Άνδρος

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Συντεταγμένες: 37°51′N 24°51′E / 37.85°N 24.85°E / 37.85; 24.85

Άνδρος
Υδρούσα, Λασία
Η Χώρα Άνδρου
Γεωγραφία
Αρχιπέλαγος Αιγαίο Πέλαγος
Νησιωτικό σύμπλεγμα Κυκλάδες
Αριθμός νήσων 8 (μαζί με τα Γαυριονήσια)
Έκταση 374 χλμ2
Υψόμετρο 994 μ
Υψηλότερη κορυφή Πέταλο
Χώρα
Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου
Νομός Κυκλάδων
Πρωτεύουσα Άνδρος
Δημογραφικά
Πληθυσμός 9.221 (απογραφής 2011)
Πυκνότητα 24,65 κάτοικοι /χλμ2
Πρόσθετες πληροφορίες
Ιστοσελίδα www.andros.gr

Η Άνδρος είναι νήσος στο Αιγαίο πέλαγος, νοτιοανατολικά της Εύβοιας. Είναι το βορειότερο νησί των Κυκλάδων και το δεύτερο μεγαλύτερο σε έκταση, μετά τη Νάξο[1]. Εκτείνεται από βορειοδυτικά προς τα νοτιοανατολικά, καταλαμβάνοντας έκταση 374 τ. χλμ.[1] Έχει πληθυσμό 9.170 κατοίκων. Πρωτεύουσα του νησιού είναι η Άνδρος ή Χώρα, ενώ το λιμάνι του είναι το Γαύριο.

Η Άνδρος συνδέεται με την ηπειρωτική Ελλάδα ακτοπλοϊκώς μέσω της Ραφήνας, απέχοντας από το λιμάνι 36 ναυτικά μίλια.

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μυθολογία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ιστορία της Άνδρου είναι συνδεδεμένη με αυτή των υπόλοιπων νησιών του Αιγαίου. Το όνομα του νησιού ανάγεται στη μυθολογία. Η επικρατέστερη εκδοχή υποστηρίζει πως ο πρώτος κάτοικος του νησιού ήταν ο Άνδρος (ή Ανδρεύς). Ο Άνδρος είχε θεϊκή καταγωγή. Ο πατέρας του ήταν ο Άνιος, γιος του θεού Απόλλωνα, και η μητέρα του η Κρέουσα ή Ροιώ, κόρη του Σταφύλου, γιου του θεού Διόνυσου. Η μυθολογική καταγωγή των κατοίκων του νησιού ερμηνεύει την κυρίαρχη λατρεία του θεού Διόνυσου και την παρουσία των θεών-προγόνων στα νομίσματά τους[2]. Άλλα ονόματα της Άνδρου είναι: Υδρούσα (λόγω των πολλώ πηγών της), Επαγρίς, Νοαγρία και Λασία[3].

Προϊστορική περίοδος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η περιοχή της αρχαίας Παλαιόπολης

Η πρώτη κατοίκηση στην Άνδρο παρατηρήθηκε στο τέλος της νεολιθικής εποχής, στον οικισμό του Στρόφυλα[2][4][5][6]. Χρονολογείται περίπου από το 4.000 π.Χ. και η πόλη, σύμφωνα με την αρχαιολόγο Χριστίνα Τελεβάντου, ήταν πυκνά δομημένη με ψηλά κτήρια[7], ενώ υπήρχαν πλήθος βραχογραφιών[1][8], αγγείων και άλλων εργαλείων[6]. Θεωρείται κέντρο εμπορίου μεταξύ των Κυκλάδων και της Κρήτης με την ηπειρωτική Ελλάδα[1]. Πρώτοι κάτοικοι του νησιού ήταν οι Κάρες, ενώ ακολούθησαν οι Φοίνικες, οι Κρήτες, οι Πελασγοί και τελευταίοι οι Ίωνες[3].

Κατά τη Γεωμετρική εποχή, περίπου το 900 π.Χ., αναπτύχθηκε ο οικισμός της Ζαγοράς[1], μία πόλη στη δυτική ακτή της Άνδρου που ήταν ένα σημαντικό εμπορικό και οικονομικό κέντρο[9][10], η οποία όμως χάθηκε από άγνωστες συνθήκες 200 χρόνια αργότερα. Κατά τις ανασκαφές βρέθηκαν 45 δώματα, καθώς και ένας ναός, αφιερωμένος πιθανόν στην Αθηνά, ο οποίος κατασκευάστηκε μετά την εγκατάλειψη του οικισμού[3] και έμεινε σε λειτουργία μέχρι τα μέσα του 5ου αι. π.Χ.[11]. Οικισμός υπήρχε και στην περιοχή Υψηλή στο Απρόβατο[1][2].

Τον 9ο-6ο αι. π.Χ. σημειώθηκαν μετακινήσεις των κατοίκων από την Άνδρο προς τη Χαλκιδική και τη Θράκη, ιδρύοντας τις αποικίες της Άκανθου, της Σάνης, των Σταγείρων[1] (γενέτειρα του Αριστοτέλη) και του Άργιλλου[3]. Παράλληλα, το 700 π.Χ. περίπου, χτίστηκε η αρχαία Παλαιόπολη, η οποία αποτέλεσε οικονομικό και εμπορικό κέντρο της περιοχής μέχρι τον 1ο αι. μ.Χ. Κατοικήθηκε μέχρι τις αρχές του Βυζαντίου, ενώ τον 4ο αιώνα η πόλη καταστράφηκε από σεισμό[12].

Περσικός και Πελοποννησιακός πόλεμος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά την πρώτη περσική εισβολή στην Ελλάδα, η Άνδρος ήταν σύμμαχος των Περσών, όπως και τα περισσότερα νησιά των Κυκλάδων. Η νίκη των Ελλήνων στους πολέμους επέτρεψε στους Αθηναίους να επιτεθούν στο νησί το 480 π.Χ., μία κίνηση που απέτυχε λόγω της ισχυρής οχύρωσης της Παλαιόπολης[2]. Δύο χρόνια αργότερα, η Άνδρος θα γίνει μέλος της Συμμαχίας της Δήλου, πληρώνοντας στην Αθήνα το φόρο των 12 ταλάντων[3][13].

Όταν ξεκίνησε ο Πελοποννησιακός πόλεμος, η Άνδρος ήταν με το πλευρό των Αθηναίων, αλλά το 411 π.Χ. το νησί επαναστάτησε και πέρασε στον έλεγχο των Σπαρτιατών[14], μέχρι το 378 π.Χ., όπου εισχώρησε στη Δεύτερη Αθηναϊκή Συμμαχία[3][13].

Περίοδος αναταραχών[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μετά το θάνατο του Μεγάλου Αλέξανδρου, υπήρξε μία περίοδος αναταραχών για την κυριαρχία της Άνδρου. Κατακτήθηκε αρχικά από το Μακεδονικό βασίλειο μέχρι το 315 π.Χ. όπου προσχώρησε στο Κοινό των Νησιωτών. Από το 308 π.Χ. μέχρι το 199 π.Χ. η Άνδρος άλλαξε χέρια πέντε φορές. Το 308 π.Χ. περνάει στη Δυναστεία των Πτολεμαίων μέχρι το 265 π.Χ. όπου εισχωρεί και πάλι στο Κοινό των Νησιωτών. Μάλλον το 245 π.Χ. (η ακριβής ημερομηνία αμφισβητείται[15]) έλαβε χώρα ναυμαχία ανοιχτά της Άνδρου, ανάμεσα στους Μακεδόνες και τους Πτολεμαίους. Τη μάχη κέρδισαν οι Μακεδόνες, διατηρώντας την κυριαρχία του νησιού όμως μονάχα ένα χρόνο, μέχρι το 244 π.Χ. όπου το καταλαμβάνει εκ νέου η Δυναστεία των Πτολεμαίων. Περνάει εκ νέου για λίγο υπό την κατοχή της Μακεδονίας, το 202 π.Χ., μέχρι το 199 π.Χ. όπου και κατακτάται τελικά από τους Ρωμαίους[13][16].

Ρωμαϊκή κυριαρχία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 199 π.Χ. η Άνδρος περνάει στα χέρια των Ρωμαίων, έπειτα από πολιορκία της Παλαιόπολης. Οι Ρωμαίοι λεηλάτησαν την αρχαία πόλη και εκτόπισαν τους κατοίκους στο Δήλιο[13]. Λίγο αργότερα, το νησί ξανακατοικήθηκε, ενώ πέρασε στη Δυναστεία των Ατταλιδών, μέχρι το 133 π.Χ. όπου και δόθηκε στη Ρώμη[17].

Το 42 π.Χ., η Άνδρος περνά στον έλεγχο των Ροδίων, έπειτα τη Μάχη των Φιλίππων, ως τη στέψη του Οκταβιανού ως αυτοκράτορα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, όπου προσχωρεί σε αυτή[17]. Εντάχτηκε στην Επαρχία των Νήσων.

Βυζαντινή Αυτοκρατορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι κάτοικοι της Άνδρου εκχριστιανίστηκαν από τα πρώτα χρόνια του Βυζαντίου, ενώ η γεωγραφική της θέση την έκανε ισχυρό μέλος της Επαρχίας των Νήσων, καθώς βρισκόταν στη θαλάσσια οδό προς την Κωνσταντινούπολη. Έτσι, στο νησί εγκαταστάθηκε τελωνείο και άρχισε να οργανώνεται ναυτική δύναμη με σκοπό την αντιμετώπιση των πειρατών και των Αράβων[3]. Τον 8ο αιώνα, η επισκοπή της Άνδρου περνάει στον έλεγχο της μητρόπολης Αθηνών με την οποία είχαν ισχυρούς δεσμούς, αφήνοντας τη μητρόπολη της Ρόδου[18].

Τον 9ο αιώνα δημιουργείται από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία το Θέμα Αιγαίου Πελάγους, με σκοπό την παροχή στόλου στο Βυζαντινό ναυτικό. Η Άνδρος υπάχθηκε στο θέμα αυτό, γνωρίζοντας πνευματική αλλά και εμπορική ανάπτυξη[3][18]. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της πνευματικής άνθησης της Άνδρου αποτελεί ο Λέων ο Μαθηματικός, ο οποίος σπούδασε θετικές επιστήμες[19], διαβάζοντας κυρίως από τις βιβλιοθήκες των μοναστηριών[20][3]. Από το 12ο αι. φάνηκε και η εμπορική ανάπτυξη του νησιού, καθώς σύμφωνα με το Σήγουλφ, ο οποίος πέρασε από την Άνδρο το 1102 (άλλη πηγή αναφέρει το 1204[3]), παρατήρησε την επεξεργασία μεταξιού και των σχινδάλαμων, μία ενασχόληση η οποία ήταν επικερδής για τους κατοίκους μέχρι το 19ο αιώνα και έφερνε οικονομική ευημερία στο νησί[18]. Πολλά μοναστήρια και ναοί χτίστηκαν εκείνη την περίοδο[1][3].

Φραγκοκρατία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Κάστρο της Χώρας

Το 1124 η Άνδρος δέχθηκε επίθεση από τους Βενετούς και λίγο αργότερα, το 1147 από τους Νορμανδούς, οι οποίοι κατάφεραν να την κατακτήσουν προσωρινά, ενώ μέχρι το τέλος του 12ου αι. ακολούθησαν κι άλλες νορμανδικές επιθέσεις[18]. Το πέρασμα της Άνδρου στους Βενετούς ήρθε με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204, ενώ τρία χρόνια αργότερα, το νησί πέρασε στην κυριαρχία του Ενρίκο Ντάντολο. Παράλληλα, εκείνη τη χρονιά κατασκευάστηκε το κάστρο της Χώρας, το οποίο χρησίμευε ως ορμητήριο[21] και ως κατοικία του Μαρίνο Ντάντολο, ανιψιού του Ενρίκο Ντάντολο[5]. Καταστράφηκε μόλις το 1943 μετά το βομβαρδισμό της Χώρας από τους Γερμανούς. Τέλος, χτίζονται πολλοί πύργοι και το Άνω Κάστρο, με σκοπό τον έλεγχο της θάλασσας[3].

Το 1240 ο Ενρίκο Ντάντολο πεθαίνει και το νησί περιέρχεται στον έλεγχο του Ιερεμία Γκίζι, αφού πρώτα είχε διώξει το Μαρίνο Ντάντολο. Το νησί παραμένει στον έλεγχό του μέχρι το 1282, όπου και πέρασε στο Δουκάτο της Νάξου, στο οποίο παρέμεινε για περίπου 300 χρόνια[22]. Οι Βενετοί άρχισαν να χάνουν τον έλεγχο του δουκάτου ήδη από το 1537 όταν ξέσπασε ο Τρίτος Βενετοτουρκικός πόλεμος. Ο Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα ανέτρεψε τον ηγεμόνα του δουκάτου, Τζιοβάνι Δ΄ Κρίσπο και επέβαλλε φορολογία στα νησιά. Στην Άνδρο συγκεκριμένα επιβλήθηκε φόρος ύψους χιλίων δουκάτων. Η επιστροφή του Τζιοβάνι Δ΄ επήλθε με την παρέμβαση του Γάλλου πρεσβευτή της Κωνσταντινούπολης, με τον όρο τα νησιά να πληρώνουν κάθε χρόνο φόρο στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, κάνοντάς τα υποτελή στους Οθωμανούς[22]. Αυτή η κατάσταση έμεινε σταθερή μέχρι το 1566, όπου το δουκάτο πέρασε στον έλεγχο των Τούρκων[18].

Κατά τη Φραγκοκρατία έγιναν στην Άνδρο οι πρώτες εγκαταστάσεις των Αρβανιτών, κατά τη διακυβέρνηση του Πιέτρο Ζένο, στο βόρειο τμήμα του νησιού, δημιουργώντας μετέπειτα το δήμο Άρνης και Γαυρίου[18].

Τουρκοκρατία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1566 οι κάτοικοι της Άνδρου έδιωξαν το Φράγκο ηγέτη τους και υποδέχονται την τουρκική κυριαρχία με την έλευση του Πιαλή Πασά[2]. Ηγεμόνας του δουκάτου διορίζεται από το Σελίμ Β΄ ο Ιωσήφ Νάζη (ή Νάξη)[22], ο οποίος ονομάζεται "Δούκας της Νάξου και της Άνδρου"[13]. Κυβέρνησε μέχρι το θάνατό του, το 1579, όπου και τα νησιά πέρασαν στον οθωμανικό έλεγχο με τη δημιουργία των σαντζάκιων, δίνοντας τέλος στο Δουκάτο της Νάξου. Πλέον τα νησιά που αποτελούσαν το βενετικό δουκάτο, με εξαίρεση την Τήνο, διοικούνταν από μπέηδες[18]. Από το 18ο αι. η Άνδρος δίνονταν στην εκάστοτε Βαλιδέ σουλτάνα, ως φόρο τιμής[3].

Η Άνδρος είχε ηπιότερη μεταχείριση από τους Οθωμανούς σε σχέση με άλλα νησιά. Τα πρώτα προνόμια οι Ανδριώτες κέρδισαν το 1539 (όταν η Άνδρος ήταν ακόμα υπό Φραγκικό έλεγχο), όταν ο Σουλεϊμάν Α΄ ο Μεγαλοπρεπής εξαίρεσε το νησί από επιπρόσθετες φορολογίες, επιβλήθηκε προστασία των κατοίκων και των περιουσιών τους, επέτρεψε την ανάπτυξη του εμπορίου και την ύπαρξη άμυνας στο νησί. Το 1580 ο Μουράτ Γ΄ έθεσε τα θεμέλια της αυτοκυβέρνησης των νησιών, ένας θεσμός που κράτησε μέχρι την Ελληνική επανάσταση[23]. Το 1674 η Χώρα καταστράφηκε και έτσι πρωτεύουσα του νησιού έγινε η Μεσαριά. Η Χώρα άρχισε να κατοικείται ξανά μετά το 1750, ενώ έγινε πρωτεύουσα του νησιού μετά την Ελληνική επανάσταση[24].

Το 1770 η Άνδρος πέρασε προσωρινά στα χέρια της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, μέχρι το 1774, όπου επέστρεψε στον έλεγχο των Οθωμανών[13], μετά την υπογραφή της συνθήκης του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή. Μετά την αποχώρηση των Ρώσων, εμφανίστηκε στην Άνδρο ο τίτλος του Προεστού ή αλλιώς κοτζαμπάση, ο οποίος ήταν η τοπική εξουσία του νησιού. Μάλιστα η τουρκική παρουσία ήταν ελάχιστη στο νησί εκείνη την εποχή και περιορίζονταν στις διαδικαστικές διαδικασίες. Οι προεστοί εκλέγονταν για ένα χρόνο στη Μεσαριά[25] και ήταν συνήθως λόγιοι ντόπιοι. Οι προεστοί υπάγονταν από το 1778 ως το 1803 στη δικαιοδοσία της Σαχ Σουλτάνας[3], κόρη του σουλτάνου Μουσταφά Γ΄, η οποία προσέφερε χρήματα για τη διατήρηση της ευημερίας του νησιού. Παρέμβει επίσης στην επίθεση των Αλγερινών το 1792, σώζοντας την Άνδρο από λεηλασία[24][23].

Το 1790, κατά τη διάρκεια του Ρωσοτουρκικού πολέμου, πραγματοποιείται στον πορθμό του Καφηρέα η ναυμαχία της Άνδρου, ανάμεσα στο Λάμπρο Κατσώνη, συνταγματάρχη του ρωσικού αυτοκρατορικού ναυτικού, και στους Οθωμανούς. Ο Κατσώνης ηττήθηκε, χάνοντας τα περισσότερα πλοία του, ενώ ο ίδιος τραυματίστηκε.

Ελληνική επανάσταση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Προτομή του Θεόφιλου Καΐρη στη Χώρα

Παρόλο που οι Ανδριώτες δεν είχαν καταπιεστεί από την τουρκική κυριαρχία[26], η Ελληνική επανάσταση ξεκίνησε στην Άνδρο στις 10 Μαΐου 1821, έπειτα από λόγο του Θεόφιλου Καΐρη[1]. Πολλά μοναστήρια, με κύριο τη Μονή της Αγίας, προσέφεραν οικονομικούς πόρους για την επανάσταση. Πολλοί κάτοικοι της Άνδρου βρέθηκαν στις μάχες στην Πελοπόννησο, στα Ψαρά και στην Ύδρα. Η Άνδρος, με το μικρό στόλο που είχε (40 ιστιοφόρα), της ανατέθηκε η φύλαξη του στενού του Καφηρέα και των περιοχών της Καρύστου και του Γαυρίου[27].

Το 1822 ξέσπασε το κίνημα του Μπαλλή. Ο Δημήτρης Μπαλλής εκμεταλλεύτηκε τα γεγονότα της επανάστασης για να δημιουργήσει εξέγερση εναντίων των πλούσιων μεγαλοκτηματιών εξ' αιτίας της μεγάλης φορολογίας. Αποτέλεσμα του κινήματος ήταν η καταστροφή πολλών πύργων των πλούσιων κατοίκων. Το κίνημα κατακρίθηκε διότι γινόντουσαν εμφύλιες διαμάχες κατά τη διάρκεια του επαναστατικού αγώνα[28][29].

Το 1825 πραγματοποιήθηκε μία ναυμαχία ανοιχτά της Άνδρου μεταξύ των Ελλήνων επαναστατών, με αρχηγό το Γεώργιο Σαχτούρη, και των Οθωμανών. Κατά τη διάρκεια της ναυμαχίας, κάηκαν δύο τουρκικά πλοία και συνελήφθησαν άλλα έξι, εκ των οποίων τα πέντε μετέφεραν πολεμοφόδια που προορίζονταν για την Πολιορκία του Μεσολογγίου. Παράλληλα, κατά τα χρόνια της επανάστασης, το νησί δεχόταν λεηλασίες από Λιάπηδες, δημιουργώντας προβλήματα στο νησί μέχρι το 1827, όπου μετά από επίθεση των κατοίκων, αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν[29].

Η Άνδρος, όπως και τα υπόλοιπα νησιά των Κυκλάδων, αποτέλεσε περιοχή του ανεξάρτητου Ελληνικού κράτους, σύμφωνα με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου το 1830.

Η ανάπτυξη της ναυτιλίας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ναυτιλιακή ανάπτυξη που γνώρισε η Άνδρος ξεκίνησε το 1770 με τον ερχομό των Ρώσων στο νησί. Τα καράβια των Ανδριωτών μπορούσαν να ταξιδέψουν ελεύθερα, καθώς προστατεύονταν από τους Ρώσους. Η συνθήκη του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή ευνόησε τους Έλληνες ναυτικούς, αφού, υψώνοντας τη ρωσική σημαία στα πλοία τους, μπορούσαν να έχουν στόλο ελεύθερα στο Αιγαίο. Έτσι, η Χώρα άρχισε να γίνεται εμπορικό κέντρο[27].

Κατά τα χρόνια της επανάστασης, η Άνδρος είχε μόνο μικρά ιστιοφόρα, σε αντίθεση με άλλα νησιά που είχαν μεγαλύτερα. Αυτό συνέβη γιατί η Άνδρος είχε εξαιρεθεί από τη ναυτολογία ανδρών στο Οθωμανικό Πολεμικό Ναυτικό, οπότε δεν είχε το δικαίωμα να έχει μεγάλα πλοία. Εκείνα τα χρόνια η Άνδρος είχε στο στόλο της 40 μικρά ιστιοπλοϊκά[30], τα οποία είχαν δευτερεύοντα ρόλο στην επανάσταση. Μετά την απελευθέρωση και ειδικά την περίοδο του Όθωνα, η ναυτιλία της Άνδρου αναπτύσσεται γοργά[2], ο πληθυσμός της έφτασε τα 30.000 άτομα, ενώ στο νησί δημιουργήθηκαν οι οικισμοί του Γαυρίου, του Μπατσίου και του Όρμου Κορθιου. Γεωργικοί οικισμοί όπως η Άρνη άρχισαν να παρακμάζουν, αφού οι κάτοικοι στράφηκαν προς τη ναυτιλία[29]. Το 1840 η Άνδρος είχε 121 ιστιοφόρα, ενώ οι πρώτες οικογένειες ναυτικών που διακρίθηκαν εκείνη την περίοδο ήταν η οικογένεια Γουλανδρή και Εμπειρίκου[30].

Κατά τη δεκαετία του 1870, τα ιστιοφόρα πέρασαν από την περίοδο της ακμής τους στην παρακμή, μετά την εμφάνιση των ατμόπλοιων. Οι Ανδριώτες εφοπλιστές στράφηκαν νωρίς στα ατμόπλοια, γνωρίζοντας πρωτοφανή ανάπτυξη. Σε αυτή τη μετάβαση βοήθησε ο Επαμεινώνδας Εμπειρίκος, υπουργός Ναυτικών, ο οποίος υποστήριζε το νόμο της ναυτικής υποθήκης. Η απόκτηση ατμόπλοιων απαιτούσε μεγάλα κεφάλαια, σε αντίθεση με τα χαμηλού κόστους ιστιοφόρα. Η ναυτική υποθήκη περιόριζε τους κινδύνους του δανειστή και μείωνε το ποσοστό του επιτοκίου[30]. Έτσι, από τα 8 ανδριώτικα ατμόπλοια το 1898, ο στόλος έφτασε τα 60 το 1914, συνολικής χωρητικότητας 113.407 κ.ο.χ. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ιδρύθηκε στη Χώρα από το Δημήτρη Μωραϊτη η «Υπερωκεάνειος Εθνική Ατμοπλοΐα» η οποία δρομολόγησε ατμόπλοια για πρώτη φορά μεταξύ Ελλάδας-Νέας Υόρκης[29][1]. Μετά την πτώχευσή της το 1908, τη θέση της παίρνει η Εθνική Ατμοπλοΐα Ελλάδος, της οικογένειας Γουλανδρή[27].

Κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής Καταστροφής, οι εφοπλιστές της Άνδρου εκμεταλλεύτηκαν το μεταναστευτικό κύμα που προκαλέθηκε, δρομολογώντας τα πλοία τους στη γραμμή Ελλάδα-Ν. Υόρκη. Εκείνη την εποχή, άρχισαν να νηολογούν τα πλοία τους κυρίως στην Αγγλία, ώστε να επωφεληθούν από την ναυτιλιακή κίνηση, αφήνοντας στο νηολόγιο της Άνδρου λίγα πλοία. Τα χωριά της Άνδρου, με κυριότερα τις Στενιές και τη Χώρα, αναπτύχθηκαν οικονομικά και κοινωνικά. Αυτή η ανάπτυξη οφείλονταν λόγω του ότι οι κάτοικοι είχαν στραφεί στη θάλασσα και ενίσχυαν την τοπική οικονομία. Παράλληλα και οι ίδιοι οι εφοπλιστές έχουν ενισχύσει την κοινωνία της Άνδρου μέσω δωρεών και ευεργεσιών. Το 1939 υπήρχαν στο νηολόγιο της Άνδρου 80 πλοία, το δεύτερο λιμάνι σε αριθμό πλοίων μετά του Πειραιά[27].

Νεότερα χρόνια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πλατεία του Αφανούς Ναύτη. Κατασκευάστηκε στη θέση των αρχοντικών των Εμπειρίκων που καταστράφηκαν στο βομβαρδισμό της Χώρας.

Κατά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Άνδρος έχασε πολλά πλοία λόγω τορπιλισμών, έχοντας το 1945 μόνο 21 πλοία. Κατά τη διάρκεια της κατοχής, η Άνδρος βρισκόταν υπό ιταλική κατοχή. Στις 23 Σεπτεμβρίου 1943 οι Γερμανοί βομβάρδισαν τη Χώρα από τη θάλασσα, για να αναγκαστεί η ιταλική φρουρά να παραδοθεί σε αυτούς (καθώς η Ιταλία είχε ήδη συνθηκολογήσει). Αποτέλεσμα ήταν η καταστροφή των αρχοντικών των Εμπειρίκων στη περιοχή Ρίβα, του Κάστρου της Χώρας και του φάρου Τουρλίτη[31]. Μετά τον πόλεμο Τα αρχοντικά κατεδαφίστηκαν και δημιουργήθηκε η πλατεία του αφανούς ναύτη, ενώ ο φάρος αρχικά επισκευάστηκε με σιδερένιο σκελετό και το 1994 ανακατασκευάστηκε στην αρχική του μορφή μετά από δωρεά της οικογένειας Γουλανδρή[32].

Μετά τη δεκαετία του 1950 άρχισε ο πληθυσμός του νησιού να μειώνεται διότι πολλοί κάτοικοι του νησιού μετανάστευσαν είτε προς στα αστικά κέντρα (κυρίως στον Πειραιά) είτε προς το εξωτερικό (κυρίως στις ΗΠΑ). Τις τελευταίες δεκαετίες άρχισε να αναπτύσσεται ο τουρισμός στο νησί[1].

Γεωγραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Άνδρος έχει έκταση 374 τ. χλμ., η δεύτερη μεγαλύτερη έκταση των Κυκλάδων, μετά τη Νάξο (429 τ. χλμ.). Εκτείνεται από τα βορειοδυτικά προς τα νοτιοανατολικά, απέχοντας 6 ν. μίλια από την Εύβοια (ανάμεσα εκτείνεται το Κάβο Ντόρο) και λιγότερο από ένα ναυτικό μίλι από την Τήνο.

Ακτογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Ακτογραφία της Άνδρου παρουσιάζει αρκετό αριθμό κολπώσεων και ακρωτηρίων. Κυριότερα ακρωτήρια, όρμοι και νησίδες της Άνδρου που απαντώνται από βορειοανατολικά προς νοτιοανατολικά και βορειοδυτικά (δεξιόστροφα) είναι:

  • Ακρωτήριο Καμπανός, βορειοδυτική εσχατιά.
  • Όρμος Μικρογιάλι, νοτιότερα του προηγουμένου.
  • Όρμος Ζόρκου, ανατολικότερα του προηγουμένου.
  • Ακρωτήριο Αρτεμίδι, νοτιοανατολικότερα του προηγουμένου
  • Ακρωτήριο Βιτάλι, νοτιοανατολικότερα του προηγουμένου
  • Όρμος Βιταλίου, νοτιότερα του προηγουμένου. Αποτελεί τη μεγάλη βόρεια αγκάλη, τον μεγαλύτερο όρμο της Άνδρου.
  • Ακρωτήριο Γριά, βορειοανατολική κεντρική εσχατιά της Άνδρου.
  • Ακρωτήριο Ακαμάτης, νοτιότερα του ακρωτηρίου Γριά
  • Όρμος Άνδρου (Χώρας), ο μεταξύ των ακρωτηρίων Γριά και Ακαμάτη σχηματιζόμενος όπου και το κύριο λιμάνι του νησιού.
  • Όρμος Κορθίου, νοτιότερα του ακρωτηρίου Ακαμάτη
  • Ακρωτήριο Κάτω Κόσμος που μετονομάστηκε σε Άγιος Κοσμάς.
  • Ακρωτήριο Στενό ή Ακρωτήριο Καλογριάς, η νοτιοανατολική εσχατιά της Άνδρου, στον πορθμό Άνδρου Τήνου.
  • Όρμος Βιτάλι, ο μεταξύ των δύο προηγουμένων ακρωτηρίων σχηματιζόμενος όρμος ο μεγαλύτερος της νήσου.

Από αυτόν ακολουθούν προς Βορρά: ακρωτήριο Άρμενος, όρμος Πλάκα, ακρωτήριο Στρόφιλας, όρμος Χαλκιλιμιώνας, ακρωτήριο Θουρίδα, όρμος Παλαιόπολης ή Αγίας Ελεούσας, ακρωτήριο θειάκι, όρμος Αγ. Μαρίνας, όρμος Μπατσί, ακρωτήριο Κολώνα, ακρωτήριο Άγ. Πέτρος, όρμος Γαυρίου, ΒΔ. ακρωτήριο Κακογκρέμι (επίσημα Γαυρίου), όρμος Σέλκι, όρμος Φελλού, ακρωτήριο Άγιος Σώστης (έναντι αρχής διαύλου Εύβοιας), όρμος Καμινάκι, όρμος Βλυχάδα, ακρωτήριο Πύργος, και ακρωτήριο Φάσσα που αποτελεί την βορειοδυτική εσχατιά του νησιού στον πορθμό Ευβοίας - Άνδρου.

Σπουδαιότερες νησίδες που περιβάλλουν το νησί είναι το Αλιδονήσι, η Κοπητήτα, το Λαγονήσι, το Πρασονήσι, και τα Γαυριόνησα ή Γαυριονήσια, ένα νησιωτικό σύμπλεγμα 8 νησιών και βραχονησίδων που βρίσκονται κοντά στο Γαύριο.

Παραλίες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Άνδρος έχει δεκάδες αμμώδεις και βραχώδεις παραλίες, αφού η ακτογραμμή είναι 176 χιλιόμετρα. Οι πιο δημοφιλείς αμμώδεις παραλίες είναι το Νημπορειό στη Χώρα, η Χρυσή Άμμος στο Κυπρί και η Άχλα στην οποία η πρόσβαση γίνεται με καράβι, που ξεκινάει από το λιμάνι της Χώρας, ή από χωματόδρομο από τη Βουρκωτή. Υπάρχουν βέβαια και βραχώδεις παραλίες που είναι δημοφιλείς όπως τα Γιάλια στις Στενιές, ο Χαλκολιμιώνας στην περιοχή Σταυροπέδα και η παραλία του Συνετίου στο χωριό Συνέτι. Προτείνονται επίσης οι παραλίες Της Γριάς το πήδημα (με το αυτοκίνητο) και Μπουρός(με βάρκα). Βρίσκονται και οι δύο στον Όρμο Κορθίου. Διακρίνονται και οι δύο για την αναλλοίωτη φυσική τους ομορφιά. Αξιόλογη είναι και η παραλία Ζόργκος, στα βόρεια του νησιού, με καταπληκτικά νερά σε μια επιβλητική τοποθεσία,. Στα βόρεια του νησιού βρίσκονται και οι παραλίες Βιτάλι και Πισωλιμιώνας. Στον Όρμο Κορθίου υπάρχει και η αμμώδης παραλία του Μύλου η οποία, επειδή όταν φυσάει βόρειος άνεμος σηκώνει πολύ κύμα, είναι ιδανική για τους λάτρεις του surfing και του windsurfing.

Βουνά, ποτάμια και κοιλάδες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο ορεινός όγκος του νησιού διακρίνεται σε τέσσερις οροσειρές σχεδόν παράλληλες μεταξύ τους και κάθετες ως προς το διάμηκες ανάπτυγμα του νησιού οι οποίες και χωρίζουν κατά μήκος την Άνδρο σε πέντε παράλληλα τμήματα. Κυριότερα όρη και κορυφές τους είναι οι Άγιοι Σαράντα (715 μ.), το Πέταλο (994 μ.), το Κούβαρο ή Κουβάρα (975 μ.), ο Γερακώνας ή Γερακώνες (760 μ.) και νότια η Ράχη με κορυφή τον Προφήτη Ηλία (750 μ.). Αν και δεν υπάρχουν μεγάλα ποτάμια η Άνδρος είναι πλούσια σε πηγές ρέματα και χείμαρρους που το καλοκαίρι οι περισσότεροι στερεύουν. Σημαντικότεροι είναι ο Αρνιπόταμος, ο Σεληνίτης, ο Άχλας, ο Μεγάλος Ποταμός και τα Διποτάματα. Επίσης η Άνδρος είναι γνωστή για τις πηγές της. Η πιο γνωστή πηγή στο νησί είναι η πηγή Σάριζα που βρίσκεται στα Αποίκια. Άλλες πηγές που δεν είναι όσο διάσημες όσο η Σάριζα είναι οι πηγές της Αγίας Ειρήνης και η αλατούχος πικροπηγή της Άρνης.

Ως ορεινό νησί η Άνδρος μπορεί να μην έχει πεδιάδες, έχει όμως εύφορες κοιλάδες κατάσπαρτες κυρίως με εσπεριδοειδή, αφήνοντας ακάλυπτες τις σχιστολιθικές κορυφές της. Πλούσιοι ελαιώνες και απέραντοι αμπελώνες κοσμούν τα βαθμωτά άνδηρα, (πεζούλες ή χαλιά κατά τους ντόπιους), ενώ ωραίοι αγροί και κήποι απαντώνται χαμηλότερα. Άγρια ζώα δεν υπάρχουν, εκτός από κάποιους αετούς και γεράκια βόρεια, ακανθόχοιρους, αιτούλους, ένα είδος κουναβιών, και φίδια. Το σύνηθες κυνήγι στο νησί αποτελούν αγριοπερίστερα, πέρδικες και λαγούς.

Πεζοπορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σήμανση μονοπατιών στην Άνδρο

Τα μονοπάτια στην Άνδρο έχουν ιστορία 4.000 ετών. Χρησιμοποιούνταν μέχρι και τη δεκαετία του '30, όπου και ξεκίνησε η κατασκευή του οδικού δικτύου, και ένωνε τους οικισμούς με ξωκλήσια και ναούς και με τα λιμάνια. Το συνολικό μήκος των μονοπατιών υπολογίζεται περίπου στα 300 χλμ. Έπειτα, και με την διάδοση του αυτοκινήτου, η χρήση των μονοπατιών ελαττώθηκε, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις αντικαταστάθηκαν από δρόμους.

Η πρώτη προσπάθεια τουριστικής ανάδειξης των μονοπατιών έγινε το 1997, με την συντήρηση 12 μονοπατιών. Από τότε γίνεται συνεχώς συντήρηση και χαρτογράφηση του δικτύου των μονοπατιών από τοπικούς φορείς[33]. Τον Οκτώβριο του 2015, απονέμθηκε σε ένα τμήμα 100 χλμ πιστοποίηση, τοποθετώντας το τμήμα στον ευρωπαϊκό χάρτη πεζοπορίας[34].

Υπέδαφος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το υπέδαφος της Άνδρου περιέχει κοιτάσματα μεταλλευμάτων μαγγανίου, χρωμίου, αργυρούχου μολύβδου, αντιμονίου, ψευδαργύρου, χαλκού, νικελίου, και κυρίως σιδήρου.

Κλίμα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το κλίμα της Άνδρου είναι καθαρά μεσογειακό με ζεστά καλοκαίρια και δροσερούς έως κρύους χειμώνες, ενώ όλους σχεδόν τους μήνες δεν παύουν να πνέουν οι θαλασσινοί, βόρειοι άνεμοι που μειώνουν τη θερμοκρασία του νησιού. Πολλές φορές ιδιαίτερα κατά τους χειμερινούς μήνες τα υψηλά μποφόρ που μπορεί να φτάσουν και τα 10 δεν επιτρέπουν την πρόσβαση των πλοίων στο λιμάνι του Γαυρίου.

Δημογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σύμφωνα με την απογραφή του 2011, ο μόνιμος πληθυσμός του νησιού ήταν 9.221 κάτοικοι[35], μειωμένοι σε σχέση με την απογραφή του 2001, που ήταν 10.009 κάτοικοι. Η πλειοψηφία ασχολείται με τον τριτογενή τομέα παραγωγής.

Ιστορικά, ο πληθυσμός της Άνδρου κυμαίνονταν ανάμεσα στις 10 με 20 χιλιάδες κατοίκους. Η πρώτη αναφορά πληθυσμού έγινε από τον Γκ. Ριτσάρντο το 1470, ο οποίος κατέγραψε 2.000 κάτοικους. Το 1528 αναφέρθηκε ως σχεδόν έρημη, ενώ το 1618 ο πληθυσμός έφτασε τους 18.000 κατοίκους σε περίπου 60 χωριά. 50 χρόνια αργότερα καταγράφεται ως αραιά κατοικημένη και μέχρι τις αρχές του 18ου αιώνα ο πληθυσμός κυμαίνονταν γύρω στους 5.000 κατοίκους. Η Χώρα η οποία είχε καταστραφεί από το 1674, είχε 100 σπίτια, πολλά εξ' αυτών ερημωμένα. Αύξηση στον πληθυσμό παρατηρήθηκε μετά το 1770, φτάνοντας ξανά τους 10.000 κατοίκους. Λίγο πριν την έναρξη της Ελληνικής επανάστασης ο πληθυσμός ήταν 16.000 κάτοικοι[36].

Διοικητική διαίρεση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σύμφωνα με την πρώτη διοικητική διαίρεση της Ελλάδας το 1883, η Άνδρος υπάχθηκε στο νομό Κυκλάδων, ενώ δημιουργήθηκε η Επαρχία Άνδρου, καταλαμβάνοντας τη συνολική έκταση του νησιού. Στις 13 Οκτωβρίου 1834, με βασιλικό διάταγμα, δημιουργήθηκαν οι δήμοι Άνδρου, Κορθίου, Γαυρίου και Άρνης. Το 1836, εισάγεται το σύστημα των περιφερειακών διοικήσεων και υποδιοικήσεων, καταργώντας την επαρχία της Άνδρου και κάνοντας το νησί υποδιοίκηση στην περιφερειακή διοίκηση Τήνου, ενώ δύο χρόνια αργότερα, με το νόμο "περί μεταρρυθμίσεων των διοικήσεων", η υποδιοίκηση της Άνδρου παύει να υφίσταται και περνάει στη διοίκηση της Τήνου. Το 1840 ο δήμος Άρνης συγχωνεύεται.

Με τη διοικητική διαίρεση της Ελλάδας του 1845 καταργούνται οι περιφερειακές διοικήσεις και επαναφέρονται οι επαρχίες. Η επαρχία της Άνδρου επανήλθε στην αρχική της σύσταση του 1833. Ως έδρα της επαρχίας ορίστηκε με βασιλικό διάταγμα στις 5 Δεκεμβρίου 1845 η Χώρα. Το 1868, με βασιλικό διάταγμα καταργείται εκ νέου η επαρχία και η διοίκηση του νησιού περνάει στη Νομαρχία Κυκλάδων. Λίγους μήνες αργότερα, στις 20 Φεβρουαρίου 1869, η επαρχία της Άνδρου επανασυγκροτήθηκε.

Το 1997 ψηφίστηκε το Σχέδιο «Καποδίστριας» με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν στην επαρχία τρεις δήμοι: ο δήμος Άνδρου, ο δήμος Υδρούσας και ο δήμος Κορθίου. Το 2011, με το Πρόγραμμα «Καλλικράτης» οι τρεις δήμοι ενώθηκαν στον ενιαίο δήμο Άνδρου, ενώ η επαρχία Άνδρου έπαψε να υφίσταται[37].

Τα μουσεία της Άνδρου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην Άνδρο βρίσκονται πολλά μουσεία, με γνωστότερο όλων το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Οι επισκέπτες του μουσείου μπορούν να θαυμάσουν τη μοναδική μόνιμη συλλογή του, καθώς και τις άλλες περιοδικές εκθέσεις διακεκριμένων καλλιτεχνών. Το μουσείο βρίσκεται στη Χώρα και δημιουργήθηκε το 1979 από το Ίδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή.

Άλλα γνωστά μουσεία του νησιού είναι το Αρχαιολογικό Μουσείο της Άνδρου και το Ναυτικό Μουσείο. Το Αρχαιολογικό Μουσείο Άνδρου βρίσκεται και αυτό στην πρωτεύουσα του νησιού, τη Χώρα. Μερικά από τα σημαντικότερα εκθέματά του είναι η συλλογή ευρημάτων του Γεωμετρικού οικισμού Ζαγορά, η συλλογή γλυπτών από την αρχαϊκή μέχρι και τη ρωμαϊκή εποχή και η συλλογή γλυπτών πρωτοβυζαντινής και βυζαντινής εποχής. Το Ναυτικό Μουσείο της Άνδρου βρίσκεται και αυτό στη Χώρα και ιδρύθηκε το 1972. Περιλαμβάνει μια εκτεταμένη συλλογή αντικειμένων σχετικά με τη ναυτική παράδοση όπως, ναυτικά ημερολόγια, φωτογραφίες καθώς και υπέροχες μακέτες πλοίων.

Ένα από τα πιο σημαντικά μουσεία του νησιού αποτελεί το Μουσείο ελιάς Κυκλάδων - ελαιόμυλος Χέλμη το οποίο βρίσκεται στο χωριό Πιτροφός.

Γαστρονομία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σπεσιαλιτέ του νησιού, είναι η φρουτάλια ή φουρτάλια. Πρόκειται για ομελέτα που εκτός από αυγά περιλαμβάνει -κατά κύριο λόγο- πατάτες σε ροδέλες και παραδοσιακά ανδριώτικα λουκάνικα. Επίσης, μπορούν να προστεθούν μπαχαρικά και μυρωδικά όπως ρίγανη, δύοσμος, ματζουράνα, αλάτι και πιπέρι [38].

Επίσης, γνωστά είναι τα παραδοσιακά αμυγδαλωτά, τα παστίτσια, τα παστέλια και τα καλτσούνια, τα οποία βρίσκει κανείς σε όλα τα ζαχαροπλαστεία του νησιού. Για όποιον προτιμά τις πικάντικες γεύσεις, μπορεί να δοκιμάσει και την κοπανιστή (τυρί σε πήλινα, με μαλακή υφή και με πικάντικη γεύση).

Ένα άλλο παραδοσιακό φαγητό της ανδριώτικης κουζίνας είναι ο «λαμπριάτης». Μαγειρεύεται το Πάσχα και είναι κατσικάκι γεμιστό που ψήνεται σε μεγάλο ταψί, πάνω σε κλιματόβεργες συνήθως σε ξυλόφουρνο. Το ανδριώτικο κρασί αποτελεί ένα από τα προϊόντα του νησιού που πρέπει να δοκιμάσει όποιος βρεθεί στο νησί.

Αν βρεθείτε σε γάμο θα σας σερβίρουν την περίφημη σουμάδα, ένα λευκό ποτό από γαλάκτωμα αμυγδάλου.

Αξιοσημείωτοι άνθρωποι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Επίσης, πολλά μέλη των εφοπλιστικών οικογενειών Γουλανδρή και Εμπειρίκου, ως επιχειρηματίες και πολιτικοί.

Εικόνες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 «Ιστορία». Δήμος Άνδρου. http://andros.gr/gr/istoria.html. Ανακτήθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 2017. 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 «Ιστορία της νήσου Άνδρου». androsweb.gr. http://www.androsweb.gr/p004r.htm. Ανακτήθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 2017. 
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 «Ιστορία της Άνδρου». archive.in.gr. http://archive.in.gr/Reviews/article.asp?lngReviewID=1668&lngItemID=17361. Ανακτήθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 2017. 
  4. «Ο νεολιθικός οικισμός στον Στρόφιλα της Άνδρου». arxaiologia.gr. 28 Μαρτίου 2013. http://www.archaiologia.gr/blog/2013/03/28/%CE%BF-%CE%BD%CE%B5%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CE%B8%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82-%CE%BF%CE%B9%CE%BA%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82-%CF%83%CF%84%CE%BF%CE%BD-%CF%83%CF%84%CF%81%CF%8C%CF%86%CE%B9%CE%BB%CE%B1-%CF%84/. Ανακτήθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 2017. 
  5. 5,0 5,1 «Τα αξιοθέατα της Άνδρου». Δήμος Άνδρου. http://andros.gr/gr/periigisi/ta-axiotheata-tis-androu.html. Ανακτήθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 2017. 
  6. 6,0 6,1 «Στρόφιλας Άνδρου». andros-guide.gr. https://andros-guide.gr/item/%CF%83%CF%84%CF%81%CF%8C%CF%86%CE%B9%CE%BB%CE%B1%CF%82-%CE%AC%CE%BD%CE%B4%CF%81%CE%BF%CF%85/. Ανακτήθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 2017. 
  7. «Από τον Στρόφιλα της Ανδρου άρχισε ο Κυκλαδικός Πολιτισμός». ΤΟ ΒΗΜΑ. 1 Απριλίου 2013. http://www.tovima.gr/culture/article/?aid=505418. Ανακτήθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 2017. 
  8. «Ο Στρόφιλας της Άνδρου στις κορυφαίες αρχαιολογικές ανακαλύψεις του 2014». enandro.gr. 12 Μαΐου 2015. http://enandro.gr/strofilas-2014.html. Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2017. 
  9. Διαμαντής Μπασαντής, Σταμάτης Καμπάνης. Η Άνδρος μέσα στο χρόνο. Gutenberg, σελ. 25. ISBN 978-960-01-1551-2. 
  10. «Ζαγορά Άνδρου». odysseus.culture.gr. http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=2357. Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2017. 
  11. Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα (Τόμος 7). ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΑΠΥΡΟΣ, σελ. 258. ISBN 960-8322-78-2. 
  12. «Άνδρος: Έκθεση για τα 30 χρόνια ανασκαφών του ΕΚΠΑ στην Παλαιόπολη». naftemporiki.gr. 4 Αυγούστου 2017. http://www.naftemporiki.gr/story/1263798/andros-ekthesi-gia-ta-30-xronia-anaskafon-tou-ekpa-stin-palaiopoli. Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2017. 
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 Πατριδογνωσία (Τόμος 1). ΕΘΝΟΣ της Κυριακής. ISBN 960-8322-78-2. 
  14. Διαμαντής Μπασαντής, Σταμάτης Καμπάνης. Η Άνδρος μέσα στο χρόνο. Gutenberg, σελ. 33-34. ISBN 978-960-01-1551-2. 
  15. Ιστορία του Ελληνικού έθνους Τόμος Δ' Μέγας Αλέξανδρος –Ελληνιστικοί Χρόνοι ΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΩΝ ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Γ' Συριακός πόλεμος 246-241 π.Χ. σελ. 415
  16. Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα (Τόμος 7). ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΑΠΥΡΟΣ. 2006, σελ. 259. ISBN 960-8305-00-4. 
  17. 17,0 17,1 Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα (Τόμος 7). ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΑΠΥΡΟΣ. 2006, σελ. 260. ISBN 960-8305-00-4. 
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 18,5 18,6 Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα (Τόμος 7). ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΑΠΥΡΟΣ. 2006, σελ. 261. ISBN 960-8305-00-4. 
  19. «Λέων ο Μαθηματικός: ο μεγαλύτερος επιστήμονας του Βυζαντίου». antibaro.gr. http://www.antibaro.gr/article/255. Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2017. 
  20. «Λέων ο Φιλόσοφος ή Μαθηματικός». aboutlibraries.gr. http://aboutlibraries.gr/stage/gr/prosopa/item/276-leon-o-filosofos-i-mathimatikos.html. Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2017. 
  21. «Κάτω Κάστρο Άνδρου». kastra.eu. http://www.kastra.eu/castlegr.php?kastro=andros. Ανακτήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 2017. 
  22. 22,0 22,1 22,2 «Η Ενετοκρατία στο Αρχιπέλαγος». cyclades24.gr. 15 Δεκεμβρίου 2015. https://cyclades24.gr/2015/12/enetokratia-arxipelagos/. Ανακτήθηκε στις 8 Οκτωβρίου 2017. 
  23. 23,0 23,1 Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα (Τόμος 7). ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΑΠΥΡΟΣ. 2006, σελ. 262. ISBN 960-8305-00-4. 
  24. 24,0 24,1 Διαμαντής Μπασαντής, Σταμάτης Καμπάνης. Η Άνδρος μέσα στο χρόνο. Gutenberg, σελ. 99. ISBN 978-960-01-1551-2. 
  25. Διαμαντής Μπασαντής, Σταμάτης Καμπάνης. Η Άνδρος μέσα στο χρόνο. Gutenberg, σελ. 95. ISBN 978-960-01-1551-2. 
  26. Διαμαντής Μπασαντής, Σταμάτης Καμπάνης. Η Άνδρος μέσα στο χρόνο. Gutenberg, σελ. 104. ISBN 978-960-01-1551-2. 
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 Διαμαντής Μπασαντής, Σταμάτης Καμπάνης. Η Άνδρος μέσα στο χρόνο. Gutenberg, σελ. 169-173. ISBN 978-960-01-1551-2. 
  28. Διαμαντής Μπασαντής, Σταμάτης Καμπάνης. Η Άνδρος μέσα στο χρόνο. Gutenberg, σελ. 106. ISBN 978-960-01-1551-2. 
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα (Τόμος 7). ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΑΠΥΡΟΣ. 2006, σελ. 263. ISBN 960-8305-00-4. 
  30. 30,0 30,1 30,2 Κοκκίνης, Μιχάλης (7 Μαρτίου 2015). «Η Άνδρος συνεχίζει να «μπαρκάρει»…». enandro.gr. http://enandro.gr/2015-03-08-12-25-47.html. Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2017. 
  31. Σταυρόπουλος, Δημήτρης (14 Μαρτίου 2015). «Τα εγκλήματα των Γερμανών στην κοινωνία της Άνδρου». enandro.gr. http://enandro.gr/2015-04-02-04-50-45.html. Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2017. 
  32. «Φάρος Τουρλίτης». faroi.com. http://www.faroi.com/gr/turlitis_gr.htm. Ανακτήθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2017. 
  33. Άνδρου μονοπάτια androsroutes.gr
  34. Γιώργος Λιάλιος (24 Οκτωβρίου 2015). «Τα μονοπάτια της Άνδρου στον ευρωπαϊκό «χάρτη» πεζοπορίας». kathimerini.gr. http://www.kathimerini.gr/836147/article/epikairothta/ellada/ta-monopatia-ths-androy-ston-eyrwpaiko-xarth-pezoporias. Ανακτήθηκε στις 9 Νοεμβρίου 2017. 
  35. «Όλα τα στατιστικά της απογραφής του 2011 για το Δήμο Άνδρου σύμφωνα με τον διαδραστικό χάρτη της ΕΛΣΤΑΤ». androsportal.gr. 12 Σεπτεμβρίου 2014. http://www.androsportal.gr/%CF%8C%CE%BB%CE%B1-%CF%84%CE%B1-%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%84%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AC-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B1%CF%80%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AE%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85-2011-%CE%B3/. Ανακτήθηκε στις 31 Οκτωβρίου 2017. 
  36. Δημήτρης Δημητρόπουλος (Δεκέμβριος 2004). Μαρτυρίες για τον πληθυσμό των νησιών του Αιγαίου (15ος-αρχές 19ου αι.). Αθήνα: Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών, σελ. 178-182. ISSN 1105-0845-27. 
  37. «Η διοικητική διαίρεση της επαρχίας Άνδρου». andrionxronoi.gr. http://www.andrionxronoi.gr/index.php/2013-09-19-13-55-09/menu-admin/9-2014-04-27-18-41-02. Ανακτήθηκε στις 29 Οκτωβρίου 2017. 
  38. Androsholidays.gr. «Φουρτάλια η Ανδριώτικη». Άνδρος. E-waves. http://www.androsholidays.gr/andros.php?ID=furtalia_andriotic_omellete. Ανακτήθηκε στις 19 February 2013. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

wiktionary logo
Το Βικιλεξικό έχει σχετικό λήμμα:
Commons logo
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα
voyage logo
Στα Βικιταξίδια υπάρχουν ταξιδιωτικές οδηγίες για τoν προορισμό

Διοίκηση, τουρισμός, δραστηριότητες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πολιτισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οπτικοακουστικό υλικό[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]