Η Παναγία των Παρισίων (ταινία 1996)

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Η Παναγία των Παρισίων
Panagia Parision - DVD cover.jpg
Το εξώφυλλο του ελληνικού DVD
Σκηνοθεσία Γκάρι Τρουσντεϊλ
Κίρκ Γουάις
Παραγωγή Ντόν Χάν
Σενάριο Ταπ Μέρφι
Αϊρίν Μέτσι
Μπομπ Τζούντικερ
Νόνι Γουάιτ
Τζόναθαν Ρόμπερτς
Βασισμένο σε Η Παναγία των Παρισίων
του Βίκτωρος Ουγκώ
Πρωταγωνιστές ΗΠΑ
Τομ Χουλς
Ντέμι Μουρ
Τόνι Τζέι
Κέβιν Κλάιν
Πολ Καντέλ
Τζέισον Αλεξάντερ
Τσαρλς Κίμπουργκ
Μαίρη Γουίκς
Ντέιβιντ Όγκντεν Στίερς
Ελλάδα
Σάκης Ρουβάς
Πέμη Ζούνη
Άλκηστις Πρωτοψάλτη
Δημήτρης Κοντογιάννης
Κώστας Αποστολίδης
Κωνσταντίνος Παλιατσάρας
Χρήστος Βαλαβανίδης
Γιάννης Κούτρας
Χρυσούλα Διαβάτη
Τζον Μοδινός
Αφήγηση Κωνσταντίνος Παλιατσάρας
Μουσική Άλαν Μένκεν
Στέφεν Σουόρτζ
Τραγούδι All-4-One
Σάκης Ρουβάς
Μοντάζ Έλλεν Κινίσια
Διανομή Walt Disney Pictures
Πρώτη προβολή Country flag 21 Ιουνίου 1996
Κυκλοφορία 19 Μαρτίου 2002 (DVD)[1]
12 Μαρτίου 2013 (Blu-ray)[2]
Διάρκεια 91 λεπτά
Προέλευση ΗΠΑ
Γλώσσα Αγγλικά
Ελληνική μεταγλώτιση
Προϋπολογισμός $100 εκατομμύρια[3]
Ακαθάριστα έσοδα $325.3 εκατομμύρια[3]
Έπεται της Η Παναγία των Παρισίων 2
Σελίδα IMDb


Η Παναγία των Παρισίων (Αγγλικά:The Hunchback of Notre Dame) είναι μια αμερικάνικη ταινία κινουμένων σχεδίων της Walt Disney Pictures που κυκλοφόρησε το 1996. Η 34η ταινία μεγάλου μήκους από τα "κλασσικά της Ντίσνεϊ" είναι βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Βίκτωρος Ουγκώ, αλλά έχει αρκετές διαφορές από την αυθεντική ιστορία. Η πλοκή περιστρέφεται γύρω από τον Κουασιμόδο, τον δύσμορφο κωδωνοκρούστη της Παναγίας των Παρισίων, και την προσπάθειά του να γίνει αποδεκτός από την κοινωνία.

Με παραγωγή που έγινε στην περίοδο γνωστή και ως Αναγέννηση της Ντίσνεϋ, η ταινία θεωρείται ως μια από τις πιο σκοτεινές ταινίες κινουμένων σχεδίων της Ντίσνεϊ λόγω των ώριμων θεμάτων της, παρόμοιων θεμάτων ταινίων όπως Το Μαύρο Καζάνι (The Black Cauldron)[4] και κυκλοφόρησε την ίδια περίοδο των '90s, όπου τα πρώτα επεισόδια της δημοφιλούς σειράς της Ντίσνεϊ Gargoyles, με την ιδίου βαθμού "σκοτεινότητα", προβάλλονταν στην Αμερικανική τηλεόραση.

Σκηνοθέτες της ταινίας είναι οι Γκάρι Τρούσντεϊλ και Κίρκ Γουάις, οι οποίοι είχαν σκηνοθετήσει την Πεντάμορφη και το Τέρας, ενώ ο παραγωγός είναι ο Ντόν Χάν, παραγωγός τόσο της Πεντάμορφης και του Τέρατος όσο και του Βασιλιά των Λιονταριών. Η σύνθεση των τραγουδιών της ταινίας ανήκει στον Άλαν Μένκεν και οι στίχοι στον Στέφεν Σβαρτζ. Στους χαρακτήρες της ταινίας δανείζουν τις φωνές τους οι Τομ Χουλς, Ντέμι Μουρ, Τόνι Τζέι, Κέβιν Κλάιν, Πολ Καντέλ, Τζέισον Αλεξάντερ, Τσαρλς Κίμπουργκ, Ντέιβιντ Όγκντεν Στίερς και Μαίρη Γουίκς (στον τελευταίο της κινηματογραφικό ρόλο) ενώ στην ελληνική μεταγλώτιση ακούμε τις φωνές των Σάκη Ρουβά, Πέμη Ζούνη, Άλκηστη Πρωτοψάλτη (μόνο τραγούδι), Δημήτρη Κοντογιάννη, Κώστα Αποστολίδη, Κωνσταντίνου Παλιατσάρα, Χρήστου Βαλαβανίδη, Γιάννη Κούτρα, Χρυσούλας Διαβάτη και Τζον Μοδινού.

