Παγκράτι

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Η Αγορά του Παγκρατίου

Το Παγκράτι είναι συνοικία του ανατολικού τμήματος του Δήμου Αθηναίων, μια από τις μεγαλύτερες και πολυπληθέστερες. Περιλαμβάνει το διοικητικό και το πνευματικό κεντρο της χώρας έτσι όπως αυτά σχεδιάστηκαν στα τέλη του 19ου αιώνα.[1] Συνορεύει με το Κολωνάκι, την Καισαριανή, το Βύρωνα, τον Υμηττό, το Νέο Κόσμο, ενώ βρίσκεται σε μικρή απόσταση από το ιστορικό κέντρο της Αθήνας. Αρχικά ονομαζόταν έτσι η περιοχή πέριξ του Ιλισσού και περιλάμβανε την περιοχή ανατολικά της Λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας δηλαδή την περιοχή των Ανακτόρων, την περιοχή από το Καλλιμάρμαρο στάδιο (σημερινή Λεωφόρος Βασιλέως Κωνσταντίνου) ως το λόφο του Προφήτη Ηλία στην οδό Υμηττού[2] ενώ με την ανάπτυξη της Αθήνας επεκτάθηκε ανατολικά ως την οδό Νικηφορίδη, βόρεια ως το Άλσος Συγγρού και νότια ως τη Λεωφόρο Ηλιουπόλεως και το πρώτο νεκροταφείο.
Βάσει του τελευταίου γενικού πολεοδομικού σχεδίου της Αθήνας (ΦΕΚ Δ 80 - 04.02.1988) το Παγκράτι ως συνοικία περιλαμβάνει τις εξής γειτονιές (δημοτικές ενότητες): α) Παγκράτι (Άγιος Σπυρίδωνας -άλσος Παγκρατίου), β) Πλαστήρα (από την ομώνυμη πλατεία), γ) Ρηγίλλης (περιοχή Προεδρικού μεγάρου) , δ) Βατραχονήσι, ε) Πινακοθήκη, στ) Προφήτης Ηλίας, ζ) Παγκράτι 2 (κέντρο) και η) Στάδιο που περιλαμβάνει τη πλατεία Βαρνάβα και το Μετς.

Η αστική αυτή συνοικία της Αθήνας ονομάστηκε έτσι από τον Παγκράτιο Ηρακλή λόγω του ιερού του Παγκράτους Ηρακλέους που βρέθηκε μεταγενέστερα από την ονομασία της περιοχής στη συμβολή των οδών Βασιλέως Κωνσταντίνου και Βασιλέως Γεωργίου Β', ενώ μια λιγότερο πειστική εκδοχή θέλει το όνομα νεότερο, να προέρχεται από κάποιον μοναχό Παγκράτιο που έζησε στην περιοχή κατά την Τουρκοκρατία. Κύριο αξιοθέατο της περιοχής είναι το Παναθηναϊκό Στάδιο. Στο Παγκράτι βρίσκονται επίσης το Προεδρικό Μέγαρο, το Μέγαρο Μαξίμου, η Εθνική Πινακοθήκη, το Ωδείο Αθηνών, το Πολεμικό Μουσείο, το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο και το Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών καθώς και πλήθος πλατειών όπως οι πλατείες Σταδίου, Ιλισσού, Ρηγίλλης, Αγίου Σπυρίδωνος, Βαρνάβα, Πλαστήρα, Προσκόπων, Προφήτη Ηλία, Παγκρατίου και Μεσολογγίου αλλά και άλση όπως το Πάρκο Ριζάρη, το Άλσος Παγκρατίου, το Άλσος Συγγρού (το δάσος στο Μαρούσι είναι το Κτήμα Συγγρού) και ο λόφος Αρδηττού ενώ πολλοί δρόμοι του είναι πεζοδρομημένοι. Στο Παγκράτι βρίσκονται και δύο εμβληματικά για την ανάπτυξη του τουρισμού της πρωτεύουσας ξενοδοχεία, το ξενοδοχείο Χίλτον και το ξενοδοχείο Κάραβελ. Αργότερα η περιοχή βορείως του Άλσους Συγγρού παραχωρήθηκε στο Δήμο Ζωγράφου συγκροτώντας τη συνοικία των Άνω Ιλισίων.

