότιες απο εκρηξιγενή.[2] Αποτελείται από χαμηλούς λόφους και κάποιες πεδινές εκτάσεις. Το ψηλότερο βουνό είναι το Όρος με ύψος 532 μέτρα ενώ δεν έχει ποτάμια και γενικά τρεχούμενο νερό. Η πανίδα του νησιού αποτελείται από τρυγόνια, λαγούς, αγρικούνελα και αλεπούδες ενώ η χλωρίδα από αγριελιές, πουρνάρια, φρύγανα, ράμνους και φιλίκια.[3]

Το κλίμα είναι μεσογειακό και ξηρό με περιορισμένες βροχοπτώσεις.

Ιστορική Εξέλιξη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά την αρχαιότητα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σύμφωνα με την μυθολογία η Αίγινα οφείλει την ονομασία της στην κόρη του Θεού Ασωπού Αίγινα, την οποία ερωτεύτηκε ο Δίας και την απήγαγε στο νησί Οινώνη που μετονομάστηκε σε Αίγινα. Η στρατηγική της θέση κατά την αρχαιότητα φαίνεται ότι ήταν ο λόγος που κατοικήθηκε πρίν από το 3.500 π.Χ. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο η Αίγινα υπήρξε αποικία της Επιδαύρου. Σε ανασκαφές που έχουν γίνει, έχουν βρεθεί Μινωικά κεραμικά του 2000 π.Χ. περίπου, όπως και κοσμήματα από χρυσό που ανήκουν στη ύστερη περίοδο της Μυκηναϊκής τέχνης, τα οποία συνηγορούν στην εκδοχή της διατήρησης του μυκηναϊκού πολιτισμού για μερικές γενιές μετά την κάθοδο των Δωριέων, οι οποίο φαίνεται να κατέκτησαν το νησί στα 950 π.Χ.

Τον 7ο αιώνα π.Χ. η Αίγινα συμμετείχε στην πολιτική ομοσπονδία υπό την ονομασία Αμφικτιονία της Καλαυρίας μαζί με την Αθήνα, τον Βοιωτικό Ορχομενό, την Τροιζήνα, την Ερμιόνη, την Ναυπλία και την Πρασίη, με σκοπό την πάταξη της ακμάζουσας πειρατείας στο Αιγαίο, λόγω της παρακμής των Μυκηναίων. Κατά την αρχαϊκή εποχή (734 - 459 π.Χ.) η Αίγινα γνώρισε μεγάλη ακμή εξελισσόμενη σε σημαντική ναυτική και εμπορική δύναμη της εποχής αναπτύσσοντας εξαγωγικό εμπόριο πήλινων αγγείων και αρωμάτων εγχώριας παραγωγής.[4] Οι Αιγινήτες υπήρξαν οι πρώτοι που έκοψαν ασημένια νομίσματα στον ελλαδικό χώρο, λίγες δεκαετίες μετά την επινόηση του νομίσματος από τους Λυδούς. Να σημειωθεί ότι Οι Αιγινήτες είχαν σημαντικά συμφέροντα στον Ελλήσποντο ενώ ήταν μέτοχοι στον εμπορικό σταθμό της αιγυπτιακής πόλης Ναυκράτιδος