Η Παναγία των Παρισίων κυκλοφόρησε στις 21 Ιουνίου 1996 με θετικές κριτικές και εμπορική επιτυχία. Τα ακαθάριστα έσοδά της ξεπέρασαν τα $325 εκατομμύρια παγκοσμίως και ήταν η πέμπτη υψηλότερη κυκλοφορία με ακαθάριστα έσοδα του 1996. Έλαβε υποψηφιότητες για Όσκαρ Καλύτερης Μουσικής και Χρυσής Σφαίρας για Καλύτερη Μουσική. Μια πιο σκοτεινή προσαρμογή της ταινίας για το θέατρο γράφτηκε και σκηνοθετήθηκε από τον Τζέιμς Λαπίν στο Βερολίνο με παραγωγό την εταιρία Disney Theatrical Productions. Η παράσταση είχε τον τίτλο Der Glöckner von Notre Dame και έπαιξε από το 1999 μέχρι το 2002. Μια συνέχεια της ταινίας κυκλοφόρησε κατευθείαν σε βίντεο το 2002 με τίτλο Η Παναγία των Παρισίων 2.

Πλοκή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο Παρίσι του 1482, ο Κλοπίνος, ένας τσιγγάνος κουκλοπαίκτης, διηγείται την ιστορία του καμπούρη κωδωνοκρούστη. Μια ομάδα τσιγγάνων προσπαθούν να μπουν παράνομα στο Παρίσι αλλά ο Δικαστής Φρόλο τους στήνει ενέδρα. Μια τσιγγάνα γυναίκα από την ομάδα προσπαθεί να το σκάσει και τρέπεται σε φυγή μαζί με το δύσμορφο παιδί της αλλά ο Φρόλο την κυνηγάει και την σκοτώνει στα σκαλιά της Παναγίας των Παρισίων. Όταν βλέπει το παιδί προσπαθεί να το σκοτώσει και αυτό αλλά ο ιερέας του ναού τον σταματάει κατηγορώντας τον ότι ήδη σκότωσε μια αθώα γυναίκα. Για να εξιλεωθεί από την αμαρτία του, ο Φρόλο συμφωνεί να αναθρέψει το δύσμορφο βρέφος ως γιο του, αλλά θα διαμένει στην εκκλησία, και τον ονομάζει Κουασιμόδο.

Είκοσι χρόνια αργότερα, ο Κουσιμόδος εξελίσσεται σε έναν ευγενικό αλλά απομονωμένο νεαρό, ο οποίος ονειρεύεται να γνωρίσει τον κόσμο από κοντά, έξω από το καμπαναριό στο οποίο μεγάλωσε. Μια ομάδα τριών πέτρινων γκαργκόιλ που ζωντανεύουν - οι Ούγος, Βίκτωρ και Λαβέρνα - είναι η μόνη συντροφιά του Κουασιμόδου, και τον ενθαρύννουν να πάει στον "Πανηγύρι των Τρελών" που γίνεται κάθε χρόνο. Ενάνται στις συμβουλές του Φρόλο ότι ο κόσμος θα τον αποφεύγει λόγω της μορφής του, ο Κουασιμόδος πάει στο Πανηγύρι όπου ο κόσμος τον αποθεώνει για την παράξενη εμφάνισή του μόνο για να τον ταπεινώσει λίγο αργότερα όταν ένας από τους άντρες του Φρόλο πετάει στον Κουασιμόδο μια ντομάτα. Ο Φρόλο αρνείται να βοηθήσει τον Κουασιμόδο, αλλά η Εσμεράλδα, μια ευγενική τσιγγάνα, επεμβαίνει και ελευθερώνει τον Κουασιμόδο και στη συνέχεια χρησιμοποιεί ένα μαγικό κόλπο για να αποφύγει τη σύλληψη. Ο Φρόλο επιπλήττει τον Κουασιμόδο και τον στέλνει πίσω στον καθεδρικό ναό.

Η Εσμεράλδα ακολουθεί τον Κουασιμόδο αλλά η ίδια ακολουθείται από τον Λοχαγό Φοίβο, ο οποίος ανήκει στη φρουρά του Φρόλο. Ο Φοίβος δεν εγκρίνει τις μεθόδους του Φρόλο και αντί να συλλάβει την Εσμεράλδα για μαγεία ενόσω βρίσκεται μέσα στον ναό, την περιορίζει εκεί λέγοντας ότι έχει ζητήσει άσυλο. Η Εσμεράλδα βρίσκει τον Κουασιμόδο και οι δυο τους γίνοντα φίλοι. Ο Κουασιμόδος τη βοηθάει να δραπετεύσει από τον ναό ως αντάλλαγμα της βοήθειάς της στο Πανηγύρι. Πριν φύγει, του δίνει ένα κρεμαστό το οποίο απεικονίζει την πόλη και πού βρίσκεται το κρησφύγετο των τσιγγάνων, η Αυλή των Θαυμάτων.

Ο Φρόλο σύντομα αναπτύσσει συναισθήματα λαγνείας για την Εσμεράλδα και όταν το καταλαβαίνει, ικετεύει την Παναγία να τον σώσει από το "μάγια" της ώστε να αποφύγει την αιώνια καταδίκη. Όταν μαθαίνει για την δραπέτευσή της εξαπολύει ανθρωποκυνηγητό στην πόλη καίγοντας αμέτρητα σπίτια στο πέρασμά του όταν οι κάτοικοι αρνούνται να του πουν πού βρίσκεται η Εσμεράλδα. Ο Φοίβος συνειδητοποιεί τη διαβολική φήμη του Φρόλο και αψηφώντας τις διαταγές του, σώζει μια οικογένεια από τις φλόγες οδηγώντας τον Φρόλο να τον καταδικάσει σε θάνατο για ανυπακοή. Ο Φοίβος προσπαθεί να το σκάσει και τραυματίζεται, πέφτει στο ποτάμι αλλά η Εσμεράλδα τον σώζει και τον πηγαίνει στην Παναγία των Παρισίων. Εν τω μεταξύ, τα γκαργκόιλ ενθαρύννουν τον Κουασιμόδο να εξομολογηθεί τα αισθήματά του στην Εσμεράλδα, αλλά η καρδιά του ραγίζει όταν ανακαλύπτει ότι η Εσμεράλδα και ο Φοίβος έχουν ερωτευτεί.