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραδοσιακά σπίτια στην Πλατεία Βαρνάβα

Το Παγκράτι αντιστοιχεί γεωγραφικά στον αρχαίο δήμο Άγρας. Ο Παγκράτης ή Hρακλής Παγκράτης (Παγκρατής είναι ο τα πάντα κρατών) ήταν χθόνιος θεός, και στο κέντρο του ιερού του, που ήταν υπαίθριο, υπήρχε ένα χάσμα. Κατά την αρχαιότητα στα σύνορα του Παγκρατίου, κατά μήκος του Ιλισσού, υπήρχε κτισμένος μεγάλος αριθμός ναών.

Ανάμεσα σε άλλες θεότητες, λατρευόταν η «σκοτεινή» Εκάτη, προστάτιδα της μαγείας, καθώς και η χθόνια Περσεφόνη, σύζυγος του 'Αδη και θεά του Κάτω Κόσμου. Στον ίδιο, μάλιστα, ναό όπου λατρευόταν η Περσεφόνη μαζί με τη Δήμητρα και την 'Αρτεμη τελούνταν και τα λεγόμενα "Μικρά" Ελευσίνια Μυστήρια. Ένα από αυτά τα ιερά ήταν αφιερωμένο στον άγνωστο μέχρι πρότινος θεό Παγκράτη. Συγκεκριμένα στη διασταύρωση της Βασιλέως Κωνσταντίνου με τη Βασιλέως Γεωργίου Β', υπήρχε κατά την αρχαιότητα το ιερό του θεού Παγκράτη.

Άγιος Σπυρίδων

H χρονική περίοδος ακμής του ιερού, όπως εμφανίζεται από τα αναθηματικά ανάγλυφα του ιερού του Παγκράτη, συμπίπτει κατά ένα μέρος με την πολιτική δράση του Λυκούργου στην Aθήνα, ο οποίος ενδιαφέρθηκε μεταξύ άλλων και για την στήριξη της λατρείας του Πλούτωνα στην Aθήνα και την Eλευσίνα. Γενικά από το τελευταίο τρίτο του 4ου αι. έχουμε πολλά ανάγλυφα για χθόνιες θεότητες, γεγονός που πρέπει να συνδεθεί με τη μεταστροφή των πιστών από τους ολύμπιους θεούς στους θεούς του Kάτω Kόσμου. Θρησκειολογική ανάλυση και εικονογραφικές παρατηρήσεις στα ανάγλυφα του Παγκράτη επιβεβαιώνουν την πολύ σημαντική θέση της χθόνιας λατρείας στην αρχαία ελληνική θρησκεία.

Ο Ποταμός Ελάσσων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πλατεία Μεσολογγίου

Ο ποταμός Ελάσσων είναι παραπόταμος του Ιλισσού, οι πηγές του οποίου βρίσκονται σε ένα κοίλωμα πλησίον του Ναού του Προφήτη Ηλία. Είχε ως πορεία τις οδούς Φρύνης, Αρχελάου, Σπύρου Μερκούρη, παρά το άλσος Παγκρατίου, Αμύντα και συνέβαλλε με τον Ποταμό Ιλισό στην λεωφόρο Βασ. Κωνσταντίνου. Η ονομασία Ελάσσων ή Αλλάσσωνας, ίσως προέρχεται από το παραθετικό επίθετο "ελάσσων", λόγω παραφθοράς.

Βατραχονήσι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βατραχονήσι ονομαζόταν από το 19ο αιώνα η νησίδα που δημιουργούνταν μέσα στην κοίτη του Ιλισσού, με την ονομασία να προέρχεται από τους βατράχους που ζούσαν μέσα και γύρω από το ποτάμι. Πρόκειται ουσιαστικά για την πρώτη περιοχή του Παγκρατίου που κατοικήθηκε κατά την πρώτη Οθωνική περίοδο δίπλα στους βασιλικούς στάβλους (οι οποίοι βρίσκονταν στην περιοχή της Ρηγίλλης, όπου και το Ωδείο Αθηνών). Στην περιοχή βρισκόταν και το "Καφέ Τσουράπι" όπου σύχναζαν αντιβασιλικοί, με την ονομασία να προέρχεται από το τσουράπι (κάλτσα) που έπλεκε συνεχώς η γυναίκα του ιδιοκτήτη, η οποία ήταν επιφορτισμένη να ειδοποιεί τους θαμώνες για ενδεχόμενο κίνδυνο. Από τη γυναίκα αυτή, λόγω του μένους των βασιλικών, βγήκε και ο χαρακτηρισμός τσουράπω. Στην περιοχή αυτή αργότερα άνοιξαν πολλά ανοιχτά καφωδεία, τα γνωστά ως καφέ-σαντάν (Café-chantant) που φιλοξενούσαν ξένες καλλιτέχνιδες του καν-καν και άλλα ευρωπαϊκά θεάματα. Στην περιοχή βρισκόταν και η ταβέρνα "Οι Μοιραίοι" η οποία ονομάστηκε έτσι καθώς εκεί σύχναζε ο ποιητής Κώστας Βάρναλης. Το Βατραχονήσι σήμερα οριοθετείται στην περιοχή του Παγκρατίου μεταξύ των ξενοδοχείων Χίλτον και Κάραβελ και του Παναθηναϊκού Σταδίου κατά μήκος του Ιλισσού. Στο Βατραχονήσι βρίσκεται και μια από τις πλατείες του Παγκρατίου, η πλατεία Προσκόπων ή αλλιώς πλατεία Μάνου Χατζιδάκι, λόγω του εστιατορίου που σύχναζε ο κορυφαίος συνθέτης. Ο Μάνος Χατζιδάκις έζησε στο Παγκράτι (και πιο συγκεκριμένα στην οδό Κωνσταντίνου Μάνου κοντά στην οδό Υμηττού) την πιο δημιουργική περίοδο της ζωής του: από το 1936 έως το 1962[3].