Η ναυτική πρωτοκαθεδρία της Αίγινας και η εδραίωση της ολιγαρχικής παράταξης στην εξουσία αποτελούσε εμπόδιο στις επιδιώξεις της Αθήνας με αποτέλεσμα ήδη από τα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. να παρατηρείται ένταση στις σχέσεις μεταξύ τους. Αν και κατά τους Μηδικούς Πολέμους είχαν υποστηρίξει τον Δαρείο, στους Περσικούς Πολέμους συνασπίστηκαν με τις υπόλοιπες ελληνικές πόλεις λαμβάνοντας μαζί με τους Αθηναίους τα πρωτεία.[4] Μετά το τέλος του πολέμου η Αίγινα συνασπίστηκε με την Σπάρτη και την Κόρινθο με αποτέλεσμα να επέλθει οριστική σύγκρουση με την Αθήνα, η οποία και επιτέθηκε στα 458 π.Χ. εναντίον της Αίγινα. Στη ναυμαχία που ακολούθησε οι Αιγινήτες ηττήθηκαν και η πρωτεύουσά τους καταλήφθηκε. Απότοκος της ήττας ήταν το γκρέμισμα των τειχών της πόλης, η παράδοση των πλοίων και η επιβολή φόρου υποτέλειας.[4] Κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο (431 - 404 π.Χ) οι Αιγινήτες εκδιώχθηκαν στην Πελοπόννησο για να επιστρέψουν μόνο μετά το τέλος του πολέμου.

Στα χρόνια που ακολούθησαν η Αίγινα απώλεσε κάθε αίγλη της καταλήγοντας διαδοχικά στους Αιτωλούς, τους Περγαμηνούς και τους Ρωμαίους. Σύμφωνα με τον Παυσανία, που πέρασε από το νησί το 150 μ.Χ., στην Αίγινα δεν υπήρχε τίποτα αξιόλογο ενώ το ιστορικό λιμάνι του είχε πααχωθεί εντελώς.[5] Λόγω των επιδρομών των Γότθων και των Ερούλων στην Στερεά Ελλάδα και την Πελοπόννησο, μεγάλοι πληθυσμοί μετακινήθηκαν στην Αίγινα, η οποία γνώρισε μια δέυτερη ακμή. Κατά τον 10ο αιώνα οι επιδρομές των πειρατών ανάγκασαν έναν μέρος των κατοίκων να μετανααστεύσει ενώ τότε πραγματοποιήθηκε και η μεταφορά της πρωτεύουσας στην ενδοχώρα και συγκεκριμένα στην Παλαιά Χώρα.[4] Κατά τις τελευταίες δεκαετίες του δωδεκάτου (12ου) αιώνος, όταν η πειρατεία γενικεύεται σε μεγάλο βαθμό, λόγω της αποφάσεως του Ιωάννου Β' Κομνηνού (κατόπιν εισηγήσεως προς αυτόν του "Ιωάννου του εκ Προύτζης") να διακόψει τα κονδύλια προς το ναυτικό, η Αίγινα γίνεται βασικό ορμητήριο των πειρατών, ιδίως για τις επιθέσεις τους προς την Αττική, τους κατοίκους της οποίας τρομοκρατούν αρπάζοντας υλικά αγαθά, ζώα, ανθρώπους για σκλάβους ή για λύτρα, και βεβαίως σκοτώνουν πολλούς κατοίκους συχνά με βασανιστικό τρόπο ή απλώς τους ακρωτηριάζουν.[6] Ο δε Μητροπολίτης των Αθηνών Μιχαήλ Χωνιάτης, ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο χαρακτηρίζει την Αίγινα ως "φωλιά των πειρατών"[7]

Βυζαντινοί και Νεώτεροι χρόνοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εν συνεχεία η Αίγινα υποτάχθηκε από τους Φράγκους (1204 - 1317), τους Καταλανούς (1451 - 1540), τους Ενετούς (1451 - 1540 & 1687 - 1715) και τους Οθωμανούς (1540 - 1687 & 1715 - 1821).[8] Η σημαντικότερη όμως καταστροφή πραγματοποιήθηκε από τον Χαϊρεντίν Βαρβαρόσσα, ο οποίος λεηλάτησε την πρωτεύουσα και αιχμαλώτισε περί τους 4.000 με 7.000 χιλιάδες Αιγινήτες. Στο τέλος του 18ου αιώνα οι Αιγηνίτες εγκατέλειψαν την Παλιά Χώρα και εγκαταστάθηκαν στην θέση της αρχαίας πόλης της Αίγινας.