Αργότερα το βράδυ, ο Φρόλο συνειδητοποιεί ότι ο Κουασιμόδος βοήθησε την Εσμεράλδα να δραπετεύσει και επιστρέφει στην Παναγία των Παρισίων. Μπλοφάρει λέγοντας του Κουασιμόδου ότι γνωρίζει πού βρίσκεται η Αυλή των Θαυμάτων και ότι το πρωί σκοπεύει να επιτεθεί. Χρησιμοποιώντας τον χάρτη/κρεμαστό που του έδωσε η Εσμεράλδα, ο Κουασιμόδος μαζί με τον Φοίβο βρίσκουν το κρησφύγετο τον τσιγγάνων θέλοντας να τους προειδοποιήσουν, αλλά ο Φρόλο τους έχει ακολουθήσει και συλλαμβάνει όλους τους τσιγγάνους. Ο Φρόλο προετοιμάζεται να κάψει την Εσμεράλδα στην πυρά όταν αυτή αρνείται την προσφορά του να σώσει τη ζωή της αν τον διαλέξει ως ταίρι, αλλά ο Κουασιμόδες τη σώζει και τη φέρνει στον ναό. Ο Φοίβος ελευθερώνει τους τσιγγάνους και κινητοποιεί τους κατοίκους του Παρισιού εναντίον του Φρόλο και των αντρών του, οι οποίοι προσπαθούν να μπουν με τη βία στον ναό. Την ίδια στιγμή ο Κουασιμόδος και τα γκαργκόιλ χύνουν λιωμένο χαλκό στους δρόμους από το καμπαναριό για να διασφαλίσουν ότι κανένας δεν θα μπει στον ναό. Ο Φρόλο όμως καταφέρνει να τρυπώσει μέσα και καταδιώκει την Εσμεράλδα και τον Κουασιμόδο στο μπαλκόνι όπου Φρόλο και Κουασιμόδος πέφτουν στο κενό. Ο Φρόλο πέφτει στον λιωμένο χαλκό και πεθαίνει ενώ ο Φοίβος καταφέρνει να σώσει τον Κουασιμόδο αρπάζοντάς τον από τον κατώτερο όροφο κατά την πτώση.

Ο Κουασιμόδος αποδέχεται ότι η Εσμεράλδα και ο Φοίβος είναι ερωτευμένοι και τους δίνει την ευχή του. Οι δυο τους τον ενθαρύννουν να εγκαταλείψει τον ναό και να βρει έξω στον κόσμο όπου οι κάτοικοι ζητωκραυγάζοντας τον υποδέχονται ως ήρωα και γίνεται αποδεκτός από την κοινωνία.

Ηθοποιοί[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Τομ Χουλς ως Κουασιμόδος: Ένας εικοσάχρονος καμπούρης νεαρός και ο κωδωνοκρούστης στον καθεδρικό ναό της Παναγίας των Παρισίων. Ο κηδεμόνας του, Δικαστής Φρόλο, του λέει συνεχώς ότι είναι ένα άσχημο τέρας και ότι δεν θα γίνει ποτέ απόδεκτός από την κοινωνία. Παρόλα αυτά, το τραγούδι του Κλοπίνου στο άνοιγμα της ταινίας, ζητάει από τους ακροατές να κρίνουν από μόνοι τους "ποιος είναι άνθρωπος, ποιος σατανάς".
  • Ντέμι Μουρ ως Εσμεράλδα (τα τραγούδια της Εσμεράλδα ερμήνευσε η Χάιντι Μόλενχορ): Μια όμορφη τσιγγάνα χορέυτρια στους δρόμους του Παρισιού. Γίνεται φίλη με τον Κουασιμόδο και του δείχνει ότι η ψυχή του είναι πραγματικά όμορφη, ακόμη και αν η μορφή του είναι αποκρουστική. Ιδιαίτερα ανεξάρτητη και έξυπνη, απεχθάνεται το πώς φέρεται ο Φρόλο στους τσιγγάνους του Παρισιού και τους περιθωριακούς, αποζητώντας δικαιοσύνη. Ερωτεύεται τον Λοχαγό Φοίβο.
  • Τόνι Τζέι ως Δικαστής Φρόλο: Ένας αδίστακτος, φαρισαϊκός και θρησκευτικά ευσεβής δικαστής και απρόθυμος κηδεμόνας του Κουασιμόδου. Μισεί έντονα τον τσιγγάνικο πληθυσμό του Παρισιού, τον οποίο βλέπει ως "ακάθαρτο" κοινό κόσμο και επιδιώκει να εξολοθρεύσει ολόκληρη τη φυλή. Εμφανίζει επίσης μια σαδιστική και λάγνα εμμονή με την Εσμεράλδα. Πιστεύει γενικά ότι ό,τι πράττει είναι θέλημα Θεού, παρά τις συχνές διαφωνίες του με τον ιερέα του Καθεδρικού ναού.[5]
  • Κέβιν Κλάιν ως Λοχαγός Φοίβος: Στρατιώτης και Λοχαγός της φρουράς του Φρόλο. Ερωτεύεται την Εσμεράλδα και αψηφά τις διαταγές του Φρόλο γιατί διαφωνεί με τις μεθόδους του.
  • Πολ Καντέλ ως Κλοπίνος: Ο άτακτος αρχηγός των τσιγγάνων. Συστήνει την ιστορία στο κοινό, εξηγώντας πώς ο Κουασιμόδος, ο κωδωνοκρούστης της εκκλησίας, έφτασε στο σημείο που βρίσκεται σήμερα.
  • Τσαρλς Κίμπουργκ, Τζέισον Αλεξάντερ και Μαίρη Γουίκς ως Βίκτωρ, Ούγος και Λαβέρνα: Τα τρία κωμικά πέτρινα γκαργκόιλ τα οποία ζωντανεύουν και είναι οι καλύτεροι φίλοι του Κουασιμόδου και οι φύλακές του. Αυτή ήταν η τελευταία ταινία της Γουίκς. Μετά το θάνατό της, η Τζέιν Γουίδερς δάνεισε τη φωνή της στη Λαβέρνα για το σίκουελ της ταινίας, Η Παναγία των Παρισίων 2.
  • Ντέιβιντ Όγκντεν Στίερς ως Ιερέας: Ένας ευγενικός άνθρωπος ο οποίος βοηθά πολλούς χαρακτήρες κατά τη διάρκεια της ταινίας, συμπεριλαμβανομένου και της Εσμεράλδας. Επίσης σταμάτησε τον Φρόλο από το να σκοτώσει τον Κουασιμόδο όταν ήταν ακόμη βρέφος.
Οι τίτλοι τέλους της ελληνικής μεταγλώτισης της ταινίας με τους Έλληνες που χάρισαν τις φωνές τους στους χαρακτήρες