Νεότερη Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Παγκράτι γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη κατά το μεσοπόλεμο με κέντρο την οδό Ευτυχίδου όπου σύχναζαν οι κάτοικοί του και άλλοι Αθηναίοι αλλά και την οδό Υμηττού, όπου σύχναζαν κυρίως κάτοικοι των πέριξ προσφυγικών συνοικιών του Βύρωνα και της Καισαριανής.[4] Το Παγκράτι έτσι έγινε κέντρο των νοτιοανατολικών περιοχών της Αθήνας, το οποίο κάλυπτε τις ανάγκες των κατοίκων των γύρω περιοχών για αγορές, διασκέδαση αλλά και υπηρεσίες.[5] Αυτός είναι ένας λόγος που πολλοί ακόμα και σήμερα λανθασμένα θεωρούν το Παγκράτι ξεχωριστό δήμο από την πόλη της Αθήνας.

Η μεταπολεμική ανάπτυξη την περίοδο 1950-1970 σύγχρονα με άλλες μεγάλες και πυκνοδομημένες συνοικίες της Αθήνας άλλαξε το χαρακτήρα της γειτονιάς σε κατεξοχήν αστικό, συγκεντρώνοντας ανώτερα και μεσαία κοινωνικά στρώματα. Η φυγή των Αθηναίων στα προάστια οδήγησε το Παγκράτι σε σχετική παρακμή τη δεκαετία του 2000, τάση ωστόσο που φαίνεται να έχει ανατραπεί παρά την οικονομική κρίση καθώς η γειτονιά κατάφερε να κρατήσει τον αστικό χαρακτήρα της και να προσελκύσει εκ νέου την προτίμηση των Αθηναίων για κύρια κατοικία.[6] Η συνεκτική κοινωνία του Παγκρατίου και το γεγονός ότι διατήρησε μέχρι σήμερα τον εμπορικό και ψυχαγωγικό χαρακτήρα που του αποδόθηκε μετά το 1922, αποτέλεσαν τα θεμέλια πάνω στα οποία στηρίχτηκε η επιβίωση και η ευμάρεια της περιοχής.[7] Η αναγέννηση της Αθηναϊκής αυτής συνοικίας φαίνεται να μη συνδυάζεται με την εμπορευματοποίηση της μαζικής διασκέδασης αλλά αντιθέτως το Παγκράτι είχε τις βάσεις και μετατρέπεται σε δημιουργική πολιτιστική συνοικία με έντονη παρουσία των επιχειρήσεων στους κλάδους πολιτισμού και δημιουργικότητας [8].

Σημαντικό εμπορικό κέντρο του Παγκρατίου μέχρι και σήμερα είναι η οδός Υμηττού και άλλες μεγάλες οδοί κοντά στην πλατεία Παγκρατίου. Στο Παγκράτι, επί της οδού Υμηττού βρίσκεται και ο παλαιότερος σε λειτουργία κινηματογράφος της Αθήνας, ο κινηματογράφος Πάλας (παλαιότερα Πάλλας) ο οποίος λειτουργεί αδιαλείπτως από το 1925.[9] [10]Στο Παγκράτι βρίσκονται πολλά μουσεία όπως η Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου, το Πολεμικό Μουσείο, το Βυζαντινό Μουσείο, το Μουσείο Ελληνικού Προσκοπισμού, το Ταχυδρομικό και Φιλοτελικό Μουσείο και το Μουσείο Γλυπτικής Νικόλαος Περαντινός. Στο Παγκράτι αναμένεται να ανοίξει σύντομα τις πύλες του το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή[11]. Επίσης στο Παγκράτι πρόσφατα εγκαινιάστηκε το παράρτημα του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πρίνστον.[12] Στο Παγκράτι βρίσκονται και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών αλλά και οι κεντρικές εγκαταστάσεις της ΕΛΕΠΑΠ (Ελληνική Εταιρεία Προστασίας και Αποκατάστασης Αναπήρων Παίδων) καθώς και το πρώτο ομοιοπαθητικό φαρμακείο της Αθήνας, το φαρμακείο του Γεώργιου Κορρέ, ιδρυτή της ομώνυμης επιχείρησης.

