Παγκράτι

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Η Αγορά του Παγκρατίου
Το Παναθηναϊκό Στάδιο στην Αθήνα.

Το Παγκράτι είναι συνοικία του ανατολικού τμήματος του Δήμου Αθηναίων, μια από τις μεγαλύτερες και πολυπληθέστερες. Γειτνιάζει με την περιοχή Συντάγματος -Κολωνακίου, την Καισαριανή, τον Βύρωνα, τον Υμηττό, το Νέο Κόσμο και το Μετς. Βρίσκεται σε μικρή απόσταση από το ιστορικό κέντρο της Αθήνας. Η συνοικία αναπτύχθηκε στα ανατολικά[1] και νοτιοανατολικά[2] του ποταμού Ιλισσού (σημερινή Λεωφόρος Βασιλέως Κωνσταντίνου)[3] που στα τέλη του 19ου αι. ήταν το σύνορο της πόλης,[4] στην περιοχή από το Καλλιμάρμαρο Στάδιο ως το λόφο του Προφήτη Ηλία. Όπως σημείωνε ο Κώστας Μπίρης, πριν αναπτυχθεί η συνοικία, η περιοχή ονομαζόταν (το) Παγκράτι ή (η) Παγκράτη.[5] Ανάμεσα στην τότε Αθήνα και το Παγκράτι μεσολαβούσαν «το Ζάππειο, ο Βασιλικός - Εθνικός Κήπος και τα στρατόπεδα κατά μήκος του Ιλισσού».[4] Όπως ανέφερε η εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη του Μεσοπολέμου, το Παγκράτι ήταν «συνοικία των Αθηνών, εκτός της περιοχής του σχεδίου πόλεως, επί των πέρα του Βατραχονησίου προς τον Υμηττόν λόφων».[6] Το Παγκράτι ταυτίζεται με το δήμο Άγρας της αρχαιότητας.[2]

Το Παγκράτι εκτείνεται ανατολικά της Λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας, ενώ εκτείνεται βόρεια ως την Πινακοθήκη, ανατολικά ως την οδό Νικηφορίδη και την πλατεία Δεληολάνη και νότια ως τη Λεωφόρο Ηλιουπόλεως και το Πρώτο Νεκροταφείο.[7] Με την ένταξη του Παγκρατίου στο σχέδιο πόλης κατά το Μεσοπόλεμο, τα όρια της συνοικίας περιορίστηκαν προς στα ανατολικά χάριν των όμορων Δήμων, ενώ επεκτάθηκαν προς βορρά πέραν του Ιλισσού φτάνοντας μέχρι τη Λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας.[8] H πέριξ του Καλλιμάρμαρου περιοχή, καθώς και του A' Νεκροταφείου έχει αναφορές ως χωριστή περιοχή με όνομα «Στάδιο».[9]

Kύριο αξιοθέατο της περιοχής είναι το Παναθηναϊκό Στάδιο, στα όρια του Παγκρατίου. Στα όρια, επίσης, της ευρύτερης περιοχής της συνοικίας βρίσκονται η Εθνική Πινακοθήκη, το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και το Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών. Η ρυμοτομία του Παγκρατίου περιλαμβάνει πλήθος πλατειών όπως οι πλατείες Σταδίου, Ιλισσού, Αγίου Σπυρίδωνος, Πλαστήρα, Βαρνάβα, Προφήτη Ηλία, Παγκρατίου, Μεσολογγίου, Προσκόπων, Αντήνορος, Βρυσάκι και Π. Μελά και χώρων πρασίνου όπως το Άλσος Παγκρατίου, το Άλσος Συγγρού (το δάσος στο Μαρούσι είναι το Κτήμα Συγγρού) και ο λόφος Αρδηττού ενώ πολλοί δρόμοι του είναι πεζοδρομημένοι. Στο Παγκράτι έχει την έδρα του ο Α.Ο. Παγκρατίου, η ομάδα μπάσκετ του οποίου έχει ως έδρα της το Κλειστό Γυμναστήριο του Μετς.