Ελληνική μεταγλώτιση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραγωγή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ανάπτυξη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ιδέα για την ταινία ήρθε από τον Ντέιβιντ Στέιντον το 1993, ο οποίος εμπνεύστηκε να μετατρέψει το μυθιστόρημα του Βίκτωρος Ουγκώ Η Παναγία των Παρισίων σε ταινία κινουμένων σχεδίων όταν διάβασε την προσαρμογή των κλασσικά εικονογραφημένων κόμικς.[6] Ο Στέιντον πρότεινε την ιδέα στον τότε υπέυθυνο των στούντιο, Τζέφρεϊ Κάτζενμπεργκ.

Μετά το τέλος της ταινίας Η Πεντάμορφη και το Τέρας, ο Γκάρι Τρουσντεϊλ εκμεταλλέυτηκε την ευκαιρία και έκανε διάλειμμα από τη σκηνοθεσία αντί να περάσει τους επόμενους μήνες στη δημιουργία του Βασιλιά των Λιονταριών.[7] Έπειτα από αυτό, ο Τρουσντεϊλ και ο Κίρκ Γουάις επιχείρησαν να φτιάξουν μια ταινία κινουμένων σχεδίων για τον Ορφέα με τον τίτλο Ένα τραγούδι της θάλλασας, βασισμένη στην Ελληνική μυθολογία.[8] Το σχέδιο δεν προχώρησε αλλά ενώ δούλευαν πάνω στην ιδέα, καλέσθηκαν να συναντήσουν τον Κάτζενμπεργκ. "Εκείνη την περίοδο", εξηγεί ο Τρουσντεϊλ, "ενώ δουλεύαμε πάνω στην ιδέα [για τον Ορφέα], λάβαμε ένα τηλεφώνημα από τον Τζέφρεϊ. Είπε 'Παιδιά, εγκαταλείψτε ό,τι κάνετε - τώρα δουλεύετε πάνω στον καμπούρη'".[9] Σύμφωνα με τον Γουάις, πίστεψαν ότι η ταινία είχε "μεγάλες δυνατότητες...αξέχαστους χαρακτήρες, ένα πραγματικά απίστευτο σκηνικό, δυνατότητα για φανταστικά γραφικά και πολύ συναίσθημα"[10]

Η παραγωγή της ταινίας ξεκίνησε το καλοκαίρι του 1993.[11] Τον Οκτώβριο του 1993, οι σκηνοθέτες Γκάρι Τρουσντεϊλ και Κίρκ Γουάις και ο καλλιτεχνικός σκηνοθέτης Ντέιβιντ Γκόετζ μαζί με τους Ρόι Κόνλι, Εντ Χέρτνερ, Γουίλ Φιν, Άλαν Μένκεν και Στέφεν Σβαρτζ, ταξίδεψαν στο Παρίσι για δέκα μέρες. Οι τρεις μέρες ήταν αφιερωμένες στην εξερεύνηση της Παναγίας των Παρισίων, συμπεριλαμβανομένου και μιας ιδιωτικής ξενάγησης σε σπάνια ειδωμένα από κόσμο περάσματα, κλιμακοστάσια, πύργους και κρυμμένα δωμάτια, όπου ο Ουγκώ έδρασε. Επισκέφτηκαν επίσης το Μέγαρο της Δικαιοσύνης αλλά και την αυθεντική τοποθεσία της Αυλής των Θαυμάτων.[12]

Συγγραφή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

"Ξέραμε ότι το να παραμείνουμε πιστοί στο υλικό με το να εξακολουθήσουμε να δίνουμε την απαιτούμενη ποσότητα φαντασίας και διασκέδασης που ο περισσότερος κόσμος αναμένει από μια ταινία κινουμένων σχεδίων της Ντίσνεϊ ήταν πρόκληση. Δεν θα τελειώναμε την ιστορία με τον τρόπο που τελειώνει στο βιβλίο όπου όλοι πεθαίνουν."
Kirk Wise[13]