Την περίοδο της επανάστασης στην Αίγινα κατέφυγαν χιλιάδες κάτοικοι της Στερεάς Ελλάδας, της Πελοποννήσου και του Ανατολικού Αιγαίου και ιδαίτερα των περιοχών του Γαλαξειδίου, των Ψαρών και της Αθήνας.[9][10] Υπολογίζεται ότι στην επανάσταση συμμετείχαν περίπου 400 Αιγινήτες.[10] Την περίοδο 1826 - 1827 η ελληνική κυβέρνηση εγκαταστάθηκε στο νησί ενώ τον επόμενο χρόνο η Αίγινα ορίστηκε ως πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους, η έδρα του οποίου παρέμεινε μέχρι και το 1829. Σύμφωνα με τον Qkinet την εποχή του Καποδίστρια ο πληθυσμός ανερχόταν στους δέκα χιλιάδες κατοίκους μαζί με τους πρόσφυγες ενώ σύμφωνα με κυβερνητικές εκτιμήσεις ο πληθυσμός ανερχόταν σε σαράντα χιλιάδες.[11] Τότε κατασκευάστηκαν τα κτίρια του Ορφανοτροφείου, στο οποίο στεγάστηκαν το αλληλοδιδακτικό σχολείο και το εθνικό τυπογραφείο, του αρχαιολογικού μουσείου, του κυβερνείου, στο οποίο στεγάστηκε η πρώτη βιβλιοθήκη της χώρας.[12]

Μετά την μεταφορά της πρωτεύουσας, η Αίγινα άρχισε να παρακμάζει ενώ ο πληθυσμός της μειώθηκε κατά το ήμισυ.[12]

Επί δικτατορίας Ιωάννη Μεταξά είχε προβλεφθεί η κατασκευή ναυτικών οχυρών στην Πέρδικα και στον Τούρλο, τα οποία μαζί με το ναυτικό οχυρό των Φλεβών και τα πυροβολεία της Πούντας και του Κεράμου αποτέλεσαν το τμήμα της ελληνικής παράκτιας άμυνας που έγινε γνωστό ως "Ναυτικά Οχυρά Σαρωνικού".[13] το 1940 το Πολεμικό Ναυτικό προχώρησε στην πόντιση ναρκών στις θαλάσσιες περιοχές Τούρλου - Φλεβών και Μονής Αιγίνης - Αγίου Γεωργίου Μεθάνων δημιουργώντας έτσι ένα προστατευμένο μέτωπο.[13] Τον Απρίλιο του 1941 γερμανικά αεροπλάνα τύπου στούκας βομβάρδισαν τρείς φορές το νησί της Αίγινας καταστρέφοντας τους δύο λιμενοβραχίονες στο λιμάνι.[14] Τον Μάϊο του ίδιου έτους γερμανικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν τα οχυρά του Τούρλου και της Πέρδικας.[14] Τον Ιανουάριο του 1942 το γερμανικό υποβρύχιο U 133 βυθίστηκε από νάρκη στα ανοιχτά του Τούρλου.

Δημογραφικά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά την απογραφή του 2001 εμφανίζει πληθυσμό 13.552 κατοίκων, από τους οποίους 7.783 κατοικούν στην πόλη της Αίγινας και οι υπόλοιποι στους οικισμούς Βαθέος, Κυψέλης, Μεσαγρού και Πέρδικας. Ο πληθυσμός παρουσιάζει κατανομή 157 κατοίκων ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο.

Αξιοθέατα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το νησί παρουσιάζει σημαντικά αξιοθέατα όπως ο Ναός της Αφαίας, η Παλαιοχώρα (ο "νησιωτικός" Μυστράς), τα υπολείμματα του ναού του Ελλανίου Διός, ο προϊστορικός/ιστορικός οικισμός της Κολώνας και το Αρχαιολογικό Μουσείο. Πολύ γνωστές παραλίες του νησιού είναι ο Μαραθώνας και η Αγία Μαρίνα. Δημοφιλές τουριστικό κέντρο αποτελεί επίσης το επιβλητικό Μοναστήρι του Αγίου Νεκταρίου, καθώς και πληθώρα εκκλησιών που διασώθηκαν μετά την τουρκοκρατία.