Άγιος Σπυρίδων

Ονομασία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 19ο αιώνα, η περιοχή πέριξ του ποταμού Ιλισού και του Σταδίου ονομαζόταν Βατραχονήσι. Ονομάστηκε έτσι από τη νησίδα που δημιουργούνταν μέσα στην κοίτη του Ιλισσού, με την ονομασία να προέρχεται από τους βατράχους που ζούσαν μέσα και γύρω από το ποτάμι. Το 1908 η περιοχή μετονομάστηκε σε περιοχή «Σταδίου»,[10] ενώ το Παγκράτι αναφέρεται πρώτη φορά ως συνοικία των Αθηνών το 1920 σε διάφορα κείμενα, χωρίς ωστόσο να αναγράφεται η ονομασία του σε κάποιο επίσημο κρατικό κείμενο.[11] Πρώτη αναφορά της περιοχής με την ισχύουσα ονομασία γίνεται στους γερμανικούς χάρτες Κάουπερτ, αποτυπώσεως 1878 οι οποίοι δημοσιεύτηκαν το 1891,[12] πολύ προ της αναπτύξεως της συνοικίας. Η συνοικία ονομάστηκε ενδεχομένως από τον θεό Ηρακλή Παγκράτη, λόγω του ιερού που βρέθηκε και ανασκάφηκε από τον Γιάννη Μηλιάδη, «βορειοανατολικώς του Σταδίου»,[5] στη συμβολή των οδών Βασιλέως Κωνσταντίνου και Βασιλέως Γεωργίου Β',[13] κατά τη διάρκεια εργασιών κατασκευής αγωγού στην κοίτη του Ιλισού το 1953-54. Ο Παγκράτης ήταν ένας ξεχωριστός χθόνιος θεός, του οποίου η λατρεία ενδεχομένως, σύμφωνα με μια ερμηνεία, συνυπήρχε με τη λατρεία του Ηρακλή, επειδή στους άθλους του υπάρχουν στοιχεία που τον συνδέουν με το βασίλειο του Κάτω Κόσμου.[14] Όπως σημείαωνε ο Κ. Μπίρης: «Προφανώς, λοιπόν, εκ του ιερού εκείνου εδημιουργήθη κατά την αρχαιότητα η τοπωνυμία, επεκταθείσα δια του χρόνου εις την ευρυτέραν έκτασιν προς την αυτήν πλευράν [σημ. την ανατολική] του Ιλισσού».[5] Σύμφωνα με άλλη, παλαιότερη των αρχαιολογικών ευρημάτων εκδοχή, η ονομασία αποδιδόταν σε κάποιον μοναχό Παγκράτιο, ο οποίος είχε ζήσει σε ναΐσκο της περιοχής κατά την Τουρκοκρατία.[2]

Ο Ποταμός Ελάσσων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πλατεία Μεσολογγίου

Ο ποταμός Ελάσσων είναι παραπόταμος του Ιλισσού, οι πηγές του οποίου βρίσκονται σε ένα κοίλωμα μεταξύ των ναών της Αγίας Βαρβάρας και του Αγίου Παντελεήμονος στο Βύρωνα. Στο ύψος του Προφήτη Ηλία συνέβαλε με δύο μικρότερες χαραδρώσεις και είχε ως πορεία τις οδούς Φρύνης, Σπύρου Μερκούρη παρά το Άλσος Παγκρατίου, Αρχελάου, Αμύντα και συνέβαλλε με τον ποταμό Ιλισό δυτικά του τεμένους του Ηρακλή Παγκράτι στην λεωφόρο Βασ. Κωνσταντίνου στο ύψος του Αγάλματος Τρούμαν. Η ονομασία Ελάσσων ή Αλλάσσωνας, ίσως προέρχεται από το παραθετικό επίθετο "ελάσσων", λόγω παραφθοράς.[15]

Νεότερη Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Παγκράτι γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη κατά το μεσοπόλεμο, με την ένταξη της περιοχής στο σχέδιο πόλεως.Αναπτύχθηκε με κέντρο την οδό Ευτυχίδου όπου σύχναζαν οι κάτοικοί του και άλλοι Αθηναίοι αλλά και την οδό Υμηττού, όπου σύχναζαν κυρίως κάτοικοι των πέριξ προσφυγικών συνοικιών του Βύρωνα και της Καισαριανής.[16] Το Παγκράτι έτσι έγινε κέντρο των νοτιοανατολικών περιοχών της Αθήνας, το οποίο κάλυπτε τις ανάγκες των κατοίκων των γύρω περιοχών για αγορές, διασκέδαση αλλά και υπηρεσίες.[17] Αυτός είναι ένας λόγος που πολλοί ακόμα και σήμερα λανθασμένα θεωρούν το Παγκράτι ξεχωριστό δήμο από την πόλη της Αθήνας.