Ο συγγραφέας Ταπ Μέρφι καλέσθηκε για να γράψει το σενάριο και αποφασίστηκε νωρίς ότι ο Κουασιμόδος θα ήταν το επίκεντρο της ιστορίας, όπως ήταν και σε παλαιότερες προσαρμογές ταινιών.[14] Η αρχική ιδέα ήταν να γραφτεί μια ιστορία αγάπης μεταξύ του Κουασιμόδου και της Εσμεράλδας, σύμφωνα με τον Μέρφι, αλλά "αποφασίσαμε να κάνουμε τον Λοχαγό Φοίβο πιο ηρωικό και κεντρικό στην ιστορία. Με αυτή την απόφαση ωρίμασε και η ιδέα ενός είδους ερωτικού τριγώνου μεταξύ Κουασιμόδου, Εσμεράλδας και Φοίβου."[15] Μερικοί από τους χαρακτήρες-κλειδιά του βιβλίου εγκαταλείφθηκαν τελείως ενώ τα γκαργκόιλ του ναού προστέθηκαν στην ιστορία από τους Τρουσντεϊλ και Γουάις και παρουσιάστηκαν ως οι κωμικοί έμπιστοι φίλοι και συμβουλάτορες του Κουασιμόδου• όπως γράφεται στο βιβλίο: "Τα άλλα αγάλματα, αυτά των τεράτων και των δαιμόνων, δεν ένιωσαν μίσος για τον Κουασιμόδο...Οι Άγιοι ήταν οι φίλοι του και τον ευλόγησαν τα τέρατα να είναι φίλοι του και να τον προστατεύουν. Έτσι θα μπορούσε να τους ανοίξει την καρδιά του."[16][17]

Μια από τις πρώτες αλλαγές που έγιναν για να συμβιβαστεί η ιστορία με το αίτημα της Ντίσνεϊ, ήταν να μετατραπεί ο Φρόλο σε δικαστή παρά σε αρχιδιάκονο έτσι ώστε να αποφευχθούν οποιουδήποτε είδους θρησκευτικές ευαισθησίες όταν θα τελείωνε η ταινία.[18] "Καθώς μελετούσαμε τους χαρακτήρες, ειδικά τον Φρόλο, οπωσδήποτε ανακαλύψαμε πολλούς ιστορικούς παραλληλισμούς με το είδος μανίας που είχαμε: με τον Ομοσπονδιακό Νότο, τη Ναζιστική Γερμανία, διαλέξτε και πάρτε," εξήγησε ο Γουάις. "Αυτά τα πράγματα επηρέασαν τον τρόπο σκέψης μας."[15] Ο παραγωγός Ντον Χαν εκτιμά ότι η έμπνευση για τον Φρόλο ήρθε από την ερμηνεία του Ρέιφ Φάινς ως Άμον Γκετ στην ταινία Η Λίστα του Σίντλερ, ο οποίος δολοφονούσε Ιουδαίους ενώ ταυτόχρονα ποθούσε την Ιουδαία υπηρέτριά του.[13]

Για την σκηνή στο άνοιγμα της ταινίας, ο βετεράνος ιστορικός της Ντίσνεϊ Μπέρνι Μάτισον κατασκεύασε μια αποτελεσματική σκηνή η οποία κάλυπτε πολλά αλλά ο υπεύθυνος του στούντιο Τζέφρεϊ Κάτζενμπεργκ ένιωθε ότι κάτι έλειπε. Ακολουθώντας τη συμβουλή του Στέφεν Σουόρτζ να προσθέσει μουσική στη σκηνή, οι Γάλλοι σχεδιαστές κινουμένων σχεδίων Πολ και Γκαετάν Μπριζί δημιούργησαν μια σκηνή πάνω στη μουσική των Μένκεν και Σουόρτζ, η οποία οδήγησε στο τραγούδι "Στα σκαλιά της Παναγιάς" (The Bells of Notre Dame).[19] Ο στιχουργός Στέφεν Σουόρτζ δούλεψε στενά με τη συγγραφική ομάδα προτείνοντας ακόμη ότι το κοινό θα έπρεπε να παραμείνει να αναρωτιέται το τι θα έκανε ο Φοίβος πριν σβήσει τον πυρσό στο νερό όταν αψήφησε τον Φρόλο.[20]

Μια άλλη αλλαγή, όπως ήταν αναμενόμενο, ήταν το τέλος της ταινίας. Ενώ ο Φρόλο πεθαίνει και έχει το ίδιο τέλος με το βιβλίο - φτιάχτηκε ακόμη πιο τρομακτικό στην ταινία - ο Κουασιμόδος και η Εσμεράλδα γλιτώνουν τις ζωές τους και έχουν ευτυχισμένο τέλος. Το αναθεωρημένο τέλος βασίστηκε εν μέρη στο λιμπρέτο του ιδίου του Βίκτωρος Ουγκώ για μια όπερα, όπου επέτρεψε στον Λοχαγό Φοίβο να σώσει την Εσμεράλδα από την εκτέλεσή της.