Το νησί εξυπηρετείται από τοπικά πούλμαν, ενώ ο επισκέπτης μπορεί να επιλέξει να γυρίσει την πόλη πάνω σε μια από τις παραδοσιακές άμαξες.

Στο νότιο άκρο του νησιού, 9 χμ από το λιμάνι της Αίγινας βρίσκεται το τουριστικό θέρετρο της Πέρδικας από όπου τους καλοκαιρινούς υπάρχει συχνή καθημερινή σύνδεση (με καΐκι) με το νησάκι της Μονής.

Οικονομία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αλιεία, Γεωργία & Κτηνοτροφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Αίγινα κατείχε αξιόλογο σπογγαλιευτικό στόλο μέχρι και την δεκαετία του 1970.[15] Η μεγαλύτερη ακμή αυτής της δραστηριότητας παρατηρείται στα τέλη του 19ου αιώνα απασχολώντας περί τους χιλίους ναύτες και βουτηχτάδες. Σημαντικοί έμποροι της εποχής ήταν οι Κωνσταντίνος Βογιατζής, Μιχάλης Μαΐλης, και αφοί Σταματιάδη. Κατά την περίοδο της κατοχής η σπογγαλιεία είχε διακοπεί. Να σημειωθεί επίσης ότι στις αρχές του 20ου αιώνα πολλοί Δωδεκανήσιοι και Αιγινήτες μετανάστευσαν στην Αμερική, όπου και εργάστηκαν ως δύτες στο Τάρπον Σπριγκς στον Κόλπο του Μεξικού. Η πόλη αυτή με την έλευση έμπειρων δυτών από την Ελλάδα μετατράπηκε σε πρωτεύουσα της σπογαλλιείας.[15]

Το 1971 υπολογίζεται ότι οι ψαράδες αποτελούσαν το 40% του εργατικού δυναμικού ενω οι γεωργοί και οι κτηνοτρόφοι 30% αντίστοιχα. Σήμερα η αλιευτική δραστηριότητα του νησιού παραμένει αυξημένη εστιαζόμενη κυρίως στην κατσούλα, τον γλανιό, τα μπαρμπούνια και τα λιθρίνια ενώ η κτηνοτροφική δραστηριότητα είναι εξαιρετικά περιορισμένη.

Στην Αίγινα υπάρχουν σημαντικές καλλιεργήσιμες εκτάσεις ενώ σε αυτό το νησί καλλιεργήθηκε για πρώτη φορά η πατάτα, ύστερα από πρωτοβουλία του Ιωάννη Καποδίστρια. Οι κάτοικοι παραδοσιακά καλλιεργούσαν σιτάρι, κριθάρι, αρακά, ρεβύθια κ.α., ενώ διατηρούσαν και σημαντικές εκτάσεις αμπελιών, η καλλιέργεια όμως των οποίων μετά την εισαγωγή της καλλιέργειας της φιστικιάς αλλά και την εισαγωγή της φυλοξήρας υποχώρησε.[16] Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιεύονται, το 1950 τα αμπέλια κάλυπταν εκτάσεις 13.500 στρεμμάτων ενώ το 1961 4.382 στρεμμάτων.[16]

