Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τόνγκα

Επεξεργασία συνδέσμων
Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Συντεταγμένες: 20°35′16″S 174°48′37″W / 20.5878°S 174.8103°W / -20.5878; -174.8103

Για τη ρωμαϊκή τήβεννο, δείτε Τόγκα (ένδυμα)
Βασίλειο της Τόνγκα
Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga
Kingdom of Tonga

Σημαία
Εθνόσημο
Εθνικό σύνθημα: Ko e 'Otua mo Tonga ko hoku tofi'a
Ο Θεός και η Τόνγκα είναι η κληρονομιά μου
Εθνικός ύμνος: Ko e fasi 'o e tu'i 'o e 'Otu Tonga
Τραγούδι του βασιλιά των Νησιών Τόνγκα
Τοποθεσία της χώρας στον κόσμο
και μεγαλύτερη πόληΝουκουαλόφα
21°08′S 175°12′W / 21.133°S 175.200°W / -21.133; -175.200 (Νουκουαλόφα)
Τονγκανικά, Αγγλικά
Συνταγματική Μοναρχία
Τουπόου ΣΤ΄
Φαταφέχι Φακαφάνουα
Ανεξαρτησία
Από το Ην. Βασίλειο
Ισχύον Σύνταγμα
4 Ιουνίου 1970
4 Ιουνίου 18751
 • Σύνολο
 • % Νερό
Ακτογραμμή
747 km2 (187η)
4
419 km
Πληθυσμός
 • Απογραφή 2021 
 • Πυκνότητα 
100.179[1] (203η) 
134,1 κατ./km2 (90η) 
ΑΕΠ (ΙΑΔ)
 • Ολικό  (2024)
 • Κατά κεφαλή 
0,761 δισ. $[2]  
7.653 $[2]  
ΑΕΠ (ονομαστικό)
 • Ολικό  (2024)
 • Κατά κεφαλή 
0,539 δισ. $[2]  
5.415 $[2]  
ΔΑΑ (2023)Αύξηση 0,769[3] (92η) – υψηλός
ΝόμισμαΠα'άνγκα (TOP)
(UTC +13)
Internet TLD.to
Οδηγούν στααριστερά
Κωδικός κλήσης+676
1 Το Σύνταγμα του 1875 αναθεωρήθηκε την 1η Ιανουαρίου του 1967

Το Βασίλειο της Τόνγκα[4] στα τονγκανικά Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, όπως είναι η επίσημη ονομασία του κράτους, βρίσκεται στον νότιο Ειρηνικό, βορειοανατολικά της Νέας Ζηλανδίας και αποτελείται από περίπου 170 νησιά. Πρωτεύουσα είναι η Νουκουαλόφα. Ο πληθυσμός είναι 100.179[1] κάτοικοι, σύμφωνα με την απογραφή του 2021 και η έκταση της 747 τετρ. χιλιόμετρα. Η οικονομία της χώρας στηρίζεται στη γεωργία και κυρίως στην παραγωγή ινδικής καρύδας και κασάβα. Η Τόνγκα είναι ίσως η μοναδική περιοχή του Ειρηνικού που ποτέ δεν έγινε αποικία και έχει διατηρήσει την τοπική κυριαρχία της.[5]

Ετυμολογία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σε πολλές πολυνησιακές γλώσσες, συμπεριλαμβανομένης της γλώσσας των Τόνγκα, η λέξη τόνγκα προέρχεται από το φακατόνγκα (fakatonga), που σημαίνει «προς τον νότο». Το αρχιπέλαγος ονομάστηκε έτσι επειδή είναι η νοτιότερη ομάδα νησιών μεταξύ των νησιωτικών ομάδων της δυτικής Πολυνησίας.[6] Η λέξη τόνγκα είναι συγγενής με τη χαβανέζικη λέξη κόνα (kona), που σημαίνει «προσήνεμος/προς την υπήνεμη πλευρά», από όπου προέρχεται και το όνομα της περιοχής Κόνα στη Χαβάη.[7]

Η Τόνγκα έγινε γνωστή στη Δύση ως «Τα Φιλικά Νησιά» λόγω της φιλικής υποδοχής που έτυχε ο πλοίαρχος Τζέιμς Κουκ κατά την πρώτη του επίσκεψη το 1773. Έφτασε την περίοδο του ετήσιου φεστιβάλ ίνασι (ʻinasi), το οποίο επικεντρώνεται στην προσφορά των Πρώτων Καρπών στον Τουί Τόγνκα (Tuʻi Tonga, τον μονάρχη των νησιών), και έτσι προσκλήθηκε να συμμετάσχει στις εορταστικές εκδηλώσεις. Ειρωνικά, σύμφωνα με τον συγγραφέα Γουίλιαμ Μάρινερ, οι πολιτικοί ηγέτες σκόπευαν στην πραγματικότητα να σκοτώσουν τον Κουκ κατά τη διάρκεια του φεστιβάλ, αλλά δεν το έπραξαν επειδή δεν κατάφεραν να συμφωνήσουν σε ένα σχέδιο δράσης.[8]

Ιστορία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σύμφωνα με τη μυθολογία της Τόνγκα, ο ημίθεος Μάουι ανέσυρε από τον ωκεανό μια ομάδα νησιών, πρώτα εμφανίζοντας το Τονγκατάπου, τα νησιά Χααπάι και το Βαβάου, τα οποία ενώθηκαν σχηματίζοντας αυτό που σήμερα αποτελεί τη σύγχρονη Τόνγκα.[9]

Ο ερχομός του Άμπελ Τάσμαν στο Τονγκατάπου, 1643. Από τον Ισάακ Γίλσεμανς
Τελετή υποδοχής του κάπτεν Κουκ, στο Χαάπαϊ της Τόνγκα, 1773-1784
Ο Γουίλιαμ Μαρίνερ ήταν ένας έφηβος άγγλος ναύτης, ο οποίος υιοθετήθηκε από μια βασιλική οικογένεια της Τόνγκα.

Οι πρώτοι άποικοι των νησιών Τόνγκα ήταν οι φορείς του πολιτισμού Λαπίτα, ένας πολιτισμός ο οποίος εξαπλώθηκε από την νησιωτική Μελανησία μέχρι την Σαμόα, και θεωρείται ότι έφτασαν στα Τόνγκα κάποια περίοδο μεταξύ το 1500 και το 1000 π.Χ. προερχόμενοι από τα Φίτζι.[10] Οι επιστήμονες εξακολουθούν να διαφωνούν σχετικά με το πότε ακριβώς εποικίστηκε πρώτη φορά η Τόνγκα, αλλά η χρονολόγηση με θόριο επιβεβαιώνει ότι οι πρώτοι άποικοι είχαν φτάσει στον αρχαιότερο γνωστό οικισμό, το Νουκουλέκα, ήδη από το 888 π.Χ. ± 8 έτη.[11] Η προεπαφική ιστορία της Τόνγκα διατηρήθηκε μέσω της προφορικής παράδοσης, η οποία μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά.

Έως τον 12ο αιώνα, οι Τονγκανοί και ο μονάρχης τους, ο Τούι Τόνγκα, είχαν αποκτήσει φήμη σε ολόκληρο τον κεντρικό Ειρηνικό — από το Νιούε, τη Σαμόα, τη Ροτούμα, τα νησιά Ουάλις και Φουτούνα, τη Νέα Καληδονία έως τη Τικοπία — οδηγώντας ορισμένους ιστορικούς να κάνουν λόγο για την ύπαρξη μιας «Αυτοκρατορίας Τούι Τόνγκα» κατά την περίοδο εκείνη. Είναι γνωστό ότι εμφύλιοι πόλεμοι έγιναν στην Τόνγκα τον 15ο και τον 17ο αιώνα.

Οι κάτοικοι της Τόνγκα ήρθαν για πρώτη φορά σε επαφή με Ευρωπαίους το 1616, όταν το ολλανδικό πλοίο Έντραχτ (Eendracht), με κυβερνήτη τον Βίλεμ Σχάουτεν, πραγματοποίησε μια σύντομη επίσκεψη στα νησιά με σκοπό το εμπόριο. Αργότερα κατέφθασαν και άλλοι Ολλανδοί εξερευνητές, όπως ο Γιάκομπ λε Μερ (που επισκέφθηκε το βόρειο νησί Νιουατοπατάπου) και ο Άμπελ Τάσμαν (που επισκέφθηκε τα Τογκατάπου και Χαʻαπάι) το 1643. Άλλοι σημαντικοί Ευρωπαίοι επισκέπτες περιλαμβάνουν τον Τζέιμς Κουκ του Βρετανικού Βασιλικού Ναυτικού, το 1773, 1774 και 1777· τους Ισπανούς εξερευνητές Φρανθίσκο Μουρεγιέ δε λα Ρούα το 1781 και Αλεσσάντρο Μαλασπίνα το 1793· τους πρώτους ιεραποστόλους του Λονδίνου το 1797· και τον μεθοδιστή γουεσλεϊανό ιερέα Γουόλτερ Λόουρι το 1822.

Τα φαλαινοθηρικά πλοία ήταν από τους πρώτους τακτικούς επισκέπτες από τη Δύση. Το πρώτο που καταγράφεται είναι το Ann and Hope, το οποίο αναφέρθηκε ότι θεάθηκε μεταξύ των νησιών της Τόνγκα τον Ιούνιο του 1799.[12] Το τελευταίο γνωστό φαλαινοθηρικό που επισκέπτηκε την Τόνγκα ήταν το Albatross το 1899. Το πλοίο αυτό έφτασε στην Τόνγκα αναζητώντας ανεφοδιασμό σε νερό, τρόφιμα και ξυλεία. Τα νησιά που επισκέπτονταν συχνότερα οι Δυτικοί ήταν τα Άτα, ʻEua, Χαʻαπάι, Τογκατάπου και Βαβαʻου. Μερικές φορές, άνδρες από την Τόνγκα στρατολογούνταν ως ναύτες σε αυτά τα πλοία. Η Εξερευνητική Αποστολή των Ηνωμένων Πολιτειών επισκέφθηκε την Τόνγκα το 1840.[13]

Το 1845, ένας φιλόδοξος νεαρός πολεμιστής, στρατηγικός νους και ρήτορας, ονόματι Ταουφααχάου, ενοποίησε την Τόνγκα σε ένα βασίλειο. Κατείχε τον αρχηγικό τίτλο Τουί Κανοκουπόλου, αλλά είχε βαπτιστεί από μεθοδιστές ιεραποστόλους με το όνομα Σιαόσι («Γεώργιος») το 1831. Το 1875, με τη βοήθεια του ιεραπόστολου Σέρλεϊ Γουόλντεμαρ Μπέικερ, ανακήρυξε την Τόνγκα σε συνταγματική μοναρχία, υιοθέτησε επίσημα το δυτικό βασιλικό ύφος, απελευθέρωσε τους «δουλοπάροικους», θέσπισε κώδικα νόμων, σύστημα ιδιοκτησίας γης και ελευθερία του Τύπου, περιορίζοντας παράλληλα την εξουσία των αρχηγών.[14]

Η Τόνγκα έγινε προτεκτοράτο υπό Συνθήκη Φιλίας με τη Βρετανία στις 18 Μαΐου 1900, όταν Ευρωπαίοι άποικοι και αντίπαλοι Τονγκιανοί αρχηγοί προσπάθησαν ανεπιτυχώς να εκδιώξουν τον άνδρα που είχε διαδεχθεί τον Ταουφαʻαχάου ως βασιλιά. Η συνθήκη δεν προέβλεπε ανώτερο μόνιμο αντιπρόσωπο στην Τόνγκα πέρα από έναν Βρετανό πρόξενο (1901–1970). Υπό την προστασία της Βρετανίας, η Τόνγκα διατήρησε την κυριαρχία της και παρέμεινε το μοναδικό κράτος του Ειρηνικού που διατήρησε τη μοναρχική του διακυβέρνηση. Η μοναρχία της Τόνγκα ακολουθεί αδιάκοπη διαδοχή κληρονομικών ηγεμόνων από την ίδια οικογένεια.[15]

Η Ισπανική γρίπη το 1918, που μεταφέρθηκε στην Τόνγκα από πλοίο προερχόμενο από τη Νέα Ζηλανδία, προκάλεσε τον θάνατο 1.800 Τογκανών, ποσοστό θνησιμότητας περίπου 8%.[16]

Η Συνθήκη Φιλίας και το καθεστώς προστασίας της Τόνγκα έληξαν το 1970, βάσει ρυθμίσεων που είχε θεσπίσει η βασίλισσα της Τόνγκα, Σαλότε Τουπου Γ΄, πριν από τον θάνατό της το 1965. Λόγω των δεσμών της με τη Βρετανία, η Τόνγκα εντάχθηκε στην Κοινοπολιτεία το 1970 (κάτι ασυνήθιστο, καθώς ήταν χώρα με δικό της μονάρχη, σε αντίθεση με άλλες που αναγνωρίζουν τον μονάρχη του Ηνωμένου Βασιλείου, όπως η Μαλαισία, το Μπρουνέι, το Λεσότο και η Εσουατίνι). Η Τόνγκα έγινε μέλος των Ηνωμένων Εθνών τον Σεπτέμβριο του 1999.[17] Παρότι εκτέθηκε σε αποικιακές πιέσεις, η Τόνγκα πάντοτε αυτοδιοικούνταν, γεγονός που την καθιστά μοναδική στον Ειρηνικό.[18]

Τον Ιανουάριο του 2022, το ηφαίστειο Χούνγκα Τόνγκα-Χούνγκα Χα'απάι, 65 χιλιόμετρα βόρεια του κύριου νησιού Τογκατάπου, εξερράγη, προκαλώντας τσουνάμι που πλημμύρισε τμήματα του αρχιπελάγους, συμπεριλαμβανομένης της πρωτεύουσας Νουκουʻαλόφα. Η έκρηξη επηρέασε σοβαρά το βασίλειο, διακόπτοντας τις περισσότερες επικοινωνίες[19] και προκαλώντας τον θάνατο τεσσάρων ανθρώπων στην Τόνγκα.[20] Στο Περού, δύο γυναίκες πνίγηκαν εξαιτίας ανώμαλων κυμάτων τσουνάμι.[21] Χρειάστηκαν περίπου πέντε εβδομάδες για να επισκευαστεί το υποθαλάσσιο καλώδιο οπτικών ινών που χρησιμοποιείται στο Σύστημα Καλωδίου της Τόνγκα για τη σύνδεση διαδικτύου και τηλεφωνίας.[22]

Πολιτική

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ο βασιλεύς Γεώργιος, των Φιλικών Νήσων (1852)[23]
O Ταουφααχάου, βασιλεύς της Τόγνκα (1845-1893)

Το πολίτευμα της Τόνγκα είναι η συνταγματική μοναρχία. Είναι η μοναδική εναπομείνασα αυτόχθονη μοναρχία στα νησιά του Ειρηνικού (βλ. επίσης Χαβάη). Ο σεβασμός προς τον μονάρχη έχει αντικαταστήσει εκείνον που, σε παλαιότερους αιώνες, αποδιδόταν στον ιερό ανώτατο αρχηγό, τον Τουΐ Τόνγκα. Η κριτική προς τον μονάρχη θεωρείται αντίθετη προς την τονγκανή κουλτούρα και ευπρέπεια. Η Τόνγκα παρέχει στους πολίτες της δωρεάν και υποχρεωτική εκπαίδευση για όλους, δευτεροβάθμια εκπαίδευση με ελάχιστα δίδακτρα, καθώς και υποτροφίες χρηματοδοτούμενες από το εξωτερικό για μεταδευτεροβάθμιες σπουδές.

Το κίνημα υπέρ της δημοκρατίας στην Τόνγκα προωθεί μεταρρυθμίσεις, μεταξύ των οποίων καλύτερη εκπροσώπηση στο Κοινοβούλιο για την πλειοψηφία των κοινών πολιτών, καθώς και μεγαλύτερη λογοδοσία σε κρατικά ζητήματα. Η ανατροπή της μοναρχίας δεν αποτελεί μέρος του κινήματος, και ο θεσμός της μοναρχίας εξακολουθεί να απολαμβάνει λαϊκής υποστήριξης, ακόμη και ενώ προωθούνται μεταρρυθμίσεις. Μέχρι πρόσφατα, το ζήτημα της διακυβέρνησης αγνοούνταν γενικά από τους ηγέτες άλλων χωρών, αλλά σημαντικοί δωρητές και γειτονικές χώρες, όπως η Νέα Ζηλανδία και η Αυστραλία, εκφράζουν πλέον ανησυχίες για ορισμένες ενέργειες της τονγκανής κυβέρνησης.

Ακολουθώντας το παράδειγμα της βασίλισσας Σαλότε και τις συμβουλές πολλών διεθνών συμβούλων, η κυβέρνηση της Τόνγκα υπό τον βασιλιά Ταουφααχάου Τουπόου Δ΄ (ο οποίος βασίλευσε από το 1965 έως το 2006) εκχρημάτισε την οικονομία, διεθνοποίησε τα συστήματα υγείας και εκπαίδευσης και επέτρεψε στους κοινούς πολίτες να αποκτήσουν μεγαλύτερη πρόσβαση σε μορφές υλικής ευημερίας (σπίτια, αυτοκίνητα και άλλα αγαθά), εκπαίδευση και ταξίδια στο εξωτερικό.

Η ανδρική ομοφυλοφιλία είναι παράνομη στην Τόνγκα,[24] με ανώτατη ποινή φυλάκισης δέκα ετών,[25] αλλά ο νόμος δεν εφαρμόζεται. Οι Τονγκανείς έχουν καθολική πρόσβαση σε εθνικό σύστημα υγείας. Το Σύνταγμα της Τόνγκα προστατεύει την ιδιοκτησία γης· η γη δεν μπορεί να πωληθεί σε αλλοδαπούς (αν και μπορεί να εκμισθωθεί).[26]

Πολιτικά γεγονότα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ο Τουπόου ΣΤ΄ κατά τη διάρκεια της ενθρόνισης του ως βασιλεύς, στις 4 Ιουλίου 2015

Ο βασιλιάς Ταουφααχάου Τουπόου Δ΄ και η κυβέρνησή του έλαβαν ορισμένες προβληματικές οικονομικές αποφάσεις και κατηγορήθηκαν από ακτιβιστές υπέρ της δημοκρατίας, μεταξύ των οποίων και ο πρώην πρωθυπουργός Ακιλίσι Ποχίβα, ότι σπατάλησαν εκατομμύρια δολάρια σε απερίσκεπτες επενδύσεις. Τα προβλήματα προκλήθηκαν κυρίως από προσπάθειες αύξησης των εθνικών εσόδων μέσω ποικίλων σχεδίων — μεταξύ αυτών, η ιδέα να καταστεί η Τόνγκα χώρος διάθεσης πυρηνικών αποβλήτων (μια πρόταση που διατυπώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1990 από τον τότε διάδοχο του θρόνου),[27] καθώς και η πώληση Διαβατηρίων Προστατευόμενων Προσώπων της Τόνγκα (γεγονός που τελικά ανάγκασε τη χώρα να πολιτογραφήσει τους αγοραστές, προκαλώντας ανησυχίες φυλετικού χαρακτήρα στο εσωτερικό της Τόνγκα).[28]

Στα σχέδια περιλαμβάνονταν επίσης η καταχώριση ξένων πλοίων (που αποδείχθηκε ότι εμπλέκονταν σε παράνομες δραστηριότητες, μεταξύ άλλων σε μεταφορές για την Αλ Κάιντα), η διεκδίκηση γεωστατικών δορυφορικών θέσεων (των οποίων τα έσοδα φαίνεται να ανήκαν στη Βασιλική Πριγκίπισσα και όχι στο κράτος), η μακροχρόνια μίσθωση ενός μη αξιοποιήσιμου Boeing 757 που παρέμεινε ακινητοποιημένο στο αεροδρόμιο του Ώκλαντ και οδήγησε στην κατάρρευση της Royal Tongan Airlines,[29] καθώς και η έγκριση εργοστασίου για εξαγωγή τσιγάρων στην Κίνα (παρά τις αντιρρήσεις των ιατρικών αξιωματούχων της Τόνγκα και δεκαετιών μηνυμάτων υπέρ της δημόσιας υγείας).[30]

Ο βασιλιάς αποδείχθηκε ευάλωτος σε κερδοσκόπους με μεγάλες υποσχέσεις και έχασε, σύμφωνα με αναφορές, 26 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ από τον Τζέσι Μπογκντόνοφ, έναν οικονομικό σύμβουλο που αυτοαποκαλούνταν «γελωτοποιός της αυλής του βασιλιά». Η αστυνομία φυλάκισε ηγέτες του δημοκρατικού κινήματος, και η κυβέρνηση κατέσχεσε επανειλημμένα την εφημερίδα The Tongan Times (που τυπωνόταν στη Νέα Ζηλανδία και πωλούνταν στην Τόνγκα), επειδή ο εκδότης της ασκούσε ανοιχτά κριτική στα λάθη του βασιλιά.[31] Αξιοσημείωτο είναι ότι η εφημερίδα Keleʻa, που εκδιδόταν ειδικά για να επικρίνει την κυβέρνηση και τυπωνόταν στην Τόνγκα από τον ηγέτη υπέρ της δημοκρατίας Ακιλίσι Ποχίβα, δεν απαγορεύτηκε εκείνη την περίοδο. Ο Ποχίβα, ωστόσο, υπέστη παρενοχλήσεις υπό τη μορφή συνεχών μηνύσεων.[32]

Στα μέσα του 2003, η κυβέρνηση ενέκρινε μια ριζοσπαστική συνταγματική τροπολογία με σκοπό να «τονγκανοποιήσει» τον Τύπο, θεσπίζοντας άδειες λειτουργίας και περιορίζοντας την ελευθερία του Τύπου, προκειμένου να προστατεύσει την εικόνα της μοναρχίας. Η τροπολογία υπερασπίστηκε από την κυβέρνηση και τους βασιλόφρονες με το επιχείρημα των παραδοσιακών πολιτιστικών αξιών. Τα κριτήρια για την άδεια περιελάμβαναν ιδιοκτησία κατά 80% από Τονγκανείς που κατοικούν στη χώρα. Τον Φεβρουάριο του 2004, εφημερίδες που απορρίφθηκαν βάσει του νέου νόμου ήταν οι Taimi ʻo Tonga (Tongan Times), Keleʻa και Matangi Tonga, ενώ όσες έλαβαν άδεια ήταν αποκλειστικά εκκλησιαστικές ή φιλοκυβερνητικές.

Το Βασιλικό Παλάτι της Τόνγκα

Το νομοσχέδιο αντιμετωπίστηκε με πορεία διαμαρτυρίας χιλιάδων πολιτών στην πρωτεύουσα, με κάλεσμα του Τουΐ Πελεχάκε (πρίγκιπα, ανιψιού του βασιλιά και εκλεγμένου μέλους του κοινοβουλίου) προς την Αυστραλία και άλλες χώρες να ασκήσουν πίεση στην κυβέρνηση της Τόνγκα για εκδημοκρατισμό του εκλογικού συστήματος, καθώς και με νομική προσφυγή που ζητούσε δικαστική έρευνα για το νομοσχέδιο. Η τελευταία υποστηρίχθηκε από περίπου 160 υπογραφές, μεταξύ των οποίων και επτά από τους εννέα εκλεγμένους «Λαϊκούς Αντιπροσώπους».

Ο τότε διάδοχος του θρόνου Τουπουτοά και η Πριγκίπισσα Ρουαγιάλ Πιλολεβού παρέμειναν γενικά σιωπηλοί επί του ζητήματος. Συνολικά, οι αλλαγές απειλούσαν να αποσταθεροποιήσουν το πολιτικό σύστημα, να διασπάσουν την υποστήριξη προς το καθεστώς και να ασκήσουν περαιτέρω πίεση στη μοναρχία.

Το 2005, η κυβέρνηση πέρασε αρκετές εβδομάδες διαπραγματεύσεων με απεργούς δημοσίους υπαλλήλους προτού επιτευχθεί συμφωνία. Η κοινωνική αναταραχή που ακολούθησε δεν περιορίστηκε στην Τόνγκα· διαδηλώσεις έξω από την κατοικία του βασιλιά στη Νέα Ζηλανδία απασχόλησαν τα μέσα ενημέρωσης.

Ο πρωθυπουργός πρίγκιπας Άχοεϊτου Ουνακιότογκα Τουκουάχο (Λαβάκα Άτα Ουλουκαλάλα) —ο νυν βασιλιάς Τουπόου ΣΤ΄— παραιτήθηκε αιφνιδίως στις 11 Φεβρουαρίου 2006 και εγκατέλειψε και τα υπόλοιπα υπουργικά του χαρτοφυλάκια. Ο εκλεγμένος υπουργός Εργασίας, Φελέτι Σεβέλε, τον αντικατέστησε προσωρινά.

Στις 5 Ιουλίου 2006, ένας οδηγός στο Μένλο Παρκ της αμερικάνικης πολιτείας της Καλιφόρνια προκάλεσε το θάνατο του πρίγκιπα Τουιπελεχάκε Ουλουβαλού, της συζύγου του και του οδηγού τους. Ο Τουιπελεχάκε, 55 ετών, ήταν συμπρόεδρος της επιτροπής συνταγματικής μεταρρύθμισης και ανιψιός του βασιλιά.

Τον Νοέμβριο του 2006 ξέσπασαν ταραχές στην πρωτεύουσα Νουκουαλόφα, όταν φάνηκε ότι το κοινοβούλιο θα έκλεινε για το έτος χωρίς να έχει σημειώσει πρόοδο στην ενίσχυση της δημοκρατίας στη διακυβέρνηση. Ακτιβιστές υπέρ της δημοκρατίας έκαψαν και λεηλάτησαν καταστήματα, γραφεία και κυβερνητικά κτίρια. Ως αποτέλεσμα, περισσότερο από το 60% του κέντρου της πόλης καταστράφηκε και έως και έξι άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους.[33] Οι ταραχές καταπνίγηκαν με τη δράση των Δυνάμεων Ασφαλείας της Τόνγκα και στρατευμάτων της Κοινής Δύναμης υπό τη Νέα Ζηλανδία.[34]

Στις 29 Ιουλίου 2008, τα Ανάκτορα ανακοίνωσαν ότι ο βασιλιάς Γεώργιος Τουπόου Ε΄ θα παραιτηθεί από μεγάλο μέρος των εξουσιών του και θα παραδώσει τον ρόλο του στις καθημερινές κυβερνητικές υποθέσεις στον Πρωθυπουργό. Ο αρχιθαλαμηπόλος δήλωσε ότι αυτό γινόταν για να προετοιμαστεί η μοναρχία για το 2010, όταν τα περισσότερα μέλη του πρώτου κοινοβουλίου θα εκλέγονταν, και πρόσθεσε: «Ο ηγεμόνας του μοναδικού πολυνησιακού βασιλείου παραδίδει οικειοθελώς τις εξουσίες του για να ικανοποιήσει τις δημοκρατικές φιλοδοξίες πολλών από τον λαό του». Την προηγούμενη εβδομάδα, η κυβέρνηση είχε ανακοινώσει ότι ο βασιλιάς είχε πουλήσει κρατικά περιουσιακά στοιχεία που είχαν συμβάλει σημαντικά στον εκπλουτισμό της βασιλικής οικογένειας.[35]

Στις 15 Μαρτίου 2012, ο βασιλιάς Τζορτζ Τουπόου Ε΄ προσβλήθηκε από πνευμονία και μεταφέρθηκε στο Νοσοκομείο Queen Mary στο Χονγκ Κονγκ. Αργότερα διαγνώστηκε με λευχαιμία. Η υγεία του επιδεινώθηκε σημαντικά λίγο αργότερα και πέθανε στις 18 Μαρτίου 2012,[36] στις 3:15 μ.μ. Τον διαδέχθηκε ο αδελφός του, Τουπόου ΣΤ΄, ο οποίος στέφθηκε στις 4 Ιουλίου 2015.[37]

Εξωτερική πολιτική

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η εξωτερική πολιτική της Τόνγκα, σύμφωνα με την εφημερίδα Matangi Tonga τον Ιανουάριο του 2009, περιγράφηκε ως «Στρέψτε το βλέμμα προς την Ανατολή» — δηλαδή ως μια πολιτική σύναψης στενότερων διπλωματικών και οικονομικών σχέσεων με την Ασία (η οποία, στην πραγματικότητα, βρίσκεται βορειοδυτικά του βασιλείου του Ειρηνικού). Από το 2021, η Κίνα έχει αποκτήσει μεγάλη επιρροή στην Τόνγκα, χρηματοδοτώντας έργα υποδομής, μεταξύ των οποίων και ένα νέο βασιλικό ανάκτορο, ενώ κατέχει τα δύο τρίτα του εξωτερικού χρέους της χώρας.[38]

Η Τόνγκα διατηρεί φιλικές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αν και παραμένει σε καλές σχέσεις με το Ηνωμένο Βασίλειο, τους πρώην κατακτητές της, οι δύο χώρες δεν έχουν ιδιαίτερα στενές επαφές. Το Ηνωμένο Βασίλειο έκλεισε την Ύπατη Αρμοστεία του στην Τόνγκα το 2006, ωστόσο αυτή επανιδρύθηκε τον Ιανουάριο του 2020, ύστερα από απουσία 14 ετών. Οι σχέσεις της Τόνγκα με τις περιφερειακές δυνάμεις της Ωκεανίας, την Αυστραλία και τη Νέα Ζηλανδία, είναι καλές.[39]

Η Τόνγκα διατηρεί ισχυρούς περιφερειακούς δεσμούς στον Ειρηνικό. Είναι πλήρες μέλος του Φόρουμ των Νήσων του Ειρηνικού Ωκεανού, της Επιτροπής Εφαρμοσμένων Γεωεπιστημών του Νότιου Ειρηνικού, του Οργανισμού Τουρισμού του Νότιου Ειρηνικού, του Περιφερειακού Προγράμματος Περιβάλλοντος του Ειρηνικού και της Γραμματείας της Κοινότητας του Ειρηνικού.

Το 2023, οι κυβερνήσεις της Τόνγκα και άλλων νησιών που είναι ευάλωτα στην κλιματική αλλαγή (Φίτζι, Νιούε, Νήσοι Σολομώντα, Τουβαλού και Βανουάτου) εγκαινίασαν τη διακήρυξη «Κάλεσμα του Πορτ Βίλα για Δίκαιη Μετάβαση σε έναν Ειρηνικό χωρίς Ορυκτά Καύσιμα», ζητώντας τον σταδιακό τερματισμό της χρήσης ορυκτών καυσίμων και τη «γρήγορη και δίκαιη μετάβαση» στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, καθώς και την ενίσχυση της περιβαλλοντικής νομοθεσίας, συμπεριλαμβανομένης της εισαγωγής του εγκλήματος της οικοκτονίας.[40][41][42]

Στρατός

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η κυβέρνηση της Τόνγκα υποστήριξε τη δράση των Ηνωμένων Πολιτειών στο Ιράκ, στο πλαίσιο της «συμμαχίας των προθύμων», και ανέπτυξε περισσότερους από 40 στρατιώτες (ως μέρος μιας αμερικανικής δύναμης) στα τέλη του 2004. Οι στρατιώτες επέστρεψαν στην πατρίδα στις 17 Δεκεμβρίου 2004.[43] Το 2007 στάλθηκε δεύτερο απόσπασμα στο Ιράκ, και δύο ακόμη κατά τη διάρκεια του 2008, στο πλαίσιο της συνεχιζόμενης υποστήριξης προς τη συμμαχία. Η συμμετοχή της Τόνγκα ολοκληρώθηκε στο τέλος του 2008 χωρίς να υπάρξουν αναφορές για απώλειες ζωών.

Το 2010, ο ταξίαρχος Ταουάικα Ουταάτου, διοικητής των Αμυντικών Υπηρεσιών της Τόνγκα, υπέγραψε συμφωνία στο Λονδίνο, δεσμευόμενος για τη συνεισφορά τουλάχιστον 200 στρατιωτών στη συνεργασία με τη Διεθνή Δύναμη Αρωγής Ασφαλείας της Βρετανίας στο Αφγανιστάν. Η αποστολή ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 2014, και το Ηνωμένο Βασίλειο απένειμε Μετάλλια Επιχειρησιακής Υπηρεσίας σε κάθε έναν από τους στρατιώτες που συμμετείχαν, σε παρέλαση που πραγματοποιήθηκε στην Τόνγκα.[44]

Η Τόνγκα έχει συνεισφέρει στρατεύματα και αστυνομικές δυνάμεις στη σύγκρουση του Μπουγκαινβίλ στην Παπούα Νέα Γουινέα και στη δύναμη RAMSI υπό αυστραλιανή ηγεσία στις Νήσους Σολομώντος.

Πολιτική διαίρεση

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πρωτεύουσα της χώρας είναι η Νουκουαλόφα, στο νησί Τονγκατάπου, με πληθυσμό περ. 45.000 κατοίκους. Η χώρα χωρίζεται στα εξής διοικητικά διαμερίσματα:

  • Τονγκατάπου,
  • Βαβάου (πρωτεύουσα το Νεϊάφου στο νησί Βαβάου),
  • Χααπάι (πρωτεύουσα το Πανγκάι στο νησί Λιφούκα).

Δημογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Η ανάπτυξη του πληθυσμού (1961-2003) από στοιχεία του FAOSTAT (πληθυσμός σε χιλιάδες)

Περισσότερο από το 70% των 106.017[45] κατοίκων ζουν στο κύριο νησί, το Τονγκατάπου. Αν και όλο και περισσότεροι Τογκανοί μετακινούνται στο μοναδικό αστικό και εμπορικό κέντρο, το Νουκουαλόφα, όπου τα ευρωπαϊκά και τα αυτόχθονα πολιτιστικά και κοινωνικά πρότυπα έχουν συνδυαστεί, η ζωή στα χωριά και οι δεσμοί συγγένειας παραμένουν ισχυροί σε όλη τη χώρα. Παρά τη μετανάστευση, ο πληθυσμός της Τόνγκα αυξήθηκε από περίπου 32.000 τη δεκαετία του 1930 σε πάνω από 90.000 το 1976.[46]

Εθνοτικές ομάδες στην Τόνγκα
Εθνοτικές ομάδες ποσοστό
Τονγκανοί
  
 97.03%
Μερικώς τονγκανοί
  
 0.79%
Κινέζοι
  
 0.73%
Φιτζιανοί
  
 0.3%
Ευρωπαίοι
  
 0.25%
Μικτοί ινδοί και φιτζιανοί
  
 0.12%
Άλλοι με καταγωγή από τα Νησιά του Ειρηνικού
  
 0.2%
Άλλοι ασιάτες
  
 0.19%
Άλλοι
  
 0.37%
Μη δηλωμένο
  
 0.03%

Εθνοτικές ομάδες

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σύμφωνα με την κυβερνητική πύλη πληροφοριών, οι Τονγκανοί, οι οποίοι είναι Πολυνήσιοι με μίξη Μελανησιακής καταγωγής, αποτελούν πάνω από 98% του πληθυσμού. Περίπου 1,5% είναι άτομα μικτής τονγκανικής καταγωγής, ενώ οι υπόλοιποι είναι Ευρωπαίοι (στην πλειοψηφία τους Βρετανοί), μικτοί Ευρωπαίοι και άλλοι νησιώτες του Ειρηνικού. Το 2001, ζούσαν στην Τόνγκα περίπου 3.000–4.000 Κινέζοι, αποτελώντας 3–4% του συνολικού πληθυσμού.[47] Ωστόσο, μετά τις ταραχές στο Νουκουʻαλόφα το 2006, οι οποίες στόχευαν κυρίως κινεζικές επιχειρήσεις, αρκετές εκατοντάδες Κινέζοι μετανάστευσαν,[48] με αποτέλεσμα να απομείνουν περίπου 300.[49]

Γλώσσες

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η τονγκανική γλώσσα είναι η επίσημη γλώσσα της χώρας,[50] μαζί με τα αγγλικά. Η τονγκανική ανήκει στο κλάδο Τόνγκικ των πολυνησιακών γλωσσών και είναι στενά συγγενής με τη γλώσσα που ομιλείται στο Νιουέ και τη γλώσσα Niuafoʻouan. Είναι επίσης πιο μακρινά συγγενής με άλλες πολυνησιακές γλώσσες, όπως η χαβαϊκή γλώσσα, η σαμοανική γλώσσα, τη γλώσσα μαορί και τη γλώσσα που ομιλείται στην Ταϊτή, μεταξύ άλλων.

Θρησκεία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Τόνγκα δεν έχει επίσημη κρατική θρησκεία.[51] Το Σύνταγμα της Τόνγκα (Αναθεώρηση 1998) προβλέπει ανεξιθρησκία.[52]

Το 1928, η Βασίλισσα Σαλότε Τουπόου Γ΄, μέλος της Ελεύθερης Γουεσλεϊανής Εκκλησίας της Τόνγκα, καθιέρωσε την εκκλησία αυτή ως κρατική θρησκεία. Ο αρχιποιμένας της Ελεύθερης Μεθοδιστικής Εκκλησίας ενεργεί ως εκπρόσωπος του λαού και της εκκλησίας κατά τη στέψη βασιλιά ή βασίλισσας της Τόνγκα, όπου χρίει και στέφει τον μονάρχη.

Σε ένδειξη διαφωνίας με αυτήν την καθιέρωση, η Εκκλησία της Τόνγκα αποσχίστηκε από την Ελεύθερη Γουεσλεϊανή Εκκλησία το ίδιο έτος, το 1928.

Το Ισλάμ στην Τόνγκα αποτελεί πολύ μικρή μειονότητα· οι Μουσουλμάνοι της χώρας ανήκουν στο σουνιτικό δόγμα. Ένα από τα πιο γνωστά τεμένη είναι το τζαμί Αλ-Χαντίτζα.

Μια υαλογραφία, που απεικονίζει την πρώτη Καθολική λειτουργία στην Τόνγκα. Βρίσκεται στην Εκκλησία του χωριού Λαπάχα.

Η καθημερινή ζωή επηρεάζεται έντονα από τις πολυνησιακές παραδόσεις και τη χριστιανική πίστη· για παράδειγμα, όλες οι εμπορικές και ψυχαγωγικές δραστηριότητες σταματούν την Κυριακή, από τα μεσάνυχτα έως τα μεσάνυχτα της επόμενης ημέρας. Το Σύνταγμα ορίζει ότι το Σάββατο (Κυριακή) είναι αιώνια ιερή ημέρα. Σύμφωνα με την απογραφή του 2011, το 90% του πληθυσμού ανήκει σε χριστιανική εκκλησία ή δόγμα. Οι τέσσερις μεγαλύτερες θρησκευτικές ομάδες είναι:[53]

Οι ιεραπόστολοι της Εκκλησίας του Ιησού Χριστού των Αγίων των Τελευταίων Ημερών έφτασαν στην Τόνγκα το 1891, όπου έλαβαν άδεια από τον βασιλιά Σιαόσι (Τζορτζ) Τουπό να κηρύττουν.

Υγεία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το προσδόκιμο ζωής στο σύνολο του πληθυσμού, σύμφωνα με εκτιμήσεις του 2023 του Τμήματος Οικονομικών και Κοινωνικών Θεμάτων των Ηνωμένων Εθνών, ήταν 72,9 έτη (69,4 έτη για τους άνδρες και 76,4 έτη για τις γυναίκες)[54] ενώ η διάμεση ηλικία ήταν τα 20,7 έτη.[54] Σύμφωνα με διεθνείς έρευνες, η Τόνγκα έχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά παχυσαρκίας στον κόσμο.[55] Δεδομένα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (2014) κατατάσσουν τη χώρα στην τέταρτη θέση παγκοσμίως ως προς τον μέσο δείκτη μάζας σώματος (BMI). Το 2011, το 90% των ενηλίκων θεωρούνταν υπέρβαροι, ενώ πάνω από το 60% αυτών ήταν παχύσαρκοι.[56] Περίπου το 70% των γυναικών ηλικίας 15–85 ετών είναι παχύσαρκες. Η Τόνγκα και το Ναουρού κατέχουν τα υψηλότερα ποσοστά υπέρβαρων και παχύσαρκων πληθυσμών παγκοσμίως.[57]

Τον Οκτώβριο του 2021, η Τόνγκα κατέγραψε το πρώτο επιβεβαιωμένο κρούσμα COVID-19, σε επιβάτη που είχε ταξιδέψει από τη Νέα Ζηλανδία.[58]

Εκπαίδευση

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πρωτοβάθμια εκπαίδευση είναι υποχρεωτική και δωρεάν για παιδιά ηλικίας 6 έως 14 ετών στα κρατικά σχολεία. Τα ιεραποστολικά σχολεία παρέχουν περίπου 8% της πρωτοβάθμιας και 90% της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, με τα κρατικά σχολεία να καλύπτουν το υπόλοιπο. Η ανώτερη εκπαίδευση περιλαμβάνει σχολές εκπαίδευσης δασκάλων, νοσηλευτικής και ιατρικής, ένα μικρό ιδιωτικό πανεπιστήμιο, ένα επιχειρηματικό κολλέγιο για γυναίκες, καθώς και αρκετές ιδιωτικές γεωργικές σχολές. Τα περισσότερα προγράμματα ανώτερης εκπαίδευσης παρακολουθούνται στο εξωτερικό.

Οι Τογκανοί απολαμβάνουν υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης, με ποσοστό αλφαβητισμού 98,9%.[59] Πολλοί συνεχίζουν σπουδές ιατρικής ή μεταπτυχιακά σε πανεπιστήμια του εξωτερικού. Η Συλλογή Κουκού Καουνάκα (Kukū Kaunaka), που περιλαμβάνει όλες τις διδακτορικές και μεταπτυχιακές διατριβές Τογκανών από κάθε χώρα, φυλάσσεται στο Ινστιτούτο Εκπαίδευσης της Τόνγκα από τη Σεουλά Γιόχανσον-Φούα (Seuʻula Johansson-Fua).[60]

Μετανάστευση

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι σύγχρονοι Τογκανοί διατηρούν ισχυρούς δεσμούς με το εξωτερικό. Πολλοί έχουν μεταναστεύσει στην Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία ή τις Ηνωμένες Πολιτείες αναζητώντας εργασία και καλύτερες συνθήκες ζωής.

Το 2018, ζούσαν στη Νέα Ζηλανδία περίπου 82.389 Τογκανοί.[61][62] Το 2000, περίπου 36.840 Τογκανοί ζούσαν στις ΗΠΑ,[63] και πάνω από 8.000 στην Αυστραλία.[64] Η διασπορά των τογκανών διατηρεί στενούς δεσμούς με συγγενείς στην πατρίδα,[65] και σημαντικό μέρος του εθνικού εισοδήματος προέρχεται από εμβάσματα[66][67] που στέλνονται σε συγγενείς —συχνά ηλικιωμένους— που προτιμούν να παραμείνουν στην Τόνγκα.

Γεωγραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η χώρα είναι σχετικά επίπεδη και τα περισσότερα νησιά κοραλλιογενή. Το υψηλότερο βουνό βρίσκεται στο ακατοίκητο ηφαιστειογενές νησί Κάο (περ. 1000 μ.). Το έδαφος είναι εύφορο και καλλιεργείται εντατικά. Κύρια καλλιεργούμενα φυτά είναι η ινδική καρύδα, το τάρο, η κασάβα, η μανιόκα και οι μπανάνες, που αποτελούν και τα κύρια εξαγώγιμα είδη.

Νησιά

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Κύριο λήμμα: Νησιά της Τόνγκα

Το μεγαλύτερο νησί στην Τόνγκα είναι το Τονγκατάπου και ακολουθεί το Βαβάου. Άλλα νησιά είναι το Εούα, το Λιφούκα, το Φόα, κ.τ.λ.

Οικονομία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι εισαγωγές υπερκαλύπτουν κατά πολύ τις εξαγωγές και το εμπορικό ισοζύγιο είναι έντονα ελλειμματικό. Ο τουρισμός αποτελεί σημαντική πηγή συναλλάγματος. Τη χώρα επισκέπτονται περίπου 25.000 τουρίστες ετησίως. Ακόμα σπουδαιότερη πηγή συναλλάγματος είναι τα εμβάσματα των 60.000 περίπου Τονγκανών του εξωτερικού. Το ΑΕΠ της χώρας είναι 549 εκατ. $ (εκτίμηση 2008). Ο ρυθμός αύξησης του ΑΕΠ είναι 1,2% (εκτίμηση 2008). Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ είναι 4.600 $ (εκτίμηση 2008). Στις 11 Ιουνίου 2010 ο Βασιλιάς Γεώργιος Τουπόου Δ΄ πρότεινε τη χρήση πυρηνικής ενέργειας για τη μερική αντιμετώπιση του ενεργειακού προβλήματος της νησιωτικής χώρας.[68]
Νόμισμα της χώρας είναι το Παάνγκα το οποίο αντικατέστησε τη λίρα στις 3 Απριλίου 1967 με ισοτιμία 1 λίρα = 2 παάνγκα.

Διακυβέρνηση

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η χώρα χαρακτηρίζεται ως συνταγματική μοναρχία. Ο βασιλιάς έχει ουσιαστικά όλη την εξουσία στα χέρια του και διορίζει το υπουργικό συμβούλιο. Σημαντική δύναμη κατέχουν και οι 33 κληρονομικοί ευγενείς οι οποίοι ψηφίζουν τους 9 από τους 27 βουλευτές του κοινοβουλίου. Άλλοι 9 εκλέγονται με καθολική ψηφοφορία και οι υπόλοιποι διορίζονται από τον μονάρχη. Τελευταία το αίτημα για εκδημοκρατισμό έχει κερδίσει ευρύτατη λαϊκή υποστήριξη, η οποία εκφράζεται έντονα στα εκλογικά αποτελέσματα και η δυσαρέσκεια για την ανελευθερία, την καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την οικονομική κακοδιαχείριση και τα σκάνδαλα μεγαλώνει. Δικαίωμα ψήφου στις εκλογές έχουν όσες και όσοι είναι ηλικίας 21 ετών και άνω.

Εκλογές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι εκλογές του 2010 ήταν οι πρώτες γενικές εκλογές κατά τις οποίες τα μέλη της Βουλής εξελέγησαν από τον λαό. Το Δημοκρατικό Κόμμα κέρδισε 12 επί συνόλου 17 εδρών στο Κοινοβούλιο, ενώ οι ευγενείς εξέλεξαν 9 βουλευτές.[69]

Μεταφορές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 2008 λειτουργούσαν στη χώρα 6 συνολικά αεροδρόμια. Η οδήγηση γίνεται στα αριστερά. Κύριο λιμάνι είναι αυτό της πρωτεύουσας, Νουκουαλόφα.

Πολιτισμός

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ο πολιτισμός του Καβά

Άνθρωποι κατοικούν στην Τόνγκα για σχεδόν 3.000 χρόνια, από την ύστερη εποχή Λαπίτα. Πριν από την άφιξη των Ευρωπαίων εξερευνητών στα τέλη του 17ου και στις αρχές του 18ου αιώνα, οι Τογκανοί είχαν συχνές επαφές με τους κοντινότερους νησιωτικούς τους γείτονες, τις Νήσους Φίτζι και το Νιούε. Κατά τον 19ο αιώνα, με την άφιξη Δυτικών εμπόρων και ιεραποστόλων, ο πολιτισμός των Τογκανών μεταμορφώθηκε, κυρίως στο θρησκευτικό επίπεδο. Από το 2013, περίπου 98% των κατοίκων δηλώνουν χριστιανοί. Ο λαός της Τόνγκα εγκατέλειψε ορισμένες παλιές πεποιθήσεις και έθιμα και υιοθέτησαν νέα.

Φαχού

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το φαχού (fahu) είναι μια μορφή κοινωνικής οργάνωσης που εφαρμόζεται στην Τόνγκα και βασίζεται στη σχέση μεταξύ ενός ατόμου και της αδελφής του πατέρα του (θείας) και των εξαδέλφων από την πατρική γραμμή.

Κεντρικές αρχές της κοινωνικής δομής φαχού:[70]

  1. Η πατρική πλευρά μιας οικογένειας θεωρείται ανώτερη από τη μητρική.
  2. Οι αδελφές κατέχουν ιερό και ανώτερο ρόλο σε σχέση με τους αδελφούς τους.
  3. Η αδελφή του πατέρα είναι το υψηλότερα ιεραρχημένο μέλος της οικογένειας.

Πριν από την ευρωπαϊκή επαφή, οι εσωτερικές δυναμικές των αρχηγικών γενών ρυθμίζονταν από αυτό το κοινωνικό σύστημα. Αν και σήμερα τα δικαιώματα φαχού δεν έχουν την ίδια πολιτική δύναμη όπως παλιά, εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό μέρος των σύγχρονων κοινωνικών πρακτικών της Τόνγκα.[71]

Κοινωνικο-περιβαλλοντικές επιδράσεις του Φαχού

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παρόμοιες κοινωνικές δομές με το φαχού έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα ευεργετικές για την ανθρώπινη προσαρμογή σε φυσικές απειλές, ειδικά σε περιοχές επιρρεπείς σε κυκλώνες, όπως η Τόνγκα. Το πλεονέκτημα του φαχού έγκειται στο ότι δημιουργεί δίκτυα υποστήριξης που επιτρέπουν τη μετακίνηση ανθρώπων και πόρων σε περιόδους φυσικών καταστροφών, όπως κυκλώνες ή ξηρασίες.

Ωστόσο, η διατάραξη της κοινωνικής ιεραρχίας του φαχού είχε και αρνητικές περιβαλλοντικές συνέπειες. Τη δεκαετία του 1980, η Τόνγκα υπέστη σοβαρή εξάντληση των δέντρων σανδαλόξυλου, εξαιτίας ανατροπής των fahu σχέσεων λόγω της αυξανόμενης εμπορικής ζήτησης για το πολύτιμο ξύλο.[72] Αυτό προκάλεσε τοπικό ανταγωνισμό και υπερεκμετάλλευση, με αποτέλεσμα σχεδόν πλήρη εξαφάνιση των αποθεμάτων μέσα σε δύο χρόνια.

Η αρχή ενός παραδοσιακού χωρού Ταουολόνγκα (Tauʻolunga), από την Τόνγκα

Αθλητισμός

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ράγκμπι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ράγκμπι γιούνιον
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

To ράγκμπι γιούνιον είναι το εθνικό άθλημα της Τόνγκα.[73] Η εθνική ομάδα, γνωστή ως Ικάλε Ταχί (ʻIkale Tahi) δηλαδή Θαλασσαετοί, έχει σημειώσει αξιόλογες επιτυχίες σε διεθνές επίπεδο. Η Τόνγκα έχει συμμετάσχει σε έξι Παγκόσμια Κύπελλα Ράγκμπι από το 1987. Τα Παγκόσμια Κύπελλα Ράγκμπι του 2007 και του 2011 ήταν τα πιο επιτυχημένα της Τόνγκα μέχρι σήμερα, καθώς κέρδισε δύο από τους τέσσερις αγώνες της και βρέθηκε κοντά στην πρόκριση στα προημιτελικά. Στο Παγκόσμιο Κύπελλο Ράγκμπι του 2007, η Τόνγκα κέρδισε τους δύο πρώτους της αγώνες, εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών με 25–15, και της Σαμόα με 19–15. Έφτασε πολύ κοντά στο να προκαλέσει ανατροπή εναντίον των τελικών νικητών του τουρνουά του 2007, των Νοτιοαφρικανών, οι λεγόμενοι Σπρίνγκμποκς, χάνοντας με 30–25. Μια ήττα από την Αγγλία, με 36–20, στον τελευταίο αγώνα της φάσης των ομίλων, έβαλε τέλος στις ελπίδες της για πρόκριση στα νοκ άουτ. Παρ’ όλα αυτά, καταλαμβάνοντας την τρίτη θέση στον όμιλό της, πίσω από τη Νότια Αφρική και την Αγγλία, η Τόνγκα εξασφάλισε αυτόματη πρόκριση για το Παγκόσμιο Κύπελλο Ράγκμπι του 2011 στη Νέα Ζηλανδία.

Στον Όμιλο Α του Παγκοσμίου Κυπέλλου Ράγκμπι του 2011, η Τόνγκα νίκησε την Ιαπωνία με 31–18 και τη Γαλλία, η οποία ήταν τότε πέμπτη στην παγκόσμια κατάταξη[74] και μετέπειτα φιναλίστ, με 19–14, στους τελευταίους αγώνες των ομίλων. Ωστόσο, μια βαριά ήττα από την Νέα Ζηλανδία, τους λεγόμενους All Blacks, στον εναρκτήριο αγώνα του τουρνουά (41–10) και μια επόμενη οριακή ήττα από τον Καναδά (25–20) σήμαιναν ότι η Τόνγκα έχασε την πρόκριση στα προημιτελικά από τη Γαλλία (η οποία επίσης έχασε από τη Νέα Ζηλανδία), λόγω δύο επιπλέον βαθμών μπόνους και διαφοράς πόντων 46.

Το καλύτερο αποτέλεσμα της Τόνγκα πριν από το 2007 ήρθε το 1995, όταν νίκησε την Ακτή Ελεφαντοστού με 29–11, και το 1999, όταν νίκησε την Ιταλία 28–25 (αν και με μόνο 14 παίκτες έχασε βαριά από την Αγγλία με 101–10). Η Τόνγκα εκτελεί τον πολεμικό χορό Ίκαλε Ταχί (ʻIkale Tahi) ή Σίπι Τάου (Sipi Tau, μια μορφή του Καΐλαο, Kailao) πριν από κάθε αγώνα της.

Η Τόνγκα συμμετείχε παλαιότερα στην Ειρηνική Τριεθνής (Pacific Tri-Nations) εναντίον της Σαμόας και της Φίτζι, το οποίο έχει πλέον αντικατασταθεί από το Παγκόσμιο Κύπελο Ράγκμπι των Ειρηνικών Εθνών (World Rugby Pacific Nations Cup), στο οποίο συμμετέχουν τώρα η Ιαπωνία, ο Καναδάς και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Σε επίπεδο συλλόγων, υπάρχουν το Πρωτάθλημα Επαρχιών Datec Cup και το Κύπελο Ράγκμπι στον Ειρηνικό (Pacific Rugby Cup). Το ράγκμπι γιούνιον διοικείται από την Tonga Rugby Football Union, η οποία ήταν μέλος της Pacific Islands Rugby Alliance και συνέβαλε στη δημιουργία της ομάδας Pacific Islanders Rugby Union Team, πριν αυτή διαλυθεί το 2009.

Πολλοί παίκτες καταγωγής από την Τόνγκα – όπως οι Τζόνα Λούμου, Ισραήλ Φολάου, Βιλιάμι Οφαχενγκάουε, Μαλακάι Φεκιτόα, Μπεν Αφεάκι, Τσαρλς Πιουτάου, Φρανκ Χαλάι, Σεκόπε Κέπου, Τζορτζ Σμιθ, Γουίκλιφ Παλού, Σιταλέκι Τιμάνι, Σαλέσι Μαάφου, Άντονι και Σαΐα Φαϊνγκάα, Μαρκ Τζέραρντ, Κούπερ Βούνα, Νταγκ Χάουλετ, Τουτάι Κεφού και Τατάφου Πολότα-Νάου – έχουν αγωνιστεί είτε για την Νέα Ζηλανδία είτε για την Αυστραλία. Ο παίκτης των Βρετανικών και Ιρλανδικών Λιονταριών και της εθνικής Ουαλίας, Ταουλούπε ("Τόμπι") Φαλέταου, γεννήθηκε στην Τόνγκα και είναι γιος του διεθνούς Τογκανoύ παίκτη Κούλι Φαλέταου. Τα ξαδέρφια του, οι διεθνείς Άγγλοι παίκτες Μπίλι και Μάκο Βουνιπόλα (ο Mako είναι επίσης μέρος των Βρετανών και Ιρλανδικών Λιονταριών), είναι γιοι του πρώην αρχηγού της εθνικής ομάδας ράγκμπι της Τόνγκα, Φεάο Βουνιπόλα (Fe'ao Vunipola).

Το ράγκμπι είναι ιδιαίτερα δημοφιλές στα σχολεία της χώρας, και μαθητές από σχολεία όπως το Κολέγιο Τόγνκα και το Κολέγιο Τούπου (Tupou College) λαμβάνουν τακτικά υποτροφίες για σπουδές και αθλητική δραστηριότητα στη Νέα Ζηλανδία, την Αυστραλία και την Ιαπωνία.

Ράγκμπι λιγκ
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Τόνγκα έχει σημειώσει κάποια επιτυχία στο ράγκμπι λιγκ. Η ομάδα της Τόνγκα εμφανίστηκε για πρώτη φορά σε Παγκόσμιο Κύπελλο Ράγκμπι Λιγκ το 1995, όπου αποκλείστηκε στο πρώτο στάδιο, αλλά έχασε οριακά από τη Νέα Ζηλανδία. Έκτοτε έχει συμμετάσχει σε κάθε επόμενο τουρνουά Παγκοσμίου Κυπέλλου Ράγκμπι Λιγκ. Στο Παγκόσμιο Κύπελλο του 2008, η Τόνγκα σημείωσε νίκες εναντίον της Ιρλανδίας και της Σκωτίας. Λίγο πριν από το Παγκόσμιο Κύπελλο του 2017, διάφοροι παίκτες υψηλού προφίλ, με επικεφαλής τους Τζέισον Ταουμαλόλο και Άντριου Φιφίτα, αποχώρησαν από τις κορυφαίες εθνικές ομάδες όπου έπαιζαν για να εκπροσωπήσουν τη χώρα καταγωγής τους. Αυτό οδήγησε στη νίκη τους εναντίον της Νέας Ζηλανδίας στο Χάμιλτον, στο στάδιο Βαϊκάτο, στις 11 Νοεμβρίου του ίδιου τουρνουά. Η εθνική ομάδα έχει από τότε επίσης καταγράψει νίκες εναντίον της Μεγάλης Βρετανίας και της Αυστραλίας, η οποία ήταν η πρώτη στον κόσμο. Εκτός από την επιτυχία της εθνικής ομάδας, πολλοί παίκτες καταγωγής από την Τόνγκα έχουν διαπρέψει στην Αυστραλιανή Εθνική Λίγκα Ράγκμπι. Αυτοί περιλαμβάνουν τους Τζέισον Ταουμαλόλο, Ισραήλ Φολάου, Τάισον Φρίζελ, Τεβίτα Παγκάι Τζούνιορ, Κονράντ Χάρρελ, Ντέιβιντ Φουσίτουα, Τουιμοάλα Λολόχεα, Σιο Σιούα Τάουκεϊάχο, Χόρχε Τάουφουα, Ουίλιαμ Χοποάτε, Άντριου Φιφίτα, Μπεν Μέρντοχ-Μασίλα, Φελίσε Καουφούσι, Ουίλι Μέισον, Μάνου Βατουβέι, Μπρεντ Κάιτ, Φουϊφουϊ Μοϊμόι, Ουίλι Τογκα, Άντονι Τουπού, Αντόνιο Καουφούσι, Μάικλ Τζένινγκς, Τόνι Γουίλιαμς και Φελέτι Ματέο. Επιπλέον, κάποιοι παίκτες του ράγκμπι λιγκ από την Τόνγκα έχουν χτίσει επιτυχημένες καριέρες στη Super League, όπως ο Αντόνιο Καουφούσι.[75]

Ολυμπιακοί αγώνες

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εκτός από το ράγκμπι, η Τόνγκα έχει παράγει αθλητές που έχουν συμμετάσχει τόσο στους Θερινούς όσο και στους Χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες. Το μόνο Ολυμπιακό μετάλλιο της Τόνγκα προήλθε από τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του 1996 στην Ατλάντα, όπου ο Παέα Γουόλφγραμμ κέρδισε ασημένιο μετάλλιο στην κατηγορία υπερβαρέων στο μποξ. Ένας αθλητής, ο Πίτα Ταουφατόφουα, συμμετείχε στους Χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του 2018 στο Πιονγκτσάνγκ, Νότια Κορέα.

Αμερικάνικο ποδόσφαιρο

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πολλοί Τογκανοί έχουν αγωνιστεί στο αμερικανικό ποδόσφαιρο στην Εθνική Λίγκα Ποδοσφαίρου, μεταξύ αυτών οι Ναουφάχου Τάχι, Τουϊνέου Αλίπατε, Σιόνε Τακιτάκι, Σπένσερ Φολάου, Λάκει Χέιμουλι, Στιβ Καουφούσι, Μα’άκε Κεμοέατου, Ντιούς Λούτουι, Σιούπελι Μαλαμάλα, Τιμ Μανοά, Σταν Ματαέλε, Βίλι Μαουμάου, Άλφρεντ Πουπούνου, Βάι Σικάχεμα, Σταρ Λοτουλελέι, Καλάι Σιτάκε, Βίτα Βέα, Ταλανόα Χουφάγκα, Πίτερ Τουϊπουλούτου, Μάρλον Τουϊπουλούτου και Τούλι Τουϊπουλούτου.[76]

Μέσα μαζικής ενημέρωσης

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Matangi Tonga – ηλεκτρονική εφημερίδα
  • Taimi o Tonga (Times of Tonga) – αμφιλεγόμενη εφημερίδα[σύμφωνα με ποιον;]
  • Keleʻa – εφημερίδα
  • Talaki – εφημερίδα
  • Kalonikali – εφημερίδα
  • Tauʻataina – εφημερίδα
  • Kakalu – εφημερίδα
  • Tonga Broadcasting Commission (Television Tonga, Television Tonga 2, Radio Tonga 1, Radio Tonga 2 – Kool 90FM, 103FM)

Σύγχρονη τέχνη από την Τόνγκα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Την τελευταία δεκαετία παρατηρείται μεγάλη αύξηση σύγχρονων Τονγκανών καλλιτεχνών,[πότε;] οι περισσότεροι εκ των οποίων ζουν στη Νέα Ζηλανδία. Η Τάνια Έντουαρντς εργάζεται με τα λεγόμενα νγκάτου (υφάσματα φλοιού δέντρων),[77] ενώ οι Μπέντζαμιν Γουορκ, Τέλλι Τούιτα και Σιόνε Μονου εκθέτουν ευρέως διεθνώς.[78][79][80] Ο Σέμισι Φετοκάι Ποταουαϊνέ κατασκεύασε ένα πενταώροφο Τονγκανό γλυπτό στο κέντρο του Κράιστσερτς.[81] Το 2023, η Bergman Gallery φιλοξένησε την έκθεση Tukufakaholo, Tongan Contemporary (Τουκουφακαχόλο, Τονγκανή Σύγχρονη) στο Όκλαντ της Νέας Ζηλανδίας, με τη συμμετοχή οκτώ Τονγκανών καλλιτεχνών.[82]