Κάστινγκ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Προς το τέλος του 1993, η ποπ τραγουδίστρια Σίντι Λόπερ ήταν η πρώτη ηθοποιός που συνδέθηκε με την ταινία στα πολύ αρχικά της στάδια. Σκεφτόμενη ότι την είχαν πάρει για το ρόλο της Εσμεράλδας, η Λόπερ τρόμαξε όταν έμαθε ότι θα έδινε τη φωνή της σε ένα γκαργκόιλ ονόματι Κουίν και προσλήφθηκε μια εβδομάδα αργότερα μετά από ένα δοκιμαστικό ανάγνωσης με τους σκηνοθέτες.[21] Αργότερα, η ομάδα ανάπτυξης σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει τα ονόματα Τσάνεϊ, Λότον και Κουίν - ονόματα ηθοποιών οι οποίοι έπαιξαν τον Κουασιμόδο σε προηγούμενες κινηματογραφικές εκδοχές της ταινίας. Παρόλα αυτά, το νομικό τμήμα της Ντίσνεϊ έφερε ένσταση στη χρησιμοποίηση των ονομάτων για τα γκαργκόιλ, φοβούμενη ότι η πλευρά των Λον Τσάνεϊ, Τσαρλς Λότον ή Άντονι Κουίν (ο οποίος ήταν ακόμη ζωντανός) μπορεί να έκανε μήνυση κι έτσι το ονόματα αυτά εγκαταλείφθηκαν.[22] Τρουσντεϊλ και Γουάις πρότειναν τότε να δώσουν στα γκαργκόιλ τα μικρά ονόματα των ηθοποιών, δηλαδή Λον, Τσαρλς και Άντονι, αλλά υπήρχε η ίδια νομική ανησυχία με αποτέλεσμα να δώσουν στα δύο από τα γκαργκόιλ τα ονόματα Βίκτωρ και Ούγος εμπνευσμένοι από το όνομα του ίδιου του συγγραφέα του βιβλίου. Στο τρίτο γκαργκόιλ έδωσαν το όνομα Λαβέρνα, το οποίο επιλέκτηκε από τον Γουάις ως φόρος τιμής στην τραγουδίστρια των Andrews Sisters, Λαβέρνα Άντριους.[22] Τώρα ως Λαβέρνα, η Λόπερ θεωρήθηκε πολύ μικρή για να "ενσαρκώσει" μια φίλη του Κουασιμόδου η οποία θα το έδινε σοφές συμβουλές ενώ την ίδια στιγμή ο Σαμ ΜακΜούραϊ - περισσότερο γνωστός για τη δουλειά του στο The Tracey Ullman Show - προσλήφθηκε ως Ούγος. Εν τω μεταξύ, ο Τσαρλς Κίμπουργκ, ο οποίος αρχικά δεν ήταν ενθουσιασμένος με την προσαρμογή της ταινίας σε κινούμενα σχέδια, προσλήφθηκε ως Βίκτωρ, αλλά αργότερα ενθουσιάστηκε με το επίπεδο έρευνας που έγινε για να ολοκληρωθεί η ταινία και το πώς οι ιδέες για τις ιστορίες μεταφέρθηκαν από το βιβλίο στην οθόνη.[23] Μετά από πολλές ηχογραφήσεις και δοκιμαστικά, η Λόπερ και ο ΜακΜούραϊ ειδοποιήθηκαν από τους σκηνοθέτες οι οποίοι τους απελευθέρωσαν από τους ρόλους τους.[24] Ο Τζέισον Αλεξάντερ, ο οποίος έδωσε τη φωνή του στον Αμπουσμόλ στην ταινία Η Επιστροφή του Τζαφάρ, προσλήφθηκε ως Ούγος εκπληρώνοντας μια επιθυμία που είχε από καιρό να είναι σε μια ταινία της Ντίσνεϊ. Τότε ο ρόλος της Λαβέρνα επανεξετάστηκε λεπτομερώς και αναβαθμίστηκε σε ένα πιο ώριμο, σοφότερο χαρακτήρα και την Μαίρη Γουίκς να προσλαμβάνεται για αυτόν.[24] Έπειτα από το θάνατο της Γουίκς τον Οκτώβριο του 1995,[25] η Τζέιν Γουίδερς προσλήφθηκε για τις εναπομείναντες (6) ατάκες της Λαβέρνα.[13][26]

Ο Μάντι Πατίνκιν προσεγγίστηκε για τον ρόλο του Κουασιμόδου, αλλά το στυλ ερμηνείας για τον ρόλο συγκρούστηκε με τις απαιτήσεις των παραγωγών και ο Πατίνκιν δήλωσε: "Ήμουν εκεί απλά για ένα δοκιμαστικό και είπα 'Δεν μπορώ να το κάνω αυτό'."[27] Ο Τομ Χουλς προσλήφθηκε τότε ως Κουασιμόδος και του επιτράπηκε να τραγουδήσει ο ίδιος τα τραγούδια του ρόλου αφού πρώτα του ζητήθηκε να κάνει ένα ντέμο του τραγουδιού "Φεύγω" (Out there).[28]

Επιθυμώντας μια διαφορετική, πιο βραχνή φωνή από τις προηγούμενες που χρησιμοποιήθηκαν για κεντρικές ηρωίδες σε ταινίες της Ντίσνεϊ,[29] η Ντέμι Μουρ προσλήφθηκε για το ρόλο της Εσμεράλδας και συναντήθηκε με τον Άλαν Μένκεν και τον Στέφεν Σουόρτζ για τα τραγούδια. Μετά από αρκετές δοκιμαστικές ηχογραφήσεις, η ηθοποιός, σύμφωνα με τον Σουόρτζ, είπε: "Καλύτερα να προσλάβετε κάποια άλλη". Έτσι, για την ερμηνεία των τραγουδιών της Εσμεράλδας προσλήφθηκε η τραγουδίστρια του "New York City cabaret", Χάιντι Μόλενχορ.[30]

Ο Βρετανός ηθοποιός Τόνι Τζέι, ο οποίος δήλωσε για τον ρόλο του ως Φρόλο ως την "προσφορά του για την αθανασία",[31] προσλήφθηκε από τους σκηνοθέτες μετά τη συνεργασία τους στην ταινία Η Πεντάμορφη και το Τέρας. Όταν είδαν την ερμηνεία του ως Θείος Έρνι στο μιούζικαλ The Who's Tommy, ο ηθοποιός του Μπρόντγουεϊ Πολ Καντέλ επιλέχθηκε για τη φωνή του Κλοπίνου.[29]

Εικονογράφηση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μέρος της εικονογράφησης της Παναγίας των Παρισίων έγινε στην Air Way 1400 στην Καλιφόρνια, όπου βρισκόταν ένα από τα πολλά επιτελεία της Walt Disney.

Παράλληλα με την ταινία Ποκαχόντας, η ομάδα που δούλευε για την Παναγία των Παρισίων ήταν ανάμεσα στις πρώτες που δούλεψε για μεγάλου μήκους ταινία στο νέο κτίριο της Disney Feature Animation γειτονικά του κύριου λωτ της Ντίσνεϊ στο Μπέρμπανκ.[10][32] Όμως, καθώς το κτίριο ήταν κατειλημμένο για τις ταινίες Ο Βασιλιάς των Λιονταριών και Ποκαχόντας την ίδια περίοδο, περισσότερο προσωπικό προσλήφθηκε από τον Καναδά και το Ηνωμένο Βασίλειο για την Παναγία των Παρισίων,[33] και καθώς η ανάπτυξη προχωρούσε, το μεγαλύτερο μέρος της ομάδας μεταφέρθηκε σε μια μεγαλύτερη εγκατάσταση στο Airway της Γκλεντέι στην Καλιφόρνια. Καθώς η ομάδα και το προσωπικό μετακόμιζε στο νέο του επιτελείο, αποφάσισε να ονομάσουν το καινούριο κτίριο "Sanctuary" (ιερό, άδυτο).[34]

Από την εποχή που έγινε η ταινία Ποιος παγίδεψε τον Ρότζερ Ράμπιτ;, η Ντίσνεϊ πρόσλαβε εικονογραφιστές από τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιρλανδία αλλά και από τον Καναδά, οι οποίοι παρείχαν τα καθήκοντά τους στο προσφάτως ανοικτό δορυφορικό στούντιο της Ντίσνεϊ στο Παρίσι,[19] όπου και ολοκληρώθηκε το 20% της ταινίας.[35] Εν τω μεταξύ, ενώ στα στούντιο της Ντίσνεϊ στη Φλόριντα προετοιμαζόταν η πρώτη "εντός έδρας" παραγωγή για την ταινία με τον τότε τίτλο Ο Θρύλος της Μουλάν (τελικά κυκλοφόρησε ως Μουλάν), τουλάχιστον εφτά εικονογραφιστές έγραψαν περίπου τέσσερα λεπτά από την ταινία, κυρίως με σκηνές των Φρόλο και Κουασιμόδου. Καλλιτέχνες ειδικών εφέ, σχεδίου και καθαρισμού παρείχαν επιπλέον στήριξη.[36]

Για να επιτευχθούν οι σκηνές μεγάλης κλίμακας με πάρα πολύ κόσμο, κυρίως στις σκηνές στο Πανηγύρι των Τρελών αλλά και στην κλιμάκωση της ταινίας, χρησιμοποιήθηκαν υπολογιστές με πρόγραμμα εικονογράφισης στους οποίους δημιουργήθηκαν έξι τύποι χαρακτήρων - άντρες και γυναίνες κανονικού βάρους σώματος, χοντροί ή λεπτοί - και οι οποίοι ήταν προγραμματισμένοι να εκτελούν 72 συγκεκριμένες κινήσεις από το να χοροπηδάνε μέχρι να χειροκροτούν.[37] Ψηφιακή τεχνολογία προσέφερε επίσης μια οπτική σάρωση στη σκηνή όπου ο Κουασιμόδος σπάει τις αλυσίδες, τρέχει γύρω από το ναό και αιωρείται πάνω από την πλατεία για να σώσει την Εσμεράλδα.[15]

Μουσική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Έχοντας δουλέψει στην ταινία Ποκαχόντας για ένα χρόνο, οι Άλαν Μένκεν και Στέφεν Σουόρτζ, σύμφωνα με τον Σουόρτζ, είχαν πολλές προτάσεις για να δουλέψουν σε ταινίες αλλά διάλεξαν να δουλέψουν στην Παναγία των Παρισίων γιατί τους τράβηξαν τα υποκείμενα θέματά της για την κοινωνία των απόκληρων αλλά και η προσπάθεια του Κουασιμόδου να ελευθερωθεί από την ψυχολογική καταπίεση του Φρόλο.[38]

Η ταινία έχει πολλά μουσικά μοτίβα κατά τη διάρκειά της, τα οποία "χαιρετούν" μπαίνοντας και βγαίνοντας μέσα σε κομμάτια μουσικής και έχοντας ποικίλες χροιές ανάλογα με τη δράση και την ιστορία της ταινίας στο συγκεκριμένο σημείο. Το soundtrack της ταινίας περιλαμβάνει κομμάτια σε σύνθεση του Άλαν Μένκεν και τραγούδια σε στίχους των Άλαν Μένκεν και Στέφεν Σουόρτζ. Τα τραγούδια τα οποία περιλαμβάνονται σε αυτό είναι: "Στα σκαλιά της Παναγιάς" (The Bells of Notre Dame) για τον Κλοπίνο, "Φεύγω" (Out There) για Κουασιμόδο και Φρόλο, "Τζουμ Τριάλα" (Topsy Turvy) επίσης για τον Κλοπίνο, "Η Προσευχή της Εσμεράλδας" (God Help the Outcasts) για την Εσμεράλδα, "Λάμπψη του Ουρανού/Σκοτάδι του Άδη" (Heaven's Light/Hellfire) για Κουασιμόδο, Ιερέα και Φρόλο, "Είσαι τυπάς" (A Guy Like You) για τα γκαργκόιλ και "Η Αυλή των Θαυμάτων" (The Court of Miracles) για τον Κλοπίνο και τους τσιγγάνους.[39][40]

Τρία τραγούδια που γράφτηκαν για την ταινία απορρίφθηκαν και δεν προστέθηκαν στην εξέλιξη της ιστορίας. Οι Τρουσντεϊλ και Γουάις δεν ήταν βέβαιοι για το ποιο μουσικό κομμάτι θα ήταν κατάλληλο για την τρίτη πράξη, παρόλο που οι Μένκεν και Σουόρτζ έγραψαν δυο ερωτικά τραγούδια, "Σε ένα μέρος θαυμάτων" (In a Place of Miracles) και "Όσο υπάρχει φεγγάρι" (As Long as There's a Moon), για την Εσμεράλδα και τον Φοίβο. Ο Τρουσντεϊλ και ο Γουάις ένιωθαν ότι το τραγούδι θα αφαιρούσε από τον Κουασιμόδο τον πρωραγωνιστικό ρόλο[41] και τελικά αποφάσισαν να τραγουδάει ο Κλοπίνος κατά τη διαδρομή του Κουασιμόδου και του Φοίβου στην εκτέλεσή τους επειδή βρήκαν το κρησφύγετο των τσιγγάνων.[42] Οι Μένκεν και Σουόρτζ έγραψαν επίσης και το τραγούδι "Όταν" (Someday) το οποίο αρχικά προοριζόταν για την ταινία, αλλά οι σκηνοθέτες επιθυμούσαν ένα θρησκευτικό τραγούδι να ακουστεί μέσα στον ναό κι έτσι το "Όταν" μεταφέρθηκε στους τίτλους τέλους της σειράς.[43] Το R&B συγκρότημα All-4-One ηχογράφησε το τραγούδι για τους τίτλους τέλους για την κυκλοφορία της ταινίας στις Ηνωμένες Πολιτείες,[44] και για την κυκλοφορία της ταινίας στο Ηνωμένο Βασίλειο, το τραγούδι ηχογραφήθηκε από το Βρετανικό R&B γυναικείο συγκρότημα Eternal. Ο Λουίς Μιγκέλ ηχογράφησε μια ισπανική εκδοχή του τραγουδιού για την κυκλοφορία της ταινίας στη Λατινική Αμερική, η οποία έκανε μεγάλη επιτυχία.

Λίστα κομματιών[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξώφυλλο του ελληνικού soundtrack
No. Tίτλος Τραγουδιστής(ες) Διάρκεια
1. "The Bells of Notre Dame"
"Στα Σκαλιά της Παναγιάς"  
Πολ Καντέλ
Κωνσταντίνος Παλιατσάρας
6:24
2. "Out There"
"Φεύγω"  
Τόνι Τζέι & Τομ Χουλς
Δημήτρης Κοντογιάννης & Σάκης Ρουβάς
4:25
3. "Topsy Turvy"
"Τζουμ Τριάλα"  
Πολ Καντέλ
Κωνσταντίνος Παλιατσάρας
5:36
4. "Humiliation"
"Γελοιοποίηση"  
Ορχηστρικό 1:39
5. "God Help The Outcasts"
"Η Προσευχή της Εσμεράλδας"  
Χάιντι Μόλενχορ
Άλκηστις Πρωτοψάλτη
3:45
6. "The Bell Tower"
"Καμπαναριό"  
Ορχηστρικό 3:05
7. "Heaven's Light/Hellfire"
Λάμψη του Ουρανού/Σκοτάδι του Άδη"  
Τομ Χουλς & Τόνι Τζέι
Σάκης Ρουβάς & Δημήτρης Κοντογιάννης
5:23
8. "A Guy Like You"
"Είσαι Τυπάς"  
Τσαρλς Κίμπουργκ, Τζέισον Αλεξάντερ & Μαίρη Γουίκς
Γιάννης Κούτρας, Χρήστος Βαλαβανίδης & Χρυσούλα Διαβάτη
2:54
9. "Paris Burning"
"Το Παρίσι Καίγεται"  
Ορχηστρικό 1:56
10. "The Court Of Miracles"
"Η Αυλή των Θαυμάτων"  
Πολ Καντέλ
Κωνσταντίνος Παλιατσάρας
1:27
11. "Sanctuary!"
"Άσυλο"  
Ορχηστρικό 6:01
12. "And He Shall Smite the Wicked"
"Με την Ρομφαία θα Κτυπήσει τους Κακούς"  
Ορχηστρικό 3:30
13. "Into The Sunlight"
"Στο Φως του 'Ηλιου"  
Ορχηστρικό 2:08
14. "The Bells Of Notre Dame (Reprise)"
"Στα Σκαλιά της Παναγιάς"  
Πολ Καντέλ
Κωνσταντίνος Παλιατσάρας
1:11
15. "Someday"
"Όταν"  
All-4-One
Σάκης Ρουβάς
4:20

Θέματα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Παναγία των Παρισίων καταπιάνεται με αρκετά θέματα, συμπεριλαμβανομένου την βρεφοκτονία, τη λαγνεία, την καταδίκη και την αμαρτία.[45] Ένα από τα πιο σημαντικά είναι η πίστη σε ένα Θεό που αγαπά και συγχωρεί. Επίσης, σύμφωνα με τον Μαρκ Πίνσκι, υπονοεί μια "καταδίκη των αμβλώσεων, της ευθανασίας και του ρατσισμού, καθώς και την ηθική αντίσταση στη γενοκτονία".[46]

Η Παναγία των Παρισίων ήταν η πρώτη - και η μόνη - μεγάλου μήκους ταινία της Ντίσνεϊ που είχε εστιάσει σε παραδοσιακή θρησκευτική πίστη: τη θρησκευτική μεταρρύθμιση. Στην πραγματικότητα, οι λέξεις