Γερεβάν

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από Ερεβάν)
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση

Συντεταγμένες: 40°10′12″N 44°31′12″E / 40.169997°N 44.52°E / 40.169997; 44.52

Γιερεβάν
Yerevan coll mix.jpg
Yerevan flag.gif
Σημαία
Coat of Arms of Yerevan.svg
Έμβλημα
Τοποθεσία στο χάρτη
Τοποθεσία στο χάρτη
Γιερεβάν
Χώρα Αρμενία[1]
Διοικητική υπαγωγή Αρμενία
Ίδρυση 782 π.Χ.[2]
Διοίκηση
 • Δήμαρχος Χαΐκ Μαρουτιάν (από 2018)
Έκταση 227 km²
Υψόμετρο 1 000 μ.
Ταχ. κωδ. 0001–0099
Τηλ. κωδ. 10
Ζώνη ώρας UTC+04:00
Ιστότοπος Επίσημος ιστότοπος
Commons page Σχετικά πολυμέσα

Το Γερεβάν (αρμενικά: Երևան ή Երեւան), γνωστό και ως Ερεβάν[3][4] ή Γιερεβάν, είναι η πρωτεύουσα και η μεγαλύτερη πόλη της Αρμενίας, με 1.088.000 κατοίκους κατά το 2004. Είναι χτισμένο στις όχθες του ποταμού Ραζντάν και αποτελεί το διοικητικό, πολιτιστικό και βιομηχανικό κέντρο της χώρας. Η ιστορία του Γερεβάν θεωρείται πως αρχίζει τον 8ο αιώνα π.Χ., με την ανέγερση του φρουρίου Ερεμπούνι το 782 π.Χ. Τελικώς, το όνομα «Ερεμπούνι» εξελίχθηκε στην αρμενική γλώσσα κυρίως τον 5ο ή τον 4ο αιώνα π.Χ., ώστε να καταλήξει σε «Γερεβάν» πριν τον 7ο αιώνα μ.Χ.

Ονομασία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά την αρμενική παράδοση, το όνομα «Γερεβάν» προέρχεται από τη φράση του Νώε καθώς κοιτούσε προς τα εκεί μετά την προσάραξη της κιβωτού του πάνω στο όρος Αραράτ και ύστερα από την υποχώρηση των νερών του Κατακλυσμού: "Yerevants!" στα αρμενικά σημαίνει «εμφανίστηκε». Η πιθανότερη θεωρία όμως είναι ότι απλώς η πόλη έλαβε το όνομα του βασιλέα των Αρμενίων Γερβάντ Γ΄ του Εσχάτου (του τελευταίου ηγέτη της δυναστείας των Οροντιδών), που ίδρυσε την πόλη Yervandashat.

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αρχαία εποχή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τα ερείπια του φρουρίου Ερεμπούνι, που ανεγέρθηκε επί βασιλείας του Αργίστη Α΄.

Η περιοχή του Γερεβάν φαίνεται ότι πρωτοκατοικήθηκε μόνιμα από τον άνθρωπο την 4η χιλιετία π.Χ., ενώ διάφοροι οχυρωμένοι οικισμοί της (Σενγκαβίτ, Τσιτσερνακαμπέρντ, Karmir Blur, Arin Berd, Karmir Berd και Berdadzor) ανάγονται στην Εποχή του Χαλκού.

Ιστορική αφετηρία της πόλης θεωρείται το στρατιωτικό φρούριο Ερεμπουνί που ανεγέρθηκε το 782 π.Χ. με διαταγή του βασιλιά των Ουραρτού, Αργίστη Α΄[4][5], προκειμένου να προστατεύσει την περιοχή από επιδρομείς που προέρχονταν από την περιοχή του Καυκάσου.

Το Γερεβάν συναγωνίζεται επομένως σε αρχαιότητα τις πόλεις της αρχαίας Ελλάδας. Κατά την ακμή των Ουραρτού, στην περιοχή κατασκευάστηκαν αρδευτικά κανάλια και μία τεχνητή λίμνη.

Από τον 6ο ως τον 4ο αιώνα π.Χ., το Γερεβάν υπήρξε ένα από το σημαντικότερα κέντρα της σατραπείας της Αρμενίας της Περσικής Αυτοκρατορίας της δυναστείας των Αχαιμενιδών. Το 585 π.Χ. το φρούριο Teishebaini (Karmir Blur), 50 χιλιόμετρα βόρεια του Γερεβάν καταστράφηκε από επιδρομή Σκυθών.

Εξαιτίας της απουσίας ιστορικών πηγών, το χρονικό διάστημα από τον 4ο αιώνα π.Χ. μέχρι τον 3ο αιώνα μ.Χ. χαρακτηρίζεται ως «οι σκοτεινοί αιώνες του Γερεβάν». Ο πρώτος χριστιανικός ναός στην πόλη, η εκκλησία των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, ανεγέρθηκε τον 5ο αιώνα και κατέρρευσε το 1931.

Μεταξύ ξένων κατακτητών[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σχέδιο του Γερεβάν από τον Γάλλο περιηγητή Ζαν Σαρντέν το 1672.

Το 658 μ.Χ., κατά το πρώτο κύμα της αραβικής επεκτάσεως, το Γερεβάν κατακτήθηκε από τους Άραβες. Από τότε η θέση του αύξησε τη σημασία του ως σταυροδρόμι για τις διαδρομές των καραβανιών μεταξύ της Ευρώπης και της Ινδίας. Από τον 9ο ως τον 11ο αιώνα το Γερεβάν υπήρξε σταθερά τμήμα του αρμενικού βασιλείου Μπαγκρατούνι και στη συνέχεια καταλήφθηκε από τους Σελτζούκους. Η πόλη απέκτησε οικονομική και πολιτική δύναμη κατά τα μέσα του 13ου αιώνα, όταν εξελίχθηκε σε σημαντικό κόμβο μεταξύ της κοιλάδας του Αραράτ και του Καυκάσου[4].

Η πόλη καταλήφθηκε και λεηλατήθηκε από τον Ταμερλάνο το 1387. Μετά έγινε διοικητικό κέντρο του Ιλχανάτου. Εξαιτίας της στρατηγικής του τοποθεσίας, το Γερεβάν συνεχώς αποτελούσε μήλο της έριδας ανάμεσα στην Περσία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, περνώντας διαδοχικά πολλές φορές από την κυριαρχία των μεν στους δε και αντιστρόφως (14 φορές στην κορύφωση των τουρκοπερσικών πολέμων, με την τελευταία σημαντική οθωμανική εισβολή να χρονολογείται κατά τη δεκαετία του 1720[6]).

Το 1604 κατελήφθη από τα περσικά στρατεύματα και με διαταγή του σάχη Αμπάς Α΄, δεκάδες χιλιάδες Αρμένιοι, από τους οποίους πολλοί ήταν κάτοικοι του Γερεβάν, μεταφέρθηκαν στα ενδότερα της Περσίας[4]. Μετά από αυτό, η σύνθεση του πληθυσμού της πόλης έγινε 80% Μουσουλμάνοι και 20% Αρμένιοι. Τόσο οι Οθωμανοί, όσο και οι Πέρσες διατηρούσαν νομισματοκοπείο στο Γερεβάν. Κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα το Γερεβάν γνώρισε οικονομική άνθιση που οφειλόταν στην ανάδειξή του ως εμπορικό και βιοτεχνικό κέντρο[4].

Την δεκαετία του 1670 ο Γάλλος περιηγητής Ζαν Σαρντέν επισκέφθηκε την πόλη και την περιέγραψε στο έργο του «Ταξίδια του ιππότη Σαρντέν στην Υπερκαυκασία το 1672-1673». Λίγα χρόνια αργότερα, στις 7 Ιουνίου 1679 το Γερεβάν επλήγη από έναν καταστροφικό σεισμό που ισοπέδωσε μεταξύ άλλων και τα σημαντικότερα κτήρια της πόλης[7].

Από το 1747 το Γερεβάν αποτελούσε τμήμα ομώνυμου χανάτου, εδάφους της Περσικής Αυτοκρατορίας, ενώ το 1808 πολιορκήθηκε χωρίς επιτυχία από δυνάμεις του ρωσικού αυτοκρατορικού στρατού[8].

Η ρωσική κυριαρχία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πλατεία Δημοκρατίας το 1916.

Κατά τον Β΄ Ρωσοπερσικό Πόλεμο του 19ου αιώνα, ρωσικά στρατεύματα υπό τον Ιβάν Πασκέβιτς εισήλθαν στο Γερεβάν την 1η Οκτωβρίου 1827. Η πόλη παραχωρήθηκε επισήμως από τους Πέρσες στη Ρωσική Αυτοκρατορία το 1828 με τη Συνθήκη του Τουρκμεντσάι[4][9]. Έπειτα, υποστηρίχθηκε από το κράτος η επανεγκατάσταση Αρμενίων από την Περσία και την Τουρκία στο Γερεβάν. Μέχρι το 1900 ο πληθυσμός του Γερεβάν είχε ανέβει στις 29.000, με το 49% να είναι Αζέροι (αναφερόμενοι στις ρωσικές πηγές ως «Αζερμπαϊτζανοί Τάταροι»), το 48% Αρμένιοι και το 2% Ρώσοι. Η πόλη έγινε η έδρα του νέου Υποκειμένου της Αρμενίας και μετά του Κυβερνείου του Εριβάν.

Η πόλη άρχισε να αναπτύσσεται οικονομικά και να δυτικοποιείται αρχιτεκτονικά, με την κατεδάφιση παλιών κτηρίων και την ανοικοδόμηση νέων ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής στη θέση τους. Κατά την επίσκεψη του Τσάρου Νικολάου Α΄ το 1837, το Γερεβάν είχε γίνει ένα ουγιέζντ.

Το πρώτο γενικό σχέδιο πόλεως συντάχθηκε το 1854 και το ίδιο έτος άνοιξαν οι Σχολές Θηλέων των Αγίων Hripsime και Gayane. Το 1874 ο Ζαχαρίας Γκεβορκιάν άνοιξε το πρώτο τυπογραφείο και εκδοτικό οίκο στην πόλη, ενώ το 1879 ιδρύθηκε το πρώτο θέατρο, κοντά στην εκκλησία των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου. Το 1902 μία σιδηροδρομική γραμμή ένωσε το Γερεβάν με την Τιφλίδα, το Αλεξαντροπόλ και την πόλη Julfa του Αζερμπαϊτζάν. Την ίδια χρονιά άνοιξε η πρώτη δημόσια βιβλιοθήκη του Γερεβάν, ενώ το 1913 άρχισε να λειτουργεί τηλεφωνική υπηρεσία με 80 συνδρομητές αρχικά.

Στις αρχές Μαΐου του 1917, λίγο μετά την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων από την ευρύτερη περιοχή και την υπαγωγή της απευθείας στη δικαιοδοσία της κεντρικής ρωσικής κυβέρνησης, διεξήχθη στο Γερεβάν το πρώτο συνέδριο των Δυτικών Αρμενίων με την παρουσία 64 αντιπροσώπων που ανέδειξαν εξαμελές συμβούλιο, το οποίο απαρτιζόταν από μέλη των τριών κυριότερων αρμενικών πολιτικών δυνάμεων της περιόδου (ντασνάκ, ραμγκαβάρ και χντσαγκ)[10].

Σύντομη ανεξαρτησία (1917–1920)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, Αρμένιοι, Γεωργιανοί και μουσουλμάνοι ηγέτες της Υπερκαυκασίας ενώθηκαν και σχημάτισαν την Υπερκαυκασιανή Ομοσπονδία, ανακηρύσσοντας την απόσχισή της από τη Ρωσία. Τον Μάιο του 1918, η πόλη κινδύνευσε από τουρκικό στρατό, ωστόσο η αρμενική νίκη στη μάχη του Σαρνταραμπάντ απομάκρυνε οριστικά τον κίνδυνο κατάληψής της. Παράλληλα, τον ίδιο μήνα, στις 28 Μαΐου, το Γερεβάν έγινε η πρωτεύουσα της Δημοκρατίας της Αρμενίας[11], μετά τη διάσπαση της βραχύβιας ομοσπονδίας με τους Γεωργιανούς και τους μουσουλμάνους[12].

Στις 29 Νοεμβρίου 1920 τα στρατεύματα των Μπολσεβίκων κατέλαβαν το Γερεβάν κατά τη διάρκεια του Ρωσικού Εμφυλίου. Οι εθνικιστές ανέκτησαν την πόλη τον Φεβρουάριο 1921, αλλά στις 2 Απριλίου του ίδιου έτους κατελήφθη οριστικά από τον Κόκκινο Στρατό[13][14].

Το σοβιετικό Γερεβάν[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Γερεβάν έγινε η πρωτεύουσα της νεοσύστατης Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Αρμενίας, μιας από τις 15 Δημοκρατίες της ΕΣΣΔ. Η σοβιετική περίοδος μετέτρεψε την πόλη, από μια υπανάπτυκτη πόλη της ρωσικής και περσικής περιφέρειας, σε πολιτιστικό, οικονομικό, επιστημονικό και βιομηχανικό κέντρο[15][16] με πάνω από 1 εκατομμύριο κατοίκους από τα τέλη της δεκαετίας του 1970[17].

Η πλατεία Λένιν (νυν Δημοκρατίας) σε γραμματόσημο του 1978. Δεξιά διακρίνεται το αποκαθηλωμένο σήμερα άγαλμα του Β. Ι. Λένιν.

Η πόλη ήταν ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά αλλά και βιομηχανικά κέντρα ολόκληρης της Σοβιετικής Ένωσης. Ιδιαίτερη ανάπτυξη γνώρισαν κυρίως οι τομείς της χημικής και πετροχημικής βιομηχανίας[18][19], η ηλεκτροτεχνική, οι βιομηχανίες μετάλλων και δερμάτων, οι μηχανοκατασκευές κ.ά[20].

Η αναδόμηση της πόλης έγινε πάνω σε σχέδια του Αρμένιου αρχιτέκτονα Αλέξανδρου Ι. Ταμανιάν, ο οποίος ενσωμάτωσε εθνικά παραδοσιακά στοιχεία στη σύγχρονη αστική πολεοδομική ανάπτυξη. Το σχέδιό του ήταν μια ακτινική-κυκλική διάταξη, υπερκείμενη της υπάρχουσας πόλεως. Ως αποτέλεσμα, πολλά ιστορικά κτήρια κατεδαφίσθηκαν, ανάμεσά τους και οι τέσσερις από τους επτά κεντρικούς ναούς της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας[21], τζαμιά, το παλιό περσικό φρούριο, χαμάμ, παζάρια και καραβάν-σαράι. Παράλληλα, ο πληθυσμός της πόλης ξεπέρασε κατά πολύ τα αρχικά σχέδια του Ταμανιάν, σύμφωνα με τα οποία θα ανερχόταν μεταξύ 100.000 - 150.000 κατοίκων, ενώ η ακραία βιομηχανοποίηση επέφερε σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον, αλλά και στην υγεία του τοπικού πληθυσμού[22][23].

Το 1965, κατά την πεντηκοστή επέτειο της Γενοκτονίας των Αρμενίων, το Γερεβάν κατέστη επίκεντρο μιας μαζικής διαμαρτυρίας - της πρώτης τέτοιου είδους που διοργανωνόταν στη ΣΣΔ Αρμενίας - με αίτημα την αναγνώριση της γενοκτονίας από τις σοβιετικές αρχές, με τη συμμετοχή της πολιτικής, κοινοτικής και θρησκευτικής ηγεσίας της Αρμενίας. Παρά το γεγονός πως η διαδήλωση δεν είχε - άμεσο - αντισοβιετικό, αλλά αντιτουρκικό χαρακτήρα, η επέμβαση του στρατού αποφεύχθηκε την τελευταία στιγμή, ενώ τις επόμενες ημέρες πραγματοποιήθηκαν ορισμένες συλλήψεις διαδηλωτών και ασκήθηκε έντονη κομματική κριτική στα μέλη του αρμενικού ΚΚ[24]. Το 1968 εορτάστηκε επίσημα η 2750ή επέτειος από την ίδρυση της πόλης[16].

Καθ' όλη τη διάρκεια του 1988, το Γερεβάν ήταν στο επίκεντρο πολυπληθών διαδηλώσεων υπέρ της αρμενικής αυτοδιάθεσης[25], αλλά και των αιτημάτων των Αρμενίων της περιοχής του Ναγκόρνο-Καραμπάχ[26].

Μετασοβιετική ανεξαρτησία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ το Γερεβάν έγινε η πρωτεύουσα της Δημοκρατίας της Αρμενίας, στις 21 Σεπτεμβρίου 1991. Στις αρχές και τα μέσα της δεκαετίας του 1990 η πόλη, όπως και όλη η χώρα, χτυπήθηκε από σοβαρή οικονομική και ενεργειακή κρίση[27].

Πρόσφατοι δήμαρχοι του Γερεβάν[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Δημογραφικά στοιχεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ιστορική εξέλιξη του πληθυσμού (εξαιρείται η συνοικία του Κάστρου)
Έτος Αρμένιοι Αζέροια Ρώσοι Λοιποί Σύνολο
1830 4.132 35,7% 7.331 64,3% 195 1,7% 11.463
1873 5.900 50,1% 5.800 48,7% 150 1,3% 24 0,2% 11.938
1897 12.523 43,2% 12.359 42,6% 2.765 9,5% 1.359 4,7% 29.006
1926[17] 59.838 89,2% 5.216 7,8% 1.401 2,1% 666 1% 67.121
1939[17] 174.484 87,1% 6.569 3,3% 15.043 7,5% 4.300 2,1% 200.396
1959[17] 473.742 93% 3.413 0,7% 22.572 4,4% 9.613 1,9% 509.340
1970 738.045 95,2% 2.721 0,4% 21.802 2,8% 12.460 1,6% 775.028
1979[17] 974.126 95,8% 2.341 0,2% 26.141 2,6% 14.681 1,4% 1.017.289
1989 1.100.372 96,5% 897 0,0% 22.216 2,0% 17.507 1,5% 1.201.539
2001 1.088.389 98,63% 6.684 0,61% 8.415 0,76% 1.103.488
2011 1.048.940 98,94% 4.940 0,47% 6.258 0,59% 1.060.138
 Γνωστοί πριν το 1918 ως Τάταροι

Όντας μια μικρή επαρχιακή πόλη μέχρι τη δεκαετία του 1920, το Γερεβάν εξελίχθηκε σε μια μεγαλούπολη με πληθυσμό πέραν του ενός εκατομμυρίου. Μέχρι την περίοδο της διάλυσης της Σοβιετικής Ένωσης στην πόλη υπήρχαν μικρές μειονότητες Ρώσων, Αζέρων, Κούρδων και Ιρανών. Ωστόσο, με το ξέσπασμα του πολέμου στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ η αζερική μειονότητα του Γερεβάν, αλλά και της Αρμενίας συνολικά, εξαφανίστηκε ως αποτέλεσμα ανταλλαγής πληθυσμών μεταξύ των δύο αντιμαχόμενων πλευρών. Από την άλλη, σημαντική είναι και η μείωση του πληθυσμού της ρωσικής κοινότητας του Γερεβάν ως αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης που έπληξε την Αρμενία κατά τη δεκαετία του 1990.

Γεωγραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Γερεβάν βρίσκεται στην ανατολική Αρμενία, στη βορειοανατολική κοιλάδα του όρους Αραράτ, σε μέσο υψόμετρο 989,4 μέτρα πάνω από τη στάθμη της θάλασσας (από 850 ως 1300 μέτρα[4]). Το ανώτερο τμήμα του περιβάλλεται από βουνά από τις τρεις πλευρές του, ενώ προς νότο η πόλη κατέρχεται προς τις όχθες του ποταμού Ραζντάν, παραπόταμου του Αράξη. Ο Ραζντάν χωρίζει το Γερεβάν με ένα φαράγγι[4]. Η έκταση του Γερεβάν είναι 227 τετρ. χλμ. και η μέση πυκνότητα του πληθυσμού ανέρχεται στους 5.196 κατοίκους ανά τετρ.χλμ. Ως κέντρο της πόλης θεωρείται η Πλατεία Δημοκρατίας, γνωστή και ως Hraparak.

Ως πρωτεύουσα της χώρας, το Γερεβάν δεν αποτελεί τμήμα κάποιου διοικητικού διαμερίσματος (επαρχίας) της (marz). Συνορεύει όμως με τα ακόλουθα «marzer»: Κοταγίκ (προς βορρά), Αραράτ (προς νότο), Αρμαβίρ (νοτιοδυτικά) και Αραγκατσότν (βορειοδυτικά).

Κλίμα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το κλίμα του Γερεβάν είναι σχετικώς ηπειρωτικό, με ξηρά θερμά καλοκαίρια και ψυχρούς αλλά μάλλον σύντομους χειμώνες. Η θερμοκρασία τον Αύγουστο μπορεί να φθάσει τους 40 °C, ενώ τον Ιανουάριο τους -15 °C. Η μέση ετήσια βροχόπτωση είναι μικρή, περί τα 350 χιλιοστόμετρα.

ΙΑΝ ΦΕΒ ΜΑΡ ΑΠΡ ΜΑΪ ΙΟΥΝ ΙΟΥΛ ΑΥΓ ΣΕΠ ΟΚΤ ΝΟΕΜ ΔΕΚ Έτος
Μέση θερμοκρασία [°C] -5 0 7 11 19 23 25 25 20 15 8 1 13
Βροχόπτωση [cm] 2 2 3 4 4 2 1 1 1 3 2 2 27

Πολιτισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μουσεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Όπερα του Γερεβάν τη νύχτα.

Στο Γερεβάν υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός μουσείων και πινακοθηκών που περιλαμβάνει το Μουσείο Ιστορίας της Αρμενίας[28], την Εθνική Πινακοθήκη[29], το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Καφεσιάν[30], το Μουσείο Γενοκτονίας των Αρμενίων[31] στο Τσιτσερνακαμπέρντ, το Μουσείο Ιστορία της πόλης, το Μουσείο Ερεμπουνί[32] κλπ.

Παράλληλα, λειτουργούν αρκετά μουσεία αφιερωμένα σε καλλιτέχνες και λογοτέχνες όπως αυτά των Χατσατούρ Αμποβιάν, Αβεντίκ Ισαακιάν, Μαρτύρος Σαριάν, Οβχάνες Τουμανιάν[33], Σεργκέι Παρατζάνωφ[34], Αράμ Χατσατουριάν κ.ά.

Βιβλιοθήκες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1971 στο Γερεβάν λειτουργούσαν περισσότερες από 116 δημοτικές βιβλιοθήκες[33]. Κυριότερες δημόσιες βιβλιοθήκες είναι η Εθνική Βιβλιοθήκη της χώρας (γνωστή παλιότερα ως Κρατική Βιβλιοθήκη «Α. Φ. Μιασνίκια»[33]), η Παιδική Βιβλιοθήκη «Χνκο Απέρ», η «Κεντρική Βιβλιοθήκη Αβεντίκ Ισαακιάν» κ.ά. Ακόμη, στο Γερεβάν υπάρχουν τα αρχεία του Ματενανταράν[3], το οποίο διαθέτει μια πλούσια συλλογή αρχαίων αρμενικών, ελληνικών, ασσυριακών, εβραϊκών, ρωμαϊκών και περσικών χειρογράφων, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους κλπ.

Οικονομία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Γερεβάν είναι το βιομηχανικό, συγκοινωνιακό και πνευματικό κέντρο της Αρμενίας. Καρδιά ενός εκτεταμένου σιδηροδρομικού δικτύου, αποτελεί μεγάλο εμπορικό κέντρο για τα αγροτικά προϊόντα. Οι βιομηχανίες του παράγουν μέταλλα, μηχανουργικά εργαλεία, ηλεκτρικό εξοπλισμό, πλαστικά, χημικά και υφάσματα. Το Γερεβάν είναι η έδρα μεγάλων επιχειρήσεων, όχι μόνο αρμενικών, αλλά και πολυεθνικών, καθώς παρέχει φθηνό ανθρώπινο δυναμικό για "outsourcing". Πρόσφατα, η Lycos μετακόμισε το αρχηγείο της από το Παρίσι στο Γερεβάν. Η πόλη είναι επίσης έδρα της Εθνικής Τράπεζας της Αρμενίας, του χρηματιστηρίου της χώρας και των μεγαλύτερων εμπορικών της τραπεζών.

Ανάπτυξη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Γερεβάν εισήλθε πρόσφατα σε μια φιλόδοξη αναπτυξιακή διαδικασία κατά την οποία παλαιές πολυκατοικίες και κτήρια του σοβιετικού στυλ κατεδαφίζονται και αντικαθίστανται με σύγχρονα. Ωστόσο, αυτή η αστική ανανέωση έχει συναντήσει αντιδράσεις και κριτική από κατοίκους. Η Ζερμέν Τζάκσον έχει σχέδια να ανεγείρει ένα ψυχαγωγικό συγκρότημα σε ένα νέο ξενοδοχείο 5 αστέρων που κτίζεται στην πόλη.

Μνημεία, αίθουσες και άλλα κτήρια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Καταρράκτες Μεγάλες λευκές αναβαθμίδες που ανεβαίνουν από το κέντρο της πόλεως προς το Πάρκο Haghtanak (Πάρκο της Νίκης).
Μνημείο των Κοζάκων Μνημείο για τους Κοζάκους που σκοτώθηκαν κατά τους ρωσοπερσικούς πολέμους το 1826-1827.
Αμαλίρ Αίθουσα συναυλιών και αθλητικό συγκρότημα.
Ματενανταράν Ινστιτούτο Αρχαίων Χειρογράφων: από τα πλουσιότερα αποθετήρια χειρογράφων και παλαιών βιβλίων στον κόσμο.
Κινηματογράφος «Μόσχα» (Kino Moskva) Ονομαστή κινηματογραφική αίθουσα που κτίστηκε στη θέση κατεδαφισμένης εκκλησίας[21].
Μητέρα Αρμενία Άγαλμα στο Πάρκο της Νίκης.
Κινηματογράφος «Ναΐρι» (Kino Nairi) Ονομαστή κινηματογραφική αίθουσα.
Το Πάνθεον Κοιμητήριο όπου είναι θαμμένες προσωπικότητες της νεότερης και σύγχρονης αρμενικής Ιστορίας[35].
Σασούντσι Νταβίτ Άγαλμα αφιερωμένο σε έναν περίφημο Αρμένιο ήρωα.
Άγαλμα του Χάικ Το άγαλμα του θρυλικού πατριάρχη και γενάρχη του αρμενικού έθνους.
Τσιτσερνακαμπέρντ Το μνημείο των θυμάτων της Γενοκτονίας των Αρμενίων.
Γιεραμπλούρ Κοιμητήριο όπου αναπαύονται οι Αρμένιοι που πολέμησαν στον πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ.
Ζωολογικός Κήπος του Γερεβάν

Διαμερίσματα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Άποψη του διαμερίσματος Μαλάτια-Σεμπάστια.

Το Γερεβάν χωρίζεται στα εξής 12 διαμερίσματα[36], το καθένα από τα οποία διοικείται από αιρετό πρόσωπο:

* Από την κωμόπολη Αραμπκίρ.

«Αδελφές» πόλεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

«Τα χέρια της Φιλίας», Γλυπτό που παραχωρήθηκε στο Γερεβάν από την ιταλική πόλη Καρράρα.

Το Γερεβάν είναι «αδελφοποιημένο» ή συνεργάζεται με τις παρακάτω πόλεις άλλων κρατών[37][38]:

Πόλη Χώρα Έτος
Μόσχα Flag of Russia.svg Ρωσία
Ροστόβ του Ντον Flag of Russia.svg Ρωσία
Αγία Πετρούπολη Flag of Russia.svg Ρωσία
Σταβροπόλ Flag of Russia.svg Ρωσία
Βόλγογκραντ Flag of Russia.svg Ρωσία Από το 2015
Λυών Flag of France.svg Γαλλία
Μασσαλία Flag of France.svg Γαλλία Από το 2007
Παρίσι Flag of France.svg Γαλλία Από το 1998
Καρράρα Flag of Italy.svg Ιταλία
Φλωρεντία Flag of Italy.svg Ιταλία
Κίεβο Flag of Ukraine.svg Ουκρανία
Οδησσός Flag of Ukraine.svg Ουκρανία
Λος Άντζελες Flag of the United States.svg ΗΠΑ Από το 2006
Κέιμπριτζ (Μασαχουσέτη) Flag of the United States.svg ΗΠΑ
Μπουένος Άιρες Flag of Argentina.svg Αργεντινή Από το 2000
Σάο Πάολο Flag of Brazil.svg Βραζιλία Από το 1999
Μοντρεάλ Flag of Canada.svg Καναδάς
Αθήνα Flag of Greece.svg Ελλάδα Από το 2002
Μπρατισλάβα Flag of Slovakia.svg Σλοβακία
Κισινάου Flag of Moldova.svg Μολδαβία
Μινσκ Flag of Belarus.svg Λευκορωσία
Ποντγκόριτσα Flag of Montenegro.svg Μαυροβούνιο Από το 2006
Τιφλίδα Flag of Georgia.svg Γεωργία Από το 1996
Βηρυτός Flag of Lebanon.svg Λίβανος Από το 1997
Δαμασκός Flag of Syria.svg Συρία
Ισφαχάν Flag of Iran.svg Ιράν
Ανταναναρίβο Flag of Madagascar.svg Μαδαγασκάρη Από το 1981

Μεταφορές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αερομεταφορές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Διεθνής Αερολιμένας του Ζβαρτνότς.

Το Γερεβάν εξυπηρετείται από το διεθνές αεροδρόμιο Ζβαρτνότς, το οποίο βρίσκεται 12 χλμ. δυτικά από το κέντρο της πόλης και αποτελεί το κυριότερο αεροδρόμιο του κράτους. Ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1961 και έκτοτε έχει υποβληθεί σε δύο ανακαινίσεις (πρώτα το 1985 και κατόπιν το 2002) προκειμένου να ανταποκριθεί στα διεθνή πρότυπα, καθώς και επεκτάσεις[39]. Νότια της πόλης υπάρχει και το αεροδρόμιο του Ερεμπουνί, το οποίο εξυπηρετεί κυρίως ιδιωτικές και στρατιωτικές πτήσεις.

Μέσα Μαζικής Μεταφοράς[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς του Γερεβάν περιλαμβάνονται λεωφορεία (δημόσια και ιδιωτικά), τρόλεϊ, καθώς και μετρό, το οποίο ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1981 και διαθέτει μια γραμμή μήκους περίπου 13,5 χλμ. με 10 σταθμούς που εξυπηρετούν σε καθημερινή βάση γύρω στους 60.000 επιβάτες[40].

Σιδηρόδρομος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Γερεβάν διαθέτει έναν κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό, ο οποίος συνδέεται με το μετρό μέσω του σταθμού Sasuntsi Davit. Εξαιτίας του υφιστάμενων μέτρων αποκλεισμού κατά της Αρμενίας από τα γειτονικά κράτη της Τουρκίας και του Αζερμπαϊτζάν, το μόνο διεθνές δρομολόγιο του σταθμού του Γερεβάν είναι προς τη Γεωργία.

Εκπαίδευση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πανεπιστήμια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μερικά από τα ΑΕΙ στο Γερεβάν είναι τα εξής:

Ίδρυμα Επίσημη ιστοσελίδα Έτος
ιδρύσεως
Αριθμός
φοιτητών
Ρωσοαρμενικό Πολιτειακό Πανεπιστήμιο RAU http://www.rau.am 1997 1.600
Κρατικό Πολυτεχνείο Αρμενίας SEUA http://www.seua.am 1933 10.000
Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Γερεβάν YSU http://www.ysu.am 1919 10.450
Πολιτειακή Σχολή Γλωσσολογίας του Γερεβάν YSLU http://www.brusov.am 1935
Πολιτειακή Ιατρική Σχολή του Γερεβάν YSMU http://www.ysmu.am 1930
Κρατικό Ωδείο του Γερεβάν YSC http://www.conservatory.am 1921
Πολιτειακό Παιδαγωγικό Πανεπιστήμιο του Γερεβάν YSPU 1922
Αμερικανικό Πανεπιστήμιο της Αρμενίας AUA http://www.aua.am 1991 268

Αθλητισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ποδόσφαιρο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερική άποψη του Σταδίου Χραζντάν (2013).

Στο Γερεβάν εδρεύουν επτά ποδοσφαιρικές ομάδες εκ των οποίων οι τέσσερις συμμετέχουν στο πρωτάθλημα της Α΄ Κατηγορίας. Συνολικά, οι σύλλογοι της πρωτεύουσας έχουν κατακτήσει τα 21 από τα 27 πρωταθλήματα Αρμενίας που έχουν διεξαχθεί από τα 1992 και εντεύθεν (14 τίτλους έχει η Πιουνίκ, 3 η Αλασκέρτ και από έναν η Μπανάτς, η Αραράτ και οι διαλυμένες Ουλίσες και ΦΚ Γερεβάν).

Κατά την κομμουνιστική περίοδο, η Αραράτ ήταν η κύρια εκπρόσωπος της ΣΣΔ Αρμενίας στο ενιαίο πρωτάθλημα της Σοβιετικής Ένωσης, κατακτώντας ένα πρωτάθλημα και δύο κύπελλα και φτάνοντας παράλληλα το 1975 μέχρι την προημιτελική φάση του Κυπέλλου Πρωταθλητριών[41]. Από το 1991 και εντεύθεν, η Πιουνίκ αναγνωρίζεται ως η πιο επιτυχημένη ομάδα της μετασοβιετικής Αρμενίας, έχοντας επιπλέον το επίτευγμα της κατάκτησης δέκα συνεχόμενων πρωταθλημάτων (2001 - 2010)[42].

Το Στάδιο Χραζντάν είναι η μεγαλύτερη αθλητική εγκατάσταση στην πόλη με χωρητικότητα 54.208 θέσεων και αποτελεί μαζί με το Στάδιο Βαζγκέν Σαρκισιάν (χωρητικότητας 14.403 θέσεων) τις κύριες έδρες της εθνικής ποδοσφαίρου της Αρμενίας. Άλλα μικρότερα γήπεδα είναι αυτά της Αλασκέρτ (1.850 θέσεις καθήμενων), της Μπανάντς (4.860 θέσεις), της Μίκα (7.250 θέσεις) κ.ά.

Σύλλογος Έδρα
Αραράτ ΕρεβάνΣτάδιο Hrazdan
ΦΚ ΜπανάτςΣτάδιο Banants
ΦΚ ΠιουνίκΣτάδιο Hanrapetakan
Αλασκέρτ ΦΚ
Αραράτ-Μόσκβα Γερεβάν
Ερεμπούνι
Λοκομοτίβ Γερεβάν

Σκάκι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο Γερεβάν εδρεύουν πολυάριθμοι σκακιστικοί σύλλογοι, καθώς και η εγχώρια ομοσπονδία, τα κεντρικά γραφεία της οποίας βρίσκονται στο «Σπίτι του σκακιού» που φέρει το όνομα του σημαντικού Αρμένιου μετρ Τιγκράν Πετροσιάν. Επιπλέον, η πόλη διοργάνωσε στα τέλη του 1996 τη 32η Σκακιστική Ολυμπιάδα υπό την αιγίδα της FIDE[43].

Άλλα αθλήματα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο Γερεβάν υπάρχουν ακόμη σύλλογοι και εγκαταστάσεις για αθλήματα όπως το ποδόσφαιρο σάλας, το μπάσκετ, το τένις, τα δυναμικά αθλήματα κ.ά.

Επιφανείς κάτοικοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αξιοσημείωτοι άνθρωποι που γεννήθηκαν ή έζησαν στο Γερεβάν:

Εικόνες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γενικά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ιστορικές φωτογραφίες του Γερεβάν[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. ArchINFORM. 7358. Ανακτήθηκε στις 6  Αυγούστου 2018.
  2. www.yerevan.am/am/our-city/.
  3. 3,0 3,1 armenika.gr Ερεβάν: Το μουσείο των Αρμενίων
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. 11ος. Αθήνα: Εκδοτική Εταιρεία Ακάδημος. 1979, σελ. 650. 
  5. Bournoutian, George A. (2002). A Concise History of the Armenian People. Costa Mesa, California: Mazda Publishers, σελ. 18. 
  6. Adalian, Rouben Paul (2010). Historical Dictionary of Armenia (β΄ έκδοση). Scarecrow Press, σελ. 585. https://books.google.gr/books?id=QS-vSjHObOYC&pg=PA585&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false. 
  7. Abrahamian, Levon (2011). «Yerevan Sacra. Old and new sacred centers in the urban space». Στο: Darieva Tsypylma, Kaschuba Wolfgang, επιμ (στα αγγλικά). Urban Spaces After Socialism. Ethnographies of Public Places in Eurasian Cities. Frankfurt/New York: Campus Verlag, σελ. 137. https://books.google.gr/books?id=9k9pXQZ6oiEC&pg=PA131&dq=LEvon+Abrahamian+Yerevan&hl=el&sa=X&ved=0ahUKEwjr5om8x5fcAhWlDpoKHcq5BaEQ6AEIODAC#v=onepage&q=LEvon%20Abrahamian%20Yerevan&f=false. 
  8. Bournoutian, George A. (2002). σελ. 240.
  9. Πάπυρος-Λαρούς. Γενική Παγκόσμια Εγκυκλοπαιδεία. 6ος. Αθήναι: Πάπυρος Εταιρεία Εγκυκλοπαιδικών Εκδόσεων. 1964, σελ. 787. 
  10. Dasnabedian, Hratch (1990) [1988]. History of the Armenian Revolutionary Federation Dashnaktsutiun 1890/1924. Milan: OEMME Edizioni, σελ. 120. 
  11. Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. 11ος. 1979, σελ. 650 - 651.
  12. Dasnabedian, Hratch (1990). σελ. 181.
  13. Τερ-Μινασιάν, Αναΐντ (1997) [1989]. Η Δημοκρατία της Αρμενίας. μετάφραση: Οχανές-Σαρκίς Αγαμπατιάν (α΄ έκδοση). Αθήνα: Στοχαστής, σελ. 223. 
  14. Dasnabedian, Hratch (1990). σελ. 183.
  15. Αγαμπατιάν, Οχανές-Σαρκίς (1988) [1975]. Η Αρμενία και το αρμενικό ζήτημα (β΄ έκδοση). Αθήνα: Στοχαστής, σελ. 169. 
  16. 16,0 16,1 Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. 11ος. 1979, σελ. 651.
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 «Армения». ethno-kavkaz.narod.ru (στα Ρωσικά). Ethno Kavkaz Narod. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουλίου 2018. 
  18. Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. 11ος. 1979, σελ. 654.
  19. Adalian, Rubert Paul (2010). σελ. 857.
  20. Σύγχρονος Εγκυκλοπαιδεία Ελευθερουδάκη. 10ος (πέμπτη έκδοση). Αθήναι: Εγκυκλοπαιδικαί Εκδόσεις Ν. Νίκας και ΣΙΑ Ε.Ε.. 1964, σελ. 262. 
  21. 21,0 21,1 Abrahamian, Levon (2011). σελ. 133.
  22. Abrahamian, Levon (2011). σελ. 131.
  23. Bournoutian, George A. (2002). σελ. 328.
  24. Τερ-Μινασιάν, Αναΐντ (1997). σελ. 247.
  25. Τερ-Μινασιάν, Αναΐντ (1997). σελ. 27-28, 253.
  26. Krikorian, Robert. Masih, Joseph (2013). Armenia. At the Crossroads. London and New York: Routledge, σελ. 5. https://books.google.gr/books?id=vXZTAQAAQBAJ&pg=PA85&dq=The+capitals+of+Armenia&hl=el&sa=X&ved=0ahUKEwieqbrPvZrcAhULIJoKHVcgCwIQ6AEIZTAI#v=onepage&q=Yerevan&f=false. 
  27. Haroutounian, Vrej (1 Σεπτεμβρίου 2015). «Armenia: The Dark Years of Independence». hetq.am (στα Αγγλικά). Hetq. Ανακτήθηκε στις 22 Οκτωβρίου 2018. 
  28. «History and Mission». historymuseum.am (στα Αγγλικά). History Museum of Armenia. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018. 
  29. «Εθνική Πινακοθήκη της Αρμενίας». armenia365.com. Αρμενία 365. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018. 
  30. «Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Cafesjian». armenia365.com. Αρμενία 365. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018. 
  31. «Μουσείο Γενοκτονίας των Αρμενίων». armenia365.com. Αρμενία 365. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018. 
  32. «Μουσείο Ερεμπουνί». armenia365.com. Αρμενία 365. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018. 
  33. 33,0 33,1 33,2 Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. 11ος. 1979, σελ. 655.
  34. «Home». parajanovmuseum.am (στα Αγγλικά). Sergei Parajanov Museum. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018. 
  35. «Komitas Pantheon». armenia365.com. Αρμενία 365. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουλίου 2018. 
  36. «Administrative districts of Yerevan». yerevan.am (στα Αγγλικά). Yerevan Municipality. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουλίου 2018. 
  37. «Sister cities». yerevan.am (στα Αγγλικά). Yerevan Municipality. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουλίου 2018. 
  38. «Partner cities». yerevan.am (στα Αγγλικά). Yerevan Municipality. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουλίου 2018. 
  39. «About us». zvartnots.aero (στα Αγγλικά). Zvartnots. Ανακτήθηκε στις 14 Ιουλίου 2018. 
  40. Gevorgyan, Siranuys (5 Δεκεμβρίου 2012). «Investing deep: Yerevan Metro gets continued assistance from European donors». armenianow.com (στα Αγγλικά). Armenia Now. Ανακτήθηκε στις 14 Ιουλίου 2018. 
  41. «Ararat:History». uefa.com (στα Αγγλικά). UEFA. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουλίου 2018. 
  42. Rafayelyan, Karen (13 Ιουλίου 2016). «Pyunik – Mkhitaryan's Former Club Crash Out of Europe». futbolgrad.com (στα Αγγλικά). Futbolgrad. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουλίου 2018. 
  43. «32nd Chess Olympiad: Yerevan 1996». olimpbase.org (στα Αγγλικά). OlimpBase. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουλίου 2018. 
  44. Dasnabedian, Hratch (1990). σελ. 186.
  45. «Yana Egorian. "Not many people in Armenia know about my success"». sport.mediamax.am (στα Αγγλικά). Mediamax. 13 Δεκεμβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018. 
  46. «Susi Kentikian». boxrec.com (στα Αγγλικά). BoxRec. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουλίου 2018. 
  47. Dasnabedian, Hratch (1990). σελ. 196.
  48. «To Russia with love for Man Utd's Mkhitaryan». vanguardngr.com (στα Αγγλικά). Vanguard News. 26 Σεπτεμβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουλίου 2018. 
  49. Doran, John (21 Δεκεμβρίου 2005). «System Of A Down's Shavo Odadjian: My Life Story». loudersound.com (στα Αγγλικά). Louder. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουλίου 2018. 
  50. «Anna Chicherova». iaaf.org (στα Αγγλικά). International Association of Athletics Federations. 12 Ιουλίου 2013. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουλίου 2018. 
  51. «Artistic biography». araharutyunyan.com (στα Αγγλικά). Ara Harutyunyan. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουλίου 2018. 

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Αγαμπατιάν, Οχανές-Σαρκίς (1988) [1975]. Η Αρμενία και το αρμενικό ζήτημα (β΄ έκδοση). Αθήνα: Στοχαστής.
  • Τερ-Μινασιάν, Αναΐντ (1997) [1989]. Η Δημοκρατία της Αρμενίας. μετάφραση: Οχανές-Σαρκίς Αγαμπατιάν (α΄ έκδοση). Αθήνα: Στοχαστής.
  • Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. 11ος. Αθήνα: Εκδοτική Εταιρεία Ακάδημος. 1979.
  • Πάπυρος-Λαρούς. Γενική Παγκόσμια Εγκυκλοπαιδεία. 6ος. Αθήναι: Πάπυρος Εταιρεία Εγκυκλοπαιδικών Εκδόσεων. 1964
  • Σύγχρονος Εγκυκλοπαιδεία Ελευθερουδάκη. 10ος (πέμπτη έκδοση). Αθήναι: Εγκυκλοπαιδικαί Εκδόσεις Ν. Νίκας και ΣΙΑ Ε.Ε. 1964.
  • Abrahamian, Levon (2011). «Yerevan Sacra. Old and new sacred centers in the urban space». Στο: Darieva Tsypylma, Kaschuba Wolfgang, επιμ. Urban Spaces After Socialism. Ethnographies of Public Places in Eurasian Cities. Frankfurt/New York: Campus Verlag.
  • Adalian, Rouben Paul (2010). Historical Dictionary of Armenia (β΄ έκδοση). Scarecrow Press.
  • Bournoutian, George A. (2002). A Concise History of the Armenian People. Costa Mesa, California: Mazda Publishers.
  • Dasnabedian, Hratch (1990) [1988]. History of the Armenian Revolutionary Federation Dashnaktsutiun 1890/1924. Milan: OEMME Edizioni.
  • Krikorian, Robert. Masih, Joseph (2013). Armenia. At the Crossroads. London and New York: Routledge.

Περαιτέρω ανάγνωση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Yerevan της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).