Παραπομπές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. 1 2 «Population». Tonga Statistics Department. Ανακτήθηκε στις 9 Φεβρουαρίου 2024.
  2. 1 2 3 4 «Τόνγκα». ΔΝΤ. Απρίλιος 2025. Ανακτήθηκε στις 31 Μαΐου 2025.
  3. ↑ «Human Development Report 2025» (PDF) (στα Αγγλικά). United Nations Development Programme. 6 Μαΐου 2025. Αρχειοθετήθηκε (PDF) από το πρωτότυπο στις 6 Μαΐου 2025. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2025.
  4. ↑ Υπηρεσία Εκδόσεων — Διοργανικό εγχειρίδιο σύνταξης κειμένων — Παράρτημα A5
  5. ↑ Προφίλ χώρας BBC
  6. ↑ «Search | English – Tongan Translator». www.tongantranslator.com. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 Απριλίου 2018. Ανακτήθηκε στις 29 Απριλίου 2018.
  7. ↑ Jolliffe, Lee, επιμ. (2010). Coffee Culture, Destinations and Tourism. Channel View Publications. σελ. 112. ISBN 978-1-84541-192-3.
  8. ↑ Mariner, William and Martin, John (1817). An account of the natives of the Tonga islands in the south Pacific Ocean: With an original grammar and vocabulary of their language. Compiled and arranged from the extensive communications of Mr. William Mariner, several years' resident in those islands, Volume 2, pp. 64–65 Αρχειοθετήθηκε 12 April 2016 στο Wayback Machine.. Retrieved 3 November 2010.
  9. ↑ «Maui's Fish Hook». Tonga Time. 9 Απριλίου 2013. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Μαρτίου 2023. Ανακτήθηκε στις 14 Μαρτίου 2023.
  10. ↑ Kirch, Patrick Vinton (1997) The Lapita Peoples, Wiley, (ISBN 1-57718-036-4).
  11. ↑ Burley, David (2012). «High precision U/Th dating of first Polynesian settlement». PLOS ONE 7 (11). doi:10.1371/journal.pone.0048769. PMID 23144962. Bibcode: 2012PLoSO...748769B.
  12. ↑ Robert Langdon (ed.) (1984), Where the whalers went: an index to the Pacific ports and islands visited by American whalers (and some other ships) in the 19th century, Canberra, Pacific Manuscripts Bureau, p. 234. (ISBN 086784471X)
  13. ↑ Stanton, William (1975). The Great United States Exploring Expedition. Berkeley: University of California Press. σελ. 186. ISBN 978-0-520-02557-8.
  14. ↑ «The history of the Constitution of Tonga». Australian foreign affairs record 51 (11): σελ. 416–419. 29 November 1980. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 March 2023. https://web.archive.org/web/20230314013358/https://nla.gov.au/nla.obj-889064580/view?sectionId=nla.obj-890839971&searchTerm=tonga+constitution&partId=nla.obj-889098111#page/n9/mode/1up/search/tonga+constitution. Ανακτήθηκε στις 14 March 2023.
  15. ↑ George Woodcock, "Tonga: The Last of the Victorians." History Today (1975) 25#1 pp. 31–39.
  16. ↑ Kohn, George C. (2008). Encyclopedia of plague and pestilence: from ancient times to the present. Infobase Publishing. σελ. 363. ISBN 978-0-8160-6935-4. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 Ιανουαρίου 2016. Ανακτήθηκε στις 18 Οκτωβρίου 2015.
  17. ↑ «FSM welcomed Kiribati, Nauru and Tonga to UN family». www.fsmgov.org. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Νοεμβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 3 Νοεμβρίου 2021.
  18. ↑ «Tonga Was Never Colonised, So Why Does It Feel So Colonised?». Vice.com (στα Αγγλικά). 20 Φεβρουαρίου 2019. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Νοεμβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 3 Νοεμβρίου 2021.
  19. ↑ «Tonga: Tsunami waves hit Pacific country after huge underwater volcano eruption». Sky News (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Ιανουαρίου 2022. Ανακτήθηκε στις 15 Ιανουαρίου 2022.
  20. ↑ Latu, Kalino (30 Ιανουαρίου 2022). «Prime Minister defends Deputy's 'no sirens' reply as tsunami death toll rises to four». Kaniva Tonga (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 30 Ιανουαρίου 2022. Ανακτήθηκε στις 21 Απριλίου 2022.
  21. ↑ «Two women drown in Peru because of Tonga volcano». Agence France-Presse. 2022-01-17. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 April 2022. https://web.archive.org/web/20220421175219/https://www.scmp.com/news/world/article/3163606/two-women-drown-peru-due-tonga-volcanic-eruption-10000km-away. Ανακτήθηκε στις 2022-04-21.
  22. ↑ Torchinsky, Rina (2022-01-18). «An undersea cable fault could cut Tonga from the rest of the world for weeks» (στα αγγλικά). NPR. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 24 January 2022. https://web.archive.org/web/20220124232215/https://www.npr.org/2022/01/18/1073863310/an-undersea-cable-fault-could-cut-tonga-from-the-rest-of-the-world-for-weeks. Ανακτήθηκε στις 2022-02-24.
  23. ↑ «King George, of the Friendly Islands». The Wesleyan Juvenile Offering: A Miscellany of Missionary Information for Young Persons IX: 1. 1852. https://archive.org/download/wesleyanjuvenil08socigoog/wesleyanjuvenil08socigoog.pdf. Ανακτήθηκε στις 24 February 2016.
  24. ↑ «Cooks bill puts spotlight on Pacific's anti-gay laws». RNZ News. 21 August 2017. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 31 July 2019. https://web.archive.org/web/20190731095647/https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/337461/cooks-bill-puts-spotlight-on-pacific-s-anti-gay-laws. Ανακτήθηκε στις 1 August 2019.
  25. ↑ «Societal Abuses, Discrimination, and Acts of Violence Based on Sexual Orientation and Gender Identity in Tonga» (PDF). Αρχειοθετήθηκε (PDF) από το πρωτότυπο στις 24 Μαΐου 2019. Ανακτήθηκε στις 8 Απριλίου 2020.
  26. ↑ «Articles:Listing Tonga». Property Tonga. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Δεκεμβρίου 2016. Ανακτήθηκε στις 20 Σεπτεμβρίου 2016.
  27. ↑ Πρότυπο:Usurped. michaelfield.org (December 1997).
  28. ↑ «Tonga : In Depth: History». Frommers.com. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Ιουνίου 2011. Ανακτήθηκε στις 27 Ιουνίου 2010.
  29. ↑ iSite Interactive Limited. «No Govt Support Blamed for Airline Collapse». Islands Business. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 Ιουλίου 2009. Ανακτήθηκε στις 27 Ιουνίου 2010.
  30. ↑ «Articles:Listing Tonga». Tobacco.org. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Μαρτίου 2012. Ανακτήθηκε στις 27 Ιουνίου 2010.
  31. ↑ Robie, David (November 1996). «The contempt case of the 'Tongan Three'». Pacific Journalism Review 3 (2). http://www.asiapac.org.fj/PJR/issues/next/962tongan.html. Ανακτήθηκε στις 14 September 2006.
  32. ↑ «Tongan Court Case Over Wrongful Imprisonment Recommences». Radio NZ. 31 Ιουλίου 2002. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Σεπτεμβρίου 2016. Ανακτήθηκε στις 7 Σεπτεμβρίου 2016.
  33. ↑ «Rioting crowd leaves leaves trail of wreckage in Nuku'alofa». Matangitonga.to. 16 Νοεμβρίου 2006. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Ιουνίου 2010. Ανακτήθηκε στις 27 Ιουνίου 2010.
  34. ↑ «ADF deployment to Tonga, 2006». 17 Ιανουαρίου 2012. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 19 Μαΐου 2017. Ανακτήθηκε στις 6 Σεπτεμβρίου 2017.
  35. ↑ «Tonga's king to cede key powers». BBC News. 29 July 2008. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 February 2011. https://web.archive.org/web/20110208145840/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7530209.stm. Ανακτήθηκε στις 31 July 2008.
  36. ↑ Appledaily News HK. 19 March 2012. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 March 2012. https://web.archive.org/web/20120321193353/http://hk.apple.nextmedia.com/template/apple/art_main.php?iss_id=20120319&sec_id=4104&subsec_id=12731&art_id=16168607. Ανακτήθηκε στις 19 March 2012.
  37. ↑ «Tonga crowns King Tupou VI in lavish public coronation, parties». ABC News. 4 Ιουλίου 2015. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Ιουλίου 2015. Ανακτήθηκε στις 8 Ιουλίου 2015.
  38. ↑ Luthi, Susannah (29 Αυγούστου 2021). «Meth, Vanilla and 'Gulags': How China Has Overtaken the South Pacific One Island at a Time». Politico (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 Αυγούστου 2021. Ανακτήθηκε στις 29 Αυγούστου 2021.
  39. ↑ "Tonga's diplomatic community grows" Αρχειοθετήθηκε 10 August 2021 στο Wayback Machine., Matangi Tonga, 12 January 2009.
  40. ↑ «Six Island Nations Commit to 'Fossil Fuel-Free Pacific,' Demand Global Just Transition». www.commondreams.org (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Ιουνίου 2023. Ανακτήθηκε στις 1 Ιουλίου 2023.
  41. ↑ «Port Vila call to phase out fossil fuels». RNZ (στα Αγγλικά). 22 Μαρτίου 2023. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 Ιουλίου 2023. Ανακτήθηκε στις 1 Ιουλίου 2023.
  42. ↑ Ligaiula, Pita (17 Μαρτίου 2023). «Port Vila call for a just transition to a fossil fuel free Pacific | PINA» (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 Ιουλίου 2023. Ανακτήθηκε στις 1 Ιουλίου 2023.
  43. ↑ «Tongan Marines return safely for Christmas». Matangi Tonga. 21 Δεκεμβρίου 2004. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Δεκεμβρίου 2023. Ανακτήθηκε στις 14 Μαρτίου 2023.
  44. ↑ «Tongan troops to work with UK and other ISAF forces in Afghanistan». Ministry of Defence. 22 Σεπτεμβρίου 2010. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Απριλίου 2012. Ανακτήθηκε στις 1 Ιουνίου 2012.
  45. ↑ «World Population Prospects: The 2017 Revision». ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Ανακτήθηκε στις 10 Σεπτεμβρίου 2017.
  46. ↑ Small, Cathy A. and Dixon, David L. "Tonga: Migration and the Homeland Αρχειοθετήθηκε 27 January 2012 στο Wayback Machine.", Migration Policy Institute.
  47. ↑ "Editorial: Racist moves will rebound on Tonga" Αρχειοθετήθηκε 7 April 2020 στο Wayback Machine., New Zealand Herald, 23 November 2001
  48. ↑ "Flight chartered to evacuate Chinese in Tonga" Αρχειοθετήθηκε 2 June 2013 στο Wayback Machine., ABC News, 22 November 2006
  49. ↑ Yang, Jian (2011). «China's World Wide Web: Overseas Chinese in the South Pacific». The Pacific Islands in China's Grand Strategy. σελίδες 105–125. doi:10.1057/9780230339750_8. ISBN 978-1-349-29497-8.
  50. ↑ «Tonga Population 2021 (Demographics, Maps, Graphs)». worldpopulationreview.com. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 Οκτωβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 28 Οκτωβρίου 2021.
  51. ↑ «Tonga». U.S. Department of State. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Φεβρουαρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 8 Απριλίου 2020.
  52. ↑ «Constitution of Tonga (Revised 1988)». parliament.gov.to. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Αυγούστου 2020. Ανακτήθηκε στις 8 Απριλίου 2020.
  53. ↑ «Tonga 2011 Census of Population and Housing». Table G17. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Φεβρουαρίου 2014.
  54. 1 2 «World Population Prospects 2024» (XLSX) (στα Αγγλικά). United Nations Department of Economic and Social Affairs. 27 Ιουλίου 2024. Ανακτήθηκε στις 22 Οκτωβρίου 2025.
  55. ↑ Watson, Katy (18 January 2016). «How mutton flaps are killing Tonga». BBC News Online. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 March 2016. https://web.archive.org/web/20160305022251/http://www.bbc.com/news/magazine-35346493. Ανακτήθηκε στις 25 February 2016.
  56. ↑ Sands, Neil (10 April 2011) "Pacific island nations battle obesity epidemic" Αρχειοθετήθηκε 18 December 2013 στο Wayback Machine., Agence France-Presse.
  57. ↑ Mark Henderson (18 February 2008) Welcome to the town that will make you lose weight . Times Online. www.timesonline.co.uk
  58. ↑ Baker, Mark (29 October 2021). «Tonga reports its first-ever COVID-19 case». Associated Press. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 October 2021. https://web.archive.org/web/20211029174122/https://www.npr.org/2021/10/29/1050530740/tonga-first-covid-19-case. Ανακτήθηκε στις 29 October 2021.
  59. ↑ «Tonga». The World Factbook. Central Intelligence Agency. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Ιανουαρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 22 Ιουνίου 2010.
  60. ↑ «King Tupou VI commissions Kukū Kaunaka Collection». Matangitonga (στα Αγγλικά). 28 Νοεμβρίου 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Ιουνίου 2020. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουνίου 2020.
  61. ↑ «Tongan ethnic group». 2018 census ethnic group summaries – Tonga. Statistics New Zealand. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Οκτωβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 25 Οκτωβρίου 2021.
  62. ↑ «New Zealand's population reflects growing diversity | Stats NZ». www.stats.govt.nz. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2 Αυγούστου 2021. Ανακτήθηκε στις 29 Απριλίου 2020.
  63. ↑ Helen Morton Lee (2003). Tongans Overseas: Between Two Shores. University of Hawaii Press. ISBN 978-0-8248-2615-4.
  64. ↑ «The ties that bind: stories from the Tongan diaspora». ABC. 2 Μαΐου 2009. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 Σεπτεμβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 29 Δεκεμβρίου 2014.
  65. ↑ «Tonga's Proud Diaspora Confronts Daunting Challenge of Disaster Response». The New York Times. 28 Ιανουαρίου 2022. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Μαρτίου 2023. Ανακτήθηκε στις 14 Μαρτίου 2023.
  66. ↑ Hannah Huidan Lin (January 2011). Determinants of Remittances: Evidence from Tonga (Report). International Monetary Fund, p. 3. https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2011/wp1118.pdf. Ανακτήθηκε στις 25 March 2021. «Remittances are important to Tonga. Over the past decade, remittances as a share of GDP in Tonga have varied between 30 and 55 percent, with an average of around 45 percent»
  67. ↑ «Remittances for November 2020». reservebank.to. Reserve Bank of Tonga. 5 Φεβρουαρίου 2021. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Απριλίου 2021. Ανακτήθηκε στις 25 Μαρτίου 2021. Over the year to November 2020, private transfer receipts rose significantly by $33.5 million (10.5%) supporting the higher annual movement of total remittance receipts. Although economies abroad have been heavily disrupted by the COVID-19 pandemic, Tongan families abroad continue to provide financial support to their loved ones in Tonga.
  68. ↑ Radio New Zealand International, Tonga King’s nuclear plan comes as a surprise, 11-6-2010.
  69. ↑ ABC News Australia, Big win for democracy party in Tonga elections, 26-11-2010.
  70. ↑ Evans, Mike (2007). «Property, propriety, and ecology in contemporary Tonga.». Human Organization 66 (1): 22–27. doi:10.17730/humo.66.1.h65w4867x5x0j101. https://archive.org/details/sim_human-organization_spring-2007_66_1/page/n25.
  71. ↑ Evans, Mike (2007). «Property, propriety, and ecology in contemporary Tonga.». Human Organization 66 (1): 22–27. doi:10.17730/humo.66.1.h65w4867x5x0j101. https://archive.org/details/sim_human-organization_spring-2007_66_1/page/n25.
  72. ↑ Evans, Mike (2007). «Property, propriety, and ecology in contemporary Tonga.». Human Organization 66 (1): 22–27. doi:10.17730/humo.66.1.h65w4867x5x0j101.
  73. ↑ «Tonga Sport». Virtual Oceania. 26 Φεβρουαρίου 2015. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 26 Φεβρουαρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 26 Φεβρουαρίου 2015.
  74. ↑ «Official RWC 2011 Site». rugbyworldcup.com. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 7 Ιανουαρίου 2012.
  75. ↑ «Superleague». Superleague. 8 Οκτωβρίου 2008. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 6 Απριλίου 2012.
  76. ↑ Grasso, John (2013). Historical Dictionary of Football. Scarecrow Press. Page 492. (ISBN 9780810878570)
  77. ↑ Smith, Samantha (6 Ιουλίου 2015). «Paying tribute through traditional artwork». Stuff (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 Δεκεμβρίου 2023. Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2023.
  78. ↑ Latif, Justin (1 Σεπτεμβρίου 2016). «Benjamin to bring Tongan war clubs to Big Apple». Stuff (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 Νοεμβρίου 2023. Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2023.
  79. ↑ «Recycled objects portray Tongan artist's personal cultural journey». RNZ (στα Αγγλικά). 3 Ιουνίου 2020. Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2023.
  80. ↑ Gates, Charlie (14 Νοεμβρίου 2021). «Scape Public Art festival comes to Christchurch with eight new sculptures». Stuff (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 Δεκεμβρίου 2023. Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2023.
  81. ↑ Gates, Charlie (27 Μαρτίου 2019). «New five-storey sculpture for central Christchurch to be installed by end of year». Stuff (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 Δεκεμβρίου 2023. Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2023.
  82. ↑ Pulu, John (22 Σεπτεμβρίου 2023). «Tongan-Kiwi artists draw inspiration from their past». TP+ (στα Αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 Δεκεμβρίου 2023. Ανακτήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2023.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Τόνγκα&oldid=11446307"