Το άλσος Παγκρατίου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το άλσος Παγκρατίου φυτεύτηκε το 1908 από τη Φιλοδασική Ένωση με τη φροντίδα της βασίλισσας Σοφίας η οποία επιμελήθηκε ιδιαιτέρως το πράσινο των Αθηνών. Το Άλσος έχει συνολική έκταση 30 στρέμματα, η οποία παραχωρήθηκε από τη Μονή Πετράκη. Στην αρχή είχε μόνο πεύκα, αλλά μετά το 1936, όταν παραχωρήθηκε στο Δήμο Αθηναίων, φυτεύτηκαν και άλλα δένδρα όπως κουτσουπιές, γαζίες, ακακίες και θάμνοι. Πριν από τη γερμανική κατοχή στο άλσος του Παγκρατίου υπήρχε ζωολογικός κήπος ο οποίος κατεστράφη από τους Γερμανούς. Την περίοδο της Κατοχής το Άλσος Παγκρατίου, όπως και άλλα πάρκα της πρωτεύουσας, κινδύνευσε με ολοκληρωτική καταστροφή καθώς οι Αθηναίοι χρησιμοποιούσαν την ξυλεία του για θέρμανση. Στο χώρο του Άλσους λειτουργούσε κατά τη δεκαετία του ‘70 θερινό θέατρο με ελαφριές κατασκευές, που στέγαζε το διάσημο Eλεύθερο Θέατρο. Ενωρίτερα, στην δεκαετία το '50, λειτουργούσε θερινός κινηματογράφος καθώς και μουσικό κηποθέατρο που αποτέλεσε το κέντρο διασκέδασης των κατοίκων του και όχι μόνο. Σε αυτό εμφανίζονταν οι γνωστοί καλλιτέχνες της εποχής. Όπως οι ορχήστρες του Ζοζέφ Κορίνθιου και του Γιάννη Βέλλα, όπου και πρωτοεμφανίστηκαν στις θρυλικές βραδιές ταλέντων οι Νάσος Πατέτσος και Γιάννης Βογιατζής κ.α. Επίσης στην κλειστή μεγάλη αίθουσα, μεταξύ κινηματογράφου και κηποθέατρου, λειτούργησε ένα από τα πρώτα χορευτικά κλαμπ της Αθήνας, όπου ξεφάντωναν οι ροκάδες νέοι της εποχής. Ένας από αυτούς ο Μάκης Παπαδόπουλος, μαθητευόμενος ράφτης τότε.

Απέναντι από το άλσος Παγκρατίου, στη συμβολή των οδών Ευτυχίδου και Βρυάξιδος είναι τοποθετημένη ορειχάλκινη προτομή του λογοτέχνη Στράτη Μυριβήλη. Επίσης απέναντι από το άλσος βρίσκεται και το ιστορικό 7ο γυμνάσιο Αθηνών το οποίο ανηγέρθη το 1931 επί πρωθυπουργίας Ελευθερίου Βενιζέλου με υπουργό παιδείας το Γεώργιο Παπανδρέου. Πρόκειται για ένα από τα δύο Γυμνάσια της γνωστής Βαρβακείου Σχολής.[13]

Διάσημοι κάτοικοι Παγκρατίου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γειτονιά στην καρδιά του Παγκρατίου
Στην Οδό Εμπεδοκλέος που οδηγεί στο Παναθηναϊκό Στάδιο, διασώζονται ιστορικές κατοικίες αθηναϊκών οικογενειών

Το Παγκράτι είναι μια κατεξοχήν αστική γειτονιά της Αθήνας στην οποία έζησαν, μεγάλωσαν και δημιούργησαν πολλές ιστορικές αλλά και σύγχρονες προσωπικότητες της νεότερης Ελλάδας. Τα τελευταία χρόνια αποτελεί εκ νέου πόλο έλξης για κύρια κατοικία πολλών ονομάτων του καλλιτεχνικού και πολιτικού κόσμου καθώς σε αντίθεση με άλλες γειτονιές της Αθήνας, το Παγκράτι κατάφερε να κρατήσει τον αστικό χαρακτήρα της. Σχετικά αναφέρονται οι:

  • Μιχάλης Ρέππας, σεναριογράφος, θεατρικός συγγραφέας, σκηνοθέτης, ηθοποιός


Πηγές - Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. «Pankrati kai ta peri ton Ilisson kentra: dioikēseōs, pneumatos, hygeias - Αναζήτηση Google». g.co. https://g.co/kgs/7TPpnj. Ανακτήθηκε στις 2017-09-30. 
  2. Γιοχάλας, Θανάσης. Καφετζάκη, Τόνια (2012). Αθήνα: ιχνηλατώντας την πόλη με οδηγό την ιστορία και τη λογοτεχνία. Βιβλιοπωλείον της Εστίας. ISBN 9789600515596. https://books.google.gr/books/about/%CE%91%CE%B8%CE%AE%CE%BD%CE%B1.html?id=J5BMmAEACAAJ&redir_esc=y. 
  3. ««Τους τοίχους που είχε συντροφιά», προσκύνημα στο σπίτι του Μάνου Χατζιδάκι, Του Νίκου Βατόπουλου | Kathimerini». http://www.kathimerini.gr/899358/article/politismos/polh/toys-toixoys-poy-eixe-syntrofia-proskynhma-sto-spiti-toy-manoy-xatzidaki. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  4. «Ταξίδι στο χρόνο: Το νυφοπάζαρο της οδού Υμηττού! Φωτογραφίες - ντοκουμέντο στο athensmagazine.gr». Athens magazine. http://www.athensmagazine.gr/article/retromania/254637-taksidi-sto-xrono-to-nyfopazaro-ths-odoy-ymhttoy-fwtografies-ntokoymento-sto-athensmagazine-gr. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  5. Interactive, Pegasus. «Καθημερινότητα σε ρετρό φόντο». ethnos.gr. http://www.ethnos.gr/apostoli/arthro/kathimerinotita_se_retro_fonto-63395450/. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  6. «Το Παγκράτι ξανά στη μόδα, της Σεμίνας Σαραντοπούλου | Kathimerini». http://www.kathimerini.gr/782874/article/politismos/polh/to-pagkrati-3ana-sth-moda. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  7. «Το δικό μου Παγκράτι». MetropolisPress. 2014-04-07. http://www.metropolispress.gr/%CF%84%CE%BF-%CE%B4%CE%B9%CE%BA%CF%8C-%CE%BC%CE%BF%CF%85-%CF%80%CE%B1%CE%B3%CE%BA%CF%81%CE%AC%CF%84%CE%B9/. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  8. Βαρελίδου, Ελισάβετ (Μάρτιος 2015). «Μετατρέπεται το Παγκράτι σε "δημιουργική- πολιτιστική" συνοικία;». Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών. Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. https://www.arch.ntua.gr/project/11002. Ανακτήθηκε στις 28/5/2017. 
  9. «Ψυχαγωγεί και τέρπει 91 χρόνια τους Αθηναίους». Η Εφημερίδα των Συντακτών. 2016-03-20. http://www.efsyn.gr/arthro/psyhagogei-kai-terpei-91-hronia-toys-athinaioys. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  10. internet, ΣΚΑΪ. «ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΠΑΛΑΣ: «Από το 1925 ψυχαγωγεί και τέρπει»». http://www.skai.gr/mobile/article?aid=208097. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  11. Α.Ε., tovima.gr — Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη. «tovima.gr - Το Μουσείο Γουλανδρή αλλάζει το Παγκράτι». TO BHMA. http://www.tovima.gr/culture/article/?aid=618306. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  12. «Δημήτρης Γόντικας: Το Πρίνστον είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την Ελλάδα, του Απόστολου Λακασά | Kathimerini». http://www.kathimerini.gr/881281/article/proswpa/geyma-me-thn-k/dhmhtrhs-gontikas-to-prinston-einai-arrhkta-syndedemeno-me-thn-ellada. Ανακτήθηκε στις 2017-05-28. 
  13. Γιοχάλας, Θανάσης. Καφετζάκη, Τόνια (2012). Αθήνα: ιχνηλατώντας την πόλη με οδηγό την ιστορία και τη λογοτεχνία. Βιβλιοπωλείον της Εστίας. ISBN 9789600515596. https://books.google.gr/books/about/%CE%91%CE%B8%CE%AE%CE%BD%CE%B1.html?id=J5BMmAEACAAJ&redir_esc=y. 

Άλλες πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]