Η μεταπολεμική ανάπτυξη την περίοδο 1950-1970 σύγχρονα με άλλες μεγάλες και πυκνοδομημένες συνοικίες της Αθήνας άλλαξε το χαρακτήρα της γειτονιάς σε κατεξοχήν αστικό, συγκεντρώνοντας ανώτερα και μεσαία κοινωνικά στρώματα. Η φυγή των Αθηναίων στα προάστια οδήγησε το Παγκράτι σε σχετική παρακμή τη δεκαετία του 2000, τάση ωστόσο που φαίνεται να έχει ανατραπεί παρά την οικονομική κρίση καθώς η γειτονιά κατάφερε να κρατήσει τον αστικό χαρακτήρα της και να προσελκύσει εκ νέου την προτίμηση των Αθηναίων για κύρια κατοικία.[18] Η συνεκτική κοινωνία του Παγκρατίου και το γεγονός ότι διατήρησε μέχρι σήμερα τον εμπορικό και ψυχαγωγικό χαρακτήρα που του αποδόθηκε μετά το 1922, αποτέλεσαν τα θεμέλια πάνω στα οποία στηρίχτηκε η επιβίωση και η ευμάρεια της περιοχής.[19] Η αναγέννηση της Αθηναϊκής αυτής συνοικίας φαίνεται να μη συνδυάζεται με την εμπορευματοποίηση της μαζικής διασκέδασης αλλά αντιθέτως το Παγκράτι είχε τις βάσεις και μετατρέπεται σε δημιουργική πολιτιστική συνοικία με έντονη παρουσία των επιχειρήσεων στους κλάδους πολιτισμού και δημιουργικότητας [20].

Ο κινηματογράφος Παλάς στο Παγκράτι, ο παλαιότερος σε λειτουργία κινηματογράφος της Αθήνας

Σημαντικό εμπορικό κέντρο του Παγκρατίου μέχρι και σήμερα είναι η οδός Υμηττού και άλλες μεγάλες οδοί κοντά στην πλατεία Παγκρατίου. Στο Παγκράτι, επί της οδού Υμηττού βρίσκεται και ο παλαιότερος σε λειτουργία κινηματογράφος της Αθήνας, ο κινηματογράφος Πάλας (παλαιότερα Πάλλας) ο οποίος λειτουργεί αδιαλείπτως από το 1925.[21] [22]Στο Παγκράτι πέραν των μουσείων και κέντρων πνεύματος που αναφέρθηκαν παραπάνω βρίσκονται το Μουσείο Ελληνικού Προσκοπισμού, το Ταχυδρομικό και Φιλοτελικό Μουσείο και το Μουσείο Γλυπτικής Νικόλαος Περαντινός. Στο Παγκράτι αναμένεται να ανοίξει σύντομα τις πύλες του το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή.[23] Επίσης στο Παγκράτι πρόσφατα εγκαινιάστηκε το παράρτημα του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πρίνστον.[24] Στο Παγκράτι βρίσκονται και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών αλλά και οι κεντρικές εγκαταστάσεις της ΕΛΕΠΑΠ (Ελληνική Εταιρεία Προστασίας και Αποκατάστασης Αναπήρων Παίδων).

Το άλσος Παγκρατίου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το άλσος Παγκρατίου φυτεύτηκε το 1908 από τη Φιλοδασική Ένωση με τη φροντίδα της βασίλισσας Σοφίας η οποία επιμελήθηκε ιδιαιτέρως το πράσινο των Αθηνών. Το Άλσος έχει συνολική έκταση 30 στρέμματα, η οποία παραχωρήθηκε από τη Μονή Πετράκη. Στην αρχή είχε μόνο πεύκα, αλλά μετά το 1936, όταν παραχωρήθηκε στο Δήμο Αθηναίων, φυτεύτηκαν και άλλα δένδρα όπως κουτσουπιές, γαζίες, ακακίες και θάμνοι. Πριν από τη γερμανική κατοχή στο άλσος του Παγκρατίου υπήρχε ζωολογικός κήπος ο οποίος κατεστράφη από τους Γερμανούς. Την περίοδο της Κατοχής το Άλσος Παγκρατίου, όπως και άλλα πάρκα της πρωτεύουσας, κινδύνευσε με ολοκληρωτική καταστροφή καθώς οι Αθηναίοι χρησιμοποιούσαν την ξυλεία του για θέρμανση. Στο χώρο του Άλσους λειτουργούσε κατά τη δεκαετία του ‘70 θερινό θέατρο με ελαφριές κατασκευές, που στέγαζε το διάσημο Eλεύθερο Θέατρο. Ενωρίτερα, στην δεκαετία το '50, λειτουργούσε θερινός κινηματογράφος καθώς και μουσικό κηποθέατρο που αποτέλεσε το κέντρο διασκέδασης των κατοίκων του και όχι μόνο. Σε αυτό εμφανίζονταν οι γνωστοί καλλιτέχνες της εποχής. Όπως οι ορχήστρες του Ζοζέφ Κορίνθιου και του Γιάννη Βέλλα, όπου και πρωτοεμφανίστηκαν στις θρυλικές βραδιές ταλέντων οι Νάσος Πατέτσος και Γιάννης Βογιατζής κ.α. Επίσης στην κλειστή μεγάλη αίθουσα, μεταξύ κινηματογράφου και κηποθέατρου, λειτούργησε ένα από τα πρώτα χορευτικά κλαμπ της Αθήνας, όπου ξεφάντωναν οι ροκάδες νέοι της εποχής.

Το Άλσος Παγκρατίου

Απέναντι από το άλσος Παγκρατίου, στη συμβολή των οδών Ευτυχίδου και Βρυάξιδος είναι τοποθετημένη ορειχάλκινη προτομή του λογοτέχνη Στράτη Μυριβήλη. Επίσης απέναντι από το άλσος βρίσκεται και το ιστορικό 7ο γυμνάσιο Αθηνών το οποίο ανηγέρθη το 1931 επί πρωθυπουργίας Ελευθερίου Βενιζέλου με υπουργό παιδείας το Γεώργιο Παπανδρέου. Πρόκειται για ένα από τα δύο Γυμνάσια της γνωστής Βαρβακείου Σχολής.[13]

Διάσημοι κάτοικοι Παγκρατίου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γειτονιά στην καρδιά του Παγκρατίου
Στην Οδό Εμπεδοκλέους που οδηγεί στο Παναθηναϊκό Στάδιο, διασώζονται ιστορικές κατοικίες αθηναϊκών οικογενειών

Το Παγκράτι είναι μια κατεξοχήν αστική γειτονιά της Αθήνας στην οποία έζησαν περιστασιακά ή περισσότερο, μεγάλωσαν και δημιούργησαν πολλές προσωπικότητες της νεότερης Ελλάδας. Ο μουσικοσυνθέτης Μάνος Χατζιδάκις -για παράδειγμα- έζησε στο Παγκράτι, στην οδό Κωνσταντίνου Μάνου από το 1936 έως το 1962.[25] Μαθητής στο 7ο Γυμνάσιο Αθηνών στο Παγκράτι υπήρξε για ένα διάστημα ο πρώην Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας.[26] Στην οδό Άγρας δίπλα στο Στάδιο στο Παγκράτι έζησε και ο νομπελίστας ποιητής Γεώργιος Σεφέρης.[27] Άλλοι γνωστοί άνθρωποι των γραμμάτων που έζησαν, για περισσότερο ή λιγότερο διάστημα, στο Παγκράτι, ήταν οι Νικηφόρος Βρεττάκος[28] Κώστας Βάρναλης, Στρατής Δούκας, Βασίλης Ρώτας και Δημήτρης Ψαθάς[29] καθώς και ο Θεσσαλονικιός φιλόλογος Δημήτρης Μαρωνίτης.[30] Ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος κατοικεί στο Παγκράτι, στην οδό Σπύρου Μερκούρη,[31] από τότε που επέστρεψε από το Παρίσι, στα μέσα της δεκαετίας του 1960 (μαζί -όσο ζούσε- με τη δεύτερη σύζυγό του, τη γνωστή ιστορικό και πανεπιστημιακό Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου [1934-2009]).[32]

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Μάνος Μπίρης (1987). Μισός αιώνας αθηναϊκής αρχιτεκτονικής, 1875-1925. Αθήνα, σελ. 15. 
  2. 2,0 2,1 2,2 «Παγκράτι». Νέα Παγκόσμιος Εγκυκλοπαίδεια. 24. Αθήνα: Mορφωτική Εταιρία. 1953-, σελ. 199. 
  3. Βλ. μεταξύ άλλων Γιάννης Καιροφύλας (1995). Τοπωνύμια της Αθήνας, του Πειραιά και των περιχώρων. Αθήνα: Φιλιππότης, σελ. 157. 
  4. 4,0 4,1 Ευγενία Μελαμπιανάκη, Οι πλατείες της Αθήνας, 1834-1945: Διαδικασία διαμόρφωσης, λειτουργία, πολεοδομική σημασία, διδ. διατριβή, ΕΜΠ: Αθήνα 2006, σ. 482.
  5. 5,0 5,1 5,2 Κώστας Μπίρης (2006) [1971]. Αι τοπωνυμίαι της πόλεως και των περιχώρων των Αθηνών. (Δημοσιεύματα του “Αρχαιολογικού Δελτίου”, αρ. 17). Αθήνα: Υπουργείο Πολιτισμού - Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων, σελ. 78. ISBN 960-214-445-9. 
  6. «Παγκράτι». Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν. 10. Aθήνα: Eκδοτικός Οίκος Eλευθερουδάκη. 1930, σελ. 327. 
  7. Φιλίππα Δημητριάδη (10 Μαρτίου 2016). «Τα οκτώ μεγάλα μπερδέματα της πόλης των Αθηνών». http://popaganda.gr/geitonies-athinas-sinora/. Ανακτήθηκε στις 226-11-2017. 
  8. Παππάς, Αναστάσιος (1999). Το Παγκράτι και τα περί τον Ιλισσόν κέντρα Διοικήσεως - Πνεύματος - Υγείας. Αθήνα: Πολιτισμικός Οργανισμός Δήμου Αθηναίων, σελ. 21. ISBN 960-7401-11-5. 
  9. Βλ. αντιστοίχηση οδών με συνοικίες στο: «Αθήναι». Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν. 1. Aθήνα: Εκδοτικός Οίκος Ελευθερουδάκη. 1927, σσ. 386-396 passim. 
  10. Γιοχάλας - Καφετζάκη (2012), σ.[Χρειάζεται σελίδα]
  11. Παππάς (1999), σ. 20.
  12. Παππάς (1999), σ. 18.
  13. 13,0 13,1 Θανάσης Γιοχάλας - Τόνια Καφετζάκη (2015). Αθήνα: ιχνηλατώντας την πόλη με οδηγό την ιστορία και τη λογοτεχνία (5η έκδοση). Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σελ. 415. ISBN 9789600515596. 
  14. Ευγενία Βικέλα, «Ιλισσός (Το ιερό του Παγκράτη)». Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία. Ανακτήθηκε στις 27-11-2017.
  15. Παππάς (1999), σ. 41.
  16. «Ταξίδι στο χρόνο: Το νυφοπάζαρο της οδού Υμηττού! Φωτογραφίες - ντοκουμέντο στο athensmagazine.gr». Athens magazine. http://www.athensmagazine.gr/article/retromania/254637-taksidi-sto-xrono-to-nyfopazaro-ths-odoy-ymhttoy-fwtografies-ntokoymento-sto-athensmagazine-gr. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  17. Interactive, Pegasus. «Καθημερινότητα σε ρετρό φόντο». ethnos.gr. http://www.ethnos.gr/apostoli/arthro/kathimerinotita_se_retro_fonto-63395450/. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  18. «Το Παγκράτι ξανά στη μόδα, της Σεμίνας Σαραντοπούλου | Kathimerini». http://www.kathimerini.gr/782874/article/politismos/polh/to-pagkrati-3ana-sth-moda. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  19. «Το δικό μου Παγκράτι». MetropolisPress. 2014-04-07. http://www.metropolispress.gr/%CF%84%CE%BF-%CE%B4%CE%B9%CE%BA%CF%8C-%CE%BC%CE%BF%CF%85-%CF%80%CE%B1%CE%B3%CE%BA%CF%81%CE%AC%CF%84%CE%B9/. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  20. Βαρελίδου, Ελισάβετ (Μάρτιος 2015). «Μετατρέπεται το Παγκράτι σε "δημιουργική- πολιτιστική" συνοικία;». Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών. Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. https://www.arch.ntua.gr/project/11002. Ανακτήθηκε στις 28/5/2017. 
  21. «Ψυχαγωγεί και τέρπει 91 χρόνια τους Αθηναίους». Η Εφημερίδα των Συντακτών. 2016-03-20. http://www.efsyn.gr/arthro/psyhagogei-kai-terpei-91-hronia-toys-athinaioys. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  22. internet, ΣΚΑΪ. «ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΠΑΛΑΣ: «Από το 1925 ψυχαγωγεί και τέρπει»». http://www.skai.gr/mobile/article?aid=208097. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  23. Α.Ε., tovima.gr — Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη. «tovima.gr - Το Μουσείο Γουλανδρή αλλάζει το Παγκράτι». TO BHMA. http://www.tovima.gr/culture/article/?aid=618306. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  24. «Δημήτρης Γόντικας: Το Πρίνστον είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την Ελλάδα, του Απόστολου Λακασά | Kathimerini». http://www.kathimerini.gr/881281/article/proswpa/geyma-me-thn-k/dhmhtrhs-gontikas-to-prinston-einai-arrhkta-syndedemeno-me-thn-ellada. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  25. Νίκος Βατόπουλος (7 Μαρτίου 2017). «“Τους τοίχους που είχε συντροφι”. Προσκύνημα στο σπίτι του Μάνου Χατζιδάκι». Η Καθημερινή. http://www.kathimerini.gr/899358/article/politismos/polh/toys-toixoys-poy-eixe-syntrofia-proskynhma-sto-spiti-toy-manoy-xatzidaki. Ανακτήθηκε στις 28=05-2017. 
  26. «Διατελέσαντες Πρόεδροι: Κάρολος Παπούλιας», Προεδρία της Ελληνικής Δημοκρατίας. Ανακτήθηκε στις 27-11-2017.
  27. Χαρά Τζαναβάρα, «Οικία Σεφέρη: Αιγαιοπελαγίτικη αύρα», Εφημερίδα των Συντακτών, 25 Οκτωβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 27-11-2017.
  28. Κατερίνα Λυμπεροπούλου (21 Ιουνίου 2014). «Σ. Σόρογκας: ιδού, το ατελιέ μου!». The TOC. http://www.thetoc.gr/politismos/article/ssorogkas-idou-to-atelie-mou-. Ανακτήθηκε στις 12-12-2017. 
  29. Θανάσης Γιοχάλας - Τόνια Καφετζάκη (2015). Αθήνα: ιχνηλατώντας την πόλη με οδηγό την ιστορία και τη λογοτεχνία (5η έκδοση). Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σελ. 415. ISBN 9789600515596. 
  30. Τίνα Μανδηλαρά (13 Ιουνίου 2016). «Ο Αθηναίος της εβδομάδας: Δημήτρης Μαρωνίτης». Lifo. http://www.lifo.gr/mag/features/3686. Ανακτήθηκε στις 12-12-2017. 
  31. Λίνα Παπαδάκη (6 Iουλίου 2013"). «Ο Πατρίκιος για τον Χατζιδάκι –“Μια κρυφή ιστορία”». protagon. http://www.protagon.gr/apopseis/blogs/o-patrikios-gia-ton-xatzidaki-mia-kryfi-istoria-25841000000. Ανακτήθηκε στις 30-11-2017. 
  32. Βλ. Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα. Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου. Αθήνα: Ερμής. 1976, σελ. 351.