Φιστίκι Αιγίνης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

ΤΟ 1896 ο ιατρός Νικόλαος Περόγλου ξεκίνησε την συστηματική καλλιέργεια φιστικιού, η οποία σύντομα άρχισε να εξαπλώνεται μεταξύ των κατοίκων του νησιού. Από το 1950 η καλλιέργεια του φιστικιού είχε εκτοπίσει σε σημαντικό βαθμό την υπόλοιπη γεωργική δραστηριότητας λόγω του μεγάλου περιθώριου κέρδους που απέδιδε αλλά και της φυλοξήρας που απειλούσε τα αμπέλια.[16] Η ποιότητα του "φιστικιού Αιγίνης", ονομασία που κατοχυρώθηκε ως προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ) το 1996, θεωρείται διεθνώς εξαιρετική υπερτερώντας αρκετές ξένες ποικιλίες και οφείλεται στις ιδιαίτερες κλιματικές συνθήκες του νησιού (ξηρασία) αλλά και στα ηφαιστειογενή χαρακτηριστικά του εδάφους. Σήμερα οι μισοί φιστικοπαραγωγοί είναι μέλοι του Αγροτικού Συνεταιρισμού Φιστικοπαραγωγών Αιγίνης. Υπολογίζεται ότι οι φιστικιές στην Αίγινα καλύπτουν 29.000 στρέμματα ενώ η συνολική παραγωγή αγγίζει τους 2.700 τόνους ετησίως. Τα τελευταία χρόνια, στα μέσα Σεπτεμβρίου, οργανώνεται κάθε χρόνο το Φεστιβάλ Φιστικιού με την ονομασία "Fistiki Fest".

Τουρισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Αίγινα προσελκεί αρκετό κόσμο λόγω της εγγύτητάς της με την Αθήνα με αποτέλεσμα τις τελευταίες δεκαετίες ο τουρισμός να αποτελεί την βασικότερη οικονομική δραστηριότητα για τους κατοίκους της. Στην Αίγινα υπάρχει πλήθος ξενοδοχείων και ενοικιαζόμενων δωματείων ενώ αποτελεί κλασσικό πέρασμα ιστιοπλοικών σκαφών. Σημαντικό ρόλο, επίσης, διαδραματίζει στην οικονομία του νησιού ο θρησκευτικός τουρισμός, ο οποίος είναι αυξημένος λόγω της μακροχρόνιας παραμονής του Αγίου Νεκταρίου στο νησί, καθώς και ο αρχαιολογικός τουρισμός λόγω του ναού της Αφαίας αλλά και των βυζαντινών μνημείων.

Πολιτισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 29 Απριλίου 1829, και συγκεκριμένα στην οικία του Αλέξανδρου Κοντόσταυλου στην Περιβόλα, πραγματοποιήθηκε ο πρώτος επίσημος χορός στον ελλαδικό χώρο, τον οποίο ακολούθησε δεύτερος στην οικία του Σπυρίδωνα Τρικούπη.[17]

Εκπαίδευση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το πρώτο εκπαιδευτικό ίδρυμα που λειτούργησε στην Αίγινα (αλλά και γενικά στην απελευθερωμένη Ελλάδα) ήταν το Κεντρικό Σχολείο που ίδρυσε ο Ιωάννης Καποδίστριας το 1829. Σκοπός του σχολείου αυτού, τριετούς φοιτήσεως, ήταν να δημιουργηθούν δάσκαλοι αλλά και στελέχη για τις κρατικές υπηρεσίες. Το Κεντρικό Σχολείο στεγάστηκε στο Εϋνάρδειο, κτίριο στο οποίο προηγουμένως συνεδρίαζε το Πανελλήνιον και το οποίο είχε κατασκευαστεί με συνδρομή του Ελβετού φιλέλληνα τραπεζίτη Εϋνάρδου[18][19][20]. Μετά το θάνατο του Καποδίστρια, το σχολείο έκλεισε τον Ιανουάριο του 1832.

Κατά τον 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ου στην Αίγινα λειτουργούσε Σχολαρχείο (κάτι ανάλογο με το σημερινό Γυμνάσιο). Διευθυντής του σχολείου για πολλά χρόνια ήταν ο Παναγής Ηρειώτης. [21]

Από το 1932 το σχολείο στεγάζεται στον χώρο του Κυβερνείου. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Γερμανική Κατοχή, από το 1945 στην Αίγινα λειτουργεί ως παράρτημα του Β' Γυμνασίου Αρρένων Πειραιά. Το 1959 (8 Νοεμβρίου) το σχολείο παύει να είναι παράρτημα και λειτουργεί πλέον ως Γυμνάσιο Αίγινας.

Φωτογραφίες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Δήμος Αιγίνης: Ιστορικά του Νησιού, ανάκτηση 17/6/2008
  2. Κουλικούρδη, Γεωργία. Αίγινα I. Αθήνα, σελ. 29 - 30. 
  3. «Γεωργραφία - Κλίμα - Χάρτης». www.aegina.com.gr. http://www.aegina.com.gr/climate/. Ανακτήθηκε στις 29-8-2016. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Κουλικούρδη, Γεωργία. Αίγινα I. Αθήνα, σελ. 15 - 17. 
  5. Καρύδης, Μερκούριος (1979). Η ιστορία της Αίγινας. Αθήνα, σελ. 20. 
  6. Σπυρίδ. Π. Λάμπρου, Αι Αθήναι περί τα τέλη του δωδεκάτου αιώνος κατά πηγάς ανεκδότους, διατριβή επί υφηγεσία, Αθήνησι 1878, σελ. 55-56.
  7. Kenneth M. Setton, “Athens in the later twelfth century”, Speculum, vol. XIX, Aprlil 1944, No. 2, The Mediaeval Academy of America, Canbridge, Massachusetts, σ. 192.
  8. Κουλικούρδη, Γεωργία. Αίγινα I. Αθήνα, σελ. 19. 
  9. Καρύδης, Μερκούριος (1979). Η ιστορία της Αίγινας. Αθήνα, σελ. 43. 
  10. 10,0 10,1 Κουλικούρδη, Γεωργία. Αίγινα I. Αθήνα, σελ. 21. 
  11. Καρύδης, Μερκούριος (1979). Η ιστορία της Αίγινας. Αθήνα, σελ. 47. 
  12. 12,0 12,1 Καρύδης, Μερκούριος (1979). Η ιστορία της Αίγινας. Αθήνα, σελ. 123. 
  13. 13,0 13,1 Γκαλών, Δημήτριος (2015). Τα ναυτικά οχυρά της Αίγινας. Αίγινα: εκδόσεις "Η Αιγιναία, σελ. 45.  Σφάλμα αναφοράς: Invalid <ref> tag; name ".CE.93.CE.BA.CE.B1.CE.BB.CF.8E.CE.BD" defined multiple times with different content
  14. 14,0 14,1 Γαλάνη - Κρητικού, Μαίρη (2012). Η Γερμανική κατοχή στην Αίγινα. Αίγινα: εκδόσεις "Η Αιγιναία, σελ. 133. 
  15. 15,0 15,1 Χατζηιωάννου, Μαρία - Χριστίνα (2011). Σπογγαλεία - Μια επιχειρηματική παράδοση σ' ένα μεσογειακό πλαίσιο αναφοράς. Αίγινα: εκδόσεις "Η Αιγιναία, σελ. 35 - 38. 
  16. 16,0 16,1 16,2 Μουτσάτσος, Μιχάλης (2003). Η Φιστικιά και η Αίγινα: η φάση της ανάπτυξης. Αίγινα: εκδόσεις "Η Αιγιναία, σελ. 45. 
  17. Καρύδης, Μερκούριος (1979). Η ιστορία της Αίγινας. Αθήνα, σελ. 98. 
  18. Κεντρικόν Σχολείον, sansimera.gr
  19. Κεντρικό Σχολείο - Αίγινα
  20. Οι μαθητές του Κεντρικού Σχολείου 1830-1834, Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
  21. [1]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

wiktionary logo
Το Βικιλεξικό έχει σχετικό λήμμα:
Commons logo
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα