Χαλανδρίτσα Αχαΐας

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από Χαλανδρίτσα)
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Συντεταγμένες: 38°6′30″N 21°47′2″E / 38.10833°N 21.78389°E / 38.10833; 21.78389

Χαλανδρίτσα
Ανοιξιάτικη άποψη της Χαλανδρίτσας
Τοποθεσία στον χάρτη της χώρας
Τοποθεσία στον χάρτη της χώρας
Διοίκηση
Χώρα Ελλάδα
Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας
Δήμος Ερυμάνθου
Δημοτική ενότητα Φαρρών
Τοπική κοινότητα Χαλανδρίτσας
Γεωγραφία και στατιστική
Γεωγραφικό διαμέρισμα Πελοποννήσου
Νομός Αχαΐας
Έκταση 26,501 χλμ2
Υψόμετρο 345
Πληθυσμός 913
κοινότητα: 1.047 (2011)
Άλλα
Ταχ. κωδ. 250 08
Τηλ. κωδ. 2694
www.erymanthou.gr

Η Χαλανδρίτσα είναι μικρή κωμόπολη του Νομού Αχαΐας, η οποία απέχει περίπου 20 χιλιόμετρα από την πόλη της Πάτρας. Είναι η έδρα του νεοπαγούς Δήμου Ερυμάνθου με πληθυσμό που ανέρχεται στους 913 κατοίκους, σύμφωνα με την απογραφή του 2011, ενώ η ομώνυμη Τοπική Κοινότητα έχει 1.047 κατοίκους[1]. Η ομώνυμη τοπική κοινότητα αποτελείται από τους οικισμούς: Χαλανδρίτσα, Μαστοραίικα-Σταμαίικα και Κυδωνιές.

Από το 1835 έως το 1912 υπήρξε έδρα του Δήμου Φαρρών. Από το 1912 έως το 1997 αποτέλεσε έδρα της ομώνυμης κοινότητας Χαλανδρίτσας, ενώ το από 1998 με το Σχέδιο Καποδίστριας και με την επαναφορά των δήμων στην τοπική αυτοδιοίκηση, ήταν ξανά έδρα του νέου Δήμου Φαρρών έως το 2010.

Γεωγραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Χαλανδρίτσα είναι χτισμένη στο κέντρο περίπου του άλλοτε Δήμου Φαρρών, ευρισκόμενη σε υψόμετρο 345 μέτρων, στην πλαγιά ενός λόφου, στους πρόποδες των νοτίων πρόβουνων του Παναχαϊκού, ενώ όλη η γύρω όμορη περιοχή θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ημιορεινή.

Νοτιοδυτικά της τοποθεσίας της Χαλανδρίτσας απλώνεται ο κάμπος των Φαρρών, νότια και νοτιοανατολικά ο Ερύμανθος, δυτικά και βόρεια ο ορεινός όγκος των νότιων πρόβουνων του Παναχαϊκού.

Η Χαλανδρίτσα βρίσκεται σε σεισμογενή περιοχή αφού στην άκρη της κωμόπολης περνά σεισμικό ρήγμα το οποίο ανακαλύφθηκε το 1993. Το ρήγμα θεωρούνταν ανενεργό μέχρι τον Φεβρουάριο του 2007, όταν έδωσε δύο δίδυμους σεισμούς 5,4 και 5,5 ρίχτερ[2][3].

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ονομασία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Υπάρχουν διάφορες εκδοχές για την ονομασία της Χαλανδρίτσας. Σύμφωνα με τον Πουκεβίλ, η ονομασία προέρχεται από τις λέξεις "Χαλασμένη Τριταία" εννοώντας το άσχημο κλίμα. Ο Τριανταφύλλου[4] αναφέρει ότι προέρχεται είτε από την κωμόπολη που υπήρχε σε κοντινή τοποθεσία με την ονομασία Χαλαμπρέζα και εγκαταλείφτηκε στις αρχές του 19ου αιώνα περίπου, είτε από την βυζαντινή λέξη Χάλανδρα[4]. Αναφέρεται με πολλά ονόματα όπως : Καλαμπρέζα, Χαλαντρίτζα και Χαλαουρίτζα [4]. Ο Θωμόπουλος αναφέρει ότι ονομάστηκε έτσι επειδή επί Βυζαντινής Αυτοκρατορίας εδώ σκότωσαν τον περίφημο ληστή Ανδρίτσο, από τον θάνατο του οποίου (Χάλασμα του Ανδρίτσου) ονομάστηκε Χαλανδρίτσα[5].

Μυκηναϊκός οικισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μερική άποψη του Μυκηναϊκού οικισμού της Χαλανδρίτσας.

Η Χαλανδρίτσα κατοικείται από την παλαιολιθική εποχή. Στην θέση Σταυρός, μέσα στην Χαλανδρίτσα, το 1985 κατά τις εκσκαφές για την ανέγερση κέντρου υγείας βρέθηκαν λείψανα προϊστορικού οικισμού. Οι οικίες βρίσκονται περιμετρικά του λόφου και στο κέντρο πιστεύετε ότι υπήρχε κάποιο δημόσιο κτίριο ή ναός. Επίσης σε πολύ μικρή απόσταση στην θέση Άγιος Βασίλειος έγιναν ανασκαφές και βρέθηκε μυκηναϊκό νεκροταφείο που πιστεύεται ότι ήταν το νεκροταφείο του οικισμού. Η ονομασία του οικισμού μας είναι άγνωστη καθώς δεν βρέθηκαν επιγραφές αλλά κεραμικά και λίθινα εργαλεία που χρονολογούνται στον 11ο π.Χ. αιώνα. Οι οικίες έχουν θεμέλια που θα μπορούσαν να συγκρατήσουν και δεύτερο πάτωμα και σε τέσσερις από αυτές κάτω από το δάπεδο τους βρέθηκαν παιδικές ταφές. Όλα τα ευρήματα φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Πάτρας που εκθέτει αρχαιολογικά ευρήματα που ανακαλύφθηκαν στην ευρύτερη περιοχή της Αχαΐας.

Νεότερη ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά την Ενετοκρατία ήταν αρχικά τμήμα της Βαρωνίας της Πάτρας από όπου και αποσπάστηκε νωρίς ανεξαρτητοποιήθηκε και ιδρύθηκε η Βαρωνία της Χαλανδρίτσας, η οποία διοικήθηκε από την οικογένεια Τρεμουίγ και μετά από την οικογένεια Ζαχαρία. Πρώτος βαρώνος ήταν ο Ωδεβέρτος ντε Τρεμουϊγ. Από τα φέουδα της Χαλανδρίτσας πιο γνωστά ήταν της Άρλας και της Μιτόπολης. Η δύναμη και η αίγλη της Βαρωνείας της Χαλανδρίτσας φθάνει στο υψηλότερο σημείο της ιστορίας επί της οικογένειας Ζαχαρία από το 1324 και αργότερα. Η δυναμικότητα των Ζαχαρία διαπιστώνεται από το ότι η Αικατερίνη Βαλουά, ηγεμονίδα της Αχαΐας κατόρθωσε δια του επιτρόπου της Gandino Romano da Scalea να επιτύχει την αναγνώριση της Χαλανδρίτσας ως ηγέτιδας του Πριγκιπάτου της Αχαΐας απο΄όλες τις άλλες βαρωνείες. Στη γαλλική παραλλαγή του Χρονικού του Μορέως αναφέρεται ως Calandrice. Κατά την Τουρκοκρατία είχε την ίδια τύχη με την υπόλοιπη Αχαΐα και μετά τα Ορλοφικά σύμφωνα με τον Γάλλο περιηγητή Γκουφιέ είχε ερημώσει.

Το 1770 αναφέρεται ότι η περιοχή ανήκε σε Οθωμανό τσιφλικά από την Ναύπακτο[4].Τότε ο Πουκεβίλ έγραψε σε απόσπασμά του ότι η Χαλανδρίτσα κάποτε ήταν επισκοπή που εξαρτιόταν από την Πάτρα είχε 60 εκκλησίες και πληθυσμό 5.000 κατοίκους. Στις 26 Φεβρουαρίου του 1822, 2.000 Τούρκοι την λεηλάτησαν και την πυρπόλησαν. Στο κίνημα του 1923 εδώ μετακινήθηκε από την Πάτρα το 12ο σύνταγμα πεζικού το οποίο βομβαρδίστηκε από το θωρηκτό "Λήμνος". Τον Ιούλιο του 1943 ο Ιταλικός στρατός κατοχής πυρπόλησε την Χαλανδρίτσα σαν αντίποινα μετά από μάχη που είχαν με αντάρτες. Κατά τον Ελληνικό εμφύλιο η Χαλανδρίτσα ήταν στα χέρια των κυβερνητικών δυνάμεων μέχρι τις 5 Ιουλίου 1948 όταν δέχτηκε την οργανωμένη επίθεση του δημοκρατικού στρατού. Η κωμόπολη μετά από ιδιαίτερα φονική μάχη καταλήφθηκε από τους αντάρτες για να ανακαταληφθεί από τις κυβερνητικές δυνάμεις και μετά από έξι ημέρες να ξανά περάσει στην κατοχή των ανταρτών μέχρι το τέλος του εμφυλίου.

Κάστρο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κυρίως λήμμα: Κάστρο της Χαλανδρίτσας

Στην Χαλανδρίτσα, σε άγνωστη ημερομηνία, όταν οι Φράγκοι κατέλαβαν την Αχαία το 1205 κατασκεύασαν ένα μικρό φρούριο (πύργο), ερείπια του οποίου σώζονται ακόμα και σήμερα. Ο ιστορικός Στέφανος Θωμόπουλος λέει ότι στο κέντρο της Χαλανδρίτσας σώζεται ερειπωμένος πύργος προφανώς του Τρεμουίγ το οποίο ο G. Buchon ονομάζει "Κάστρον" και απέναντι διατηρούνται ερείπια στάβλων τα οποία αποκαλούνται "Ερείπια". Το φρούριο αναφέρεται σε όλους του κατάλογους των κάστρων της Αχαΐας που συντασσόταν κατά καιρούς από τους Ενετούς και Τούρκους κατακτητές, τέτοιοι κατάλογοι που αναφέρουν το κάστρο είναι του 1364, 1471 κ.ά. Το κάστρο χρησιμοποιούνταν αρχικά σαν κατοικία του εκάστοτε Φράγκου βαρώνου αφού η Χαλανδρίτσα ήταν ανεξάρτητη βαρονία. Το 1315 καταλήφθηκε από τον Φίλιππο τον Αραγωνικό, και το 1429 πολιορκήθηκε από τον Θωμά Παλαιολόγο.

Εκπαίδευση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Χαλανδρίτσα διαθέτει Νηπιαγωγείο, Δημοτικό Σχολείο, Γυμνάσιο και Λύκειο. Το 1890 ιδρύθηκε στην κωμόπολη Σχολαρχείο-Ελληνικό σχολείο (Σημερινό Γυμνάσιο-Λύκειο) έως το 1936 που σταμάτησε να λειτουργεί. Σε αυτό αποφοίτησαν αξιόλογοι μετέπειτα πολιτικοί και επιστήμονες ανάμεσα στους οποίους και ο αείμνηστος Γεώργιος Παπανδρέου. Το 1959 λειτούργησε για πρώτη φορά παράρτημα του 4ου Γυμνασίου Πατρών, η Α' Γυμνασίου με 20 μαθητές. Το 1964 το Γυμνάσιο Χαλανδρίτσας γίνεται ανεξάρτητο με τις τρεις πρώτες τάξεις της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Το Λυκείο άρχισε να λειτουργεί από το 1982[6].

Υπηρεσίες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παλαιότερα η Χαλανδρίτσα διέθετε σταθμό χωροφυλακής, ενώ αναφέρεται ότι τον απέκτησε σχεδόν αμέσως μετά την απελευθέρωση, ίσως το 1833 που ιδρύθηκε χωροφυλακή στην Αχαΐα. Από το 1893 δημιουργήθηκε η αστυνομική περιφέρεια Τριταίας και Φαρρών με έδρα την Χαλανδρίτσα που σήμερα διαθέτει και αστυνομικό τμήμα[6]. Στην κωμόπολη λειτουργεί κέντρο υγείας. Επίσης η Χαλανδρίτσα διαθέτει ταχυδρομικό υποκατάστημα, πυροσβεστικό κλιμάκιο, κατάστημα Ο.Τ.Ε., ειρηνοδικείο, υποθηκοφυλακείο, δασονομείο καθώς επίσης κέντρο υγείας, Κ.Ε.Π., κ.λπ.

Εκδηλώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην Χαλανδρίτσα πραγματοποιείται πληθώρα εκδηλώσεων. Ενδεικτικά υπάρχει η Έκθεση Γεωργικών Μηχανημάτων & Προϊόντων (Αγροτική Έκθεση). Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Χαλανδρίτσας τον Αύγουστο του 1998 πήρε την πρωτοβουλία και ξεκίνησε με μικρά, αλλά θαρραλέα βήματα τη διοργάνωση της Έκθεσης Γεωργικών Μηχανημάτων (Agrotica '98). Αφορμή γι' αυτή την πρωτοβουλία, στάθηκε το γεγονός πως στην περιοχή ήταν καθιερωμένη επί σειρά ετών η περίφημη ζωοπανήγυρις που αναδείκνυε την Χαλανδρίτσα σε σπουδαίο αγροτικό - οικονομικό κέντρο για την εποχή της.

Από τον επόμενο χρόνο (1999), τη διοργάνωση της Έκθεσης ανέλαβε ο νεοσύστατος τότε Δήμος Φαρρών σε συνεργασία με τον Πολιτιστικό Σύλλογο Χαλανδρίτσας.

Τον Αύγουστο του 2000 και 2001, ως παράλληλη εκδήλωση, προστέθηκε Έκθεση με Αγροτικά Παραδοσιακά Εργαλεία, αντιπαραβάλλοντας έτσι το παρελθόν με το παρόν, ενώ παράλληλα πραγματοποιήθηκε η πρώτη επιτυχημένη προσπάθεια συγκέντρωσης και έκθεσης του τόσο αξιόλογου παραδοσιακού υλικού που υπάρχει στην περιοχή. Αυτό ήταν και το καθοριστικό βήμα για τη δημιουργία του Μουσείου Λαϊκής Τέχνης και Τοπικής Ιστορίας, ενός έργου που ήδη ολοκληρώθηκε.

Μοναδική στο είδος της στο Νομό Αχαΐας η αυτή η έκθεση αποτελεί θεσμό πλέον.

Για 5η συνεχή χρονιά το 2002, έχοντας και την στήριξη του Περιφερειακού ταμείου Ανάπτυξης της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδος, διοργανώθηκε «Έκθεση Παραδοσιακών επαγγελμάτων» και για πρώτη φορά λειτούργησε περίπτερο για την προβολή των δραστηριοτήτων του Πολιτιστικού Τομέα του Δήμου, των Πολιτιστικών Συλλόγων και φορέων της περιοχής καθώς επίσης περίπτερο για την προβολή των «επαγγελματιών της περιοχής». Η επισκεψιμότητα ως εκ τούτου αυξήθηκε κατακόρυφα με πολύ θετικές συνέπειες για τον τοπικό πληθυσμό.

Η απουσία άλλης και μάλιστα καθιερωμένης σχετικής Έκθεσης στην ευρύτερη περιοχή και σε συνδυασμό με τη σημειωθείσα επιτυχία, επέβαλε ενέργειες ούτως ώστε η Έκθεση της Χαλανδρίτσας να εξελιχθεί σε ένα σημαντικό αγροτικό, τουριστικό και οικονομικό γεγονός της ευρύτερης Περιφέρειας της Δυτικής Ελλάδος.

Έτσι για το 2003, προστέθηκαν στην Έκθεση, τμήμα Προβολής κι Ανάδειξης των Αχαϊκών Αγροτικών Προϊόντων με τον γενικότερο τίτλο: «Προϊόντα Αχαϊκής Γης». Στην Έκθεση είχαν δυνατότητα συμμετοχής όλοι οι παραγωγοί του Νομού Αχαΐας με ιδιαίτερη έμφαση, στα βιολογικά προϊόντα. Η πρωτοβουλία αυτή συνετέλεσε στην προώθηση των Τοπικών - Αχαϊκών Προϊόντων στην ολοένα και πιο ανταγωνιστική αγορά, αναδεικνύοντας τα ποιοτικά τους χαρακτηριστικά και προβάλλοντας τις μεθόδους παραγωγής και τυποποίησής τους.

Εξ' άλλου, στα πλαίσια της διοργάνωσης παρείχετο η δυνατότητα ανάδειξης κορυφαίων θεμάτων της περιοχής, μέσα από τη συντονισμένη συνεδριακή και εκθεσιακή προβολή τους, όπως: Ολυμπιακοί Αγώνες 2004, Πάτρα - Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, Αυτοκινητοδρόμιο Πάτρας, Μεσογειακοί Αγώνες, κλπ. Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν δράσεις Πολιτιστικού ενδιαφέροντος αλλά και ενημερωτικού - εκπαιδευτικού χαρακτήρα, σε θέματα που αφορούν τους παραγωγούς και επιχειρηματίες της περιοχής, καθώς και σε σημαντικά θέματα Νομού (Κοινοτική Πρωτοβουλία Leader+, Αγροτουρισμός, Βιολογικές Καλλιέργειες, κλπ.)

Η επιτυχία της Έκθεσης αποδείχτηκε πως οφείλεται κυρίως στη μεγάλη συμμετοχή των εκθετών (επιχειρήσεις-παραγωγοί) και στην πολύ μεγάλη προσέλευση επισκεπτών από όλες τις μεριές της Ελλάδας.

Όλα αυτά βοήθησαν στην προβολή των Αχαϊκών Προϊόντων,το οποίο εναρμονίστηκε πλήρως με το σύγχρονο τρόπο προώθησης των προϊόντων και τις νέες ανάγκες της αγοράς και των καταναλωτών.

Επίσης, πάλι από την συνεργασία του Πολιτιστικού Συλλόγου Χαλανδρίτσας και του Δήμου Ερυμάνθου από το 1992 γίνονται Εκπολιτιστικές Πολιτιστικές στις οποίες περιλαμβάνονται παραδοσιακοί χοροί, αναπαράσταση παραδοσιακού γάμου, αλλά και αγωνίσματα για τους μικρούς φίλους. Τα τελευταία χρόνια οι νέοι διοργανώνουν τουρνουά και αγώνες Ποδόσφαιρου, Καλαθοσφαίρισης, Επιτραπέζιας αντισφαίρισης, τα οποία είναι ιδιαίτερα επιτυχή όσον αφορά την συμμετοχή του κόσμου συγκεντρώνοντας άτομα από όλη την Αχαΐα.

Αξιοθέατα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Μουσείο Λαϊκής Τέχνης και τοπικής Ιστορίας.

Στην κωμόπολη υπάρχει μυκηναϊκός οικισμός και μυκηναϊκό νεκροταφείο στην τοποθεσία Άγιος Βασίλειος, επίσης ο φράγκικος πύργος που χρονολογείται από την εποχή που το χωριό ήταν έδρα Βαρόνου, το μουσείο λαϊκής τέχνης και τοπικής ιστορίας (αναπαλαιωμένα κτίρια νερόμυλου και νεροτριβής). Η Χαλανδρίτσα έχει δύο βυζαντινούς ναούς, τον Ι.Ν. Αγ. Αθανασίου του 13ου αιώνα και τον Ι.Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου επίσης του 13ου αιώνα. Ακόμα αξίζει κανείς να θαυμάσει τις παραδοσιακές βρύσες, τα πέτρινα γεφύρια και τα πανύψηλα πλατάνια, καθώς και την θέα που προσφέρει η περιοχή.

Αθλητισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην περιοχή και συγκεκριμένα στην θέση Ρέντες, περίπου 3 χιλιόμετρα νότια εκτός του οικισμού, βρίσκεται το υπό κατασκευή Αυτοκινητοδρόμιο Πάτρας που προβλέπεται με την ολοκλήρωση του και την λειτουργία του να φέρει ανάπτυξη στην περιοχή και κατά προέκταση σε όλη την Αχαΐα και ευρύτερα.

Α.Π.Σ. Δόξα Χαλανδρίτσας

Η Δόξα Χαλανδρίτσας είναι ερασιτεχνική ποδοσφαιρική ομάδα που ιδρύθηκε το 1969 με έδρα την Χαλανδρίτσα. Αγωνίζεται στην 2η κατηγορία της Ε.Π.Σ. Αχαΐας. Τα επίσημα χρώματα της είναι το κόκκινο και το Λευκό και έχει ως έμβλημα τη λέξη "ΔΟΞΑ" που περιβάλλεται εξ΄ ολοκλήρου από δύο κλαδιά δάφνης.

Η ομάδα της Χαλανδρίτσας έχει πρωταγωνιστήσει στο ερασιτεχνικό ποδόσφαιρο της Αχαΐας και στην 1η τοπική κατηγορία, ενώ φτάσει έχει φτάσει τρεις φορές κοντά στην άνοδο για την Δ΄ Εθνική χωρίς όμως να το έχει καταφέρει. Το 1998 ήταν η πιο επιτυχημένη χρονιά του συλλόγου καθώς στέφθηκε Κυπελλούχος Ε.Π.Σ. Πατρών με νίκη 2-0 στο τελικό με τον Αιγιέα/Άρη Βαλτιμίτικων που πραγματοποιήθηκε στο Εθνικό Στάδιο Πάτρας. Από τη Δόξα Χαλανδρίτσας έχουν περάσει και επιφανείς ποδοσφαιριστές. Ο σημαντικότερος είναι ο Κώστας Κατσουράνης ο οποίος θεωρείται από τους κορυφαίους Έλληνες ποδοσφαιριστές της γενιάς του και του οποίου ο πατέρας ήταν προπονητής εκείνης της εποχής.

Τοπικά Σωματεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Αγροτικός Συνεταιρισμός (δεν λειτουργεί πλέον)
  • Επιμορφωτικός Σύλλογος Χαλανδρίτσας (δεν λειτουργεί πλέον)
  • Αγροτική Λέσχη Χαλανδρίτσας (δεν λειτουργεί πλέον)
  • Εκπολιτιστικός Σύλλογος Χαλανδρίτσας
  • Σύλλογος Εθελοντών Αιμοδοτών Κ.Υ. Χαλανδρίτσας "Ο Άγιος Χαράλαμπος"
  • Σύλλογος Προστασίας Υγείας & Περιβάλλοντος Κ.Υ. Χαλανδρίτσας
  • Α.Ο. Δόξα Χαλανδρίτσας

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Αποτελέσματα της Απογραφής Πληθυσμού−Κατοικιών 2011 που αφορούν στο Μόνιμο Πληθυσμό της Χώρας, Εφημερίδα της Κυβερνήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας, τχ. 2ο, φ. 3465 (28 Δεκεμβρίου 2012)
  2. Εφημερίδα Η Ημέρα
  3. Τα Νέα
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Τριανταφύλλου 1995
  5. Στέφανος Θωμόπουλος, Ιστορία της πόλεως Πατρών από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του 1821, Τόμος Α΄, Εκ της βασιλικής τυπογραφίας Νικολάου Γ. Ιγγλέση, Εν Αθήναις 1888, σελ. 311
  6. 6,0 6,1 Κανελλάκης 2010

Βιβλιογραφία - Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Σπυρίδων Ν. Γκουρβέλος, Η Χαλανδρίτσα από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, Έκδοση της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Χαλανδρίτσας, Πάτρα 1998. ISBN 9608636108
  • Χρήστος Θ. Κανελλάκης, Το Μοίραλι από το 1461 έως σήμερα, Εκδόσεις Περί Τεχνών, Πάτρα 2010. ISBN 978-960-6684-64-7
  • Βασίλης Κ. Λάζαρης (επιμ.), Στέφανου Ν. Θωμόπουλου "Ιστορία της Πόλεως Πατρών από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του 1821". Έκδοση τέταρτη στη δημοτική γλώσσα και με βάση τα χειρόγραφα του συγγραφέα, τόμοι Α'-Β', Αχαϊκές Εκδόσεις, Πάτρα 1998-1999. ISBN 960-7960-10-6 (set)
  • Βασίλειος Λάζαρης, Ο εμφύλιος πόλεμος στην Αχαΐα, Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2006. ISBN 960-451-017-7
  • Θεόδωρος Η. Λουλούδης, Αχαΐα. Οικισμοί, οικιστές, αυτοδιοίκηση, Νομαρχιακή Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Ν.Α. Αχαΐας, Πάτρα 2010
  • Μιχαήλ Β. Σακελλαρίου, Η Πελοπόννησος κατά την δεύτερην Τουρκοκρατίαν (1715-1821), Αθήνα 1939 (επανέκδοση 2000)
  • Βασίλης Τακτικός-Αθανάσιος Κουμαρτζής, Αρχαίες πόλεις πέριξ της Ολυμπίας, Εκδόσεις Ανάδραση, Αθήνα 2002
  • Κώστας Ν. Τριανταφύλλου, Ιστορικόν Λεξικόν των Πατρών, Τόμος Β', Τυπογραφείο Πέτρου Χρ. Κούλη, Πάτρα 1995, Τρίτη Έκδοση
  • Νικόλας Φαράκλας, Η Γεωπολιτική Οργάνωση της Πελοποννησιακής Αχαΐας, Πανεπιστήμιο Κρήτης-Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας-Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης, σειρά: Ρίθυμνα-Θέματα Κλασικής Αρχαιολογίας, αρ.9, Ρέθυμνο 2001

Δικτυογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερικοι συνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σημειώσεις[επεξεργασία κώδικα]

  1. Είχε να γίνει αυτόνομη απογραφή του ως οικισμός από το 1920. Ξανάγινε το 2011. Δεν αναφέρεται επί της διοικητικής διαίρεσης του Σχεδίου Καποδίστριας και δεν απογράφηκε το 2001.
  2. Νέος οικισμός. Απογράφεται για πρώτη φορά το 2011. Δεν αναφέρεται επί της διοικητικής διαίρεσης του Σχεδίου Καποδίστριας και δεν απογράφηκε το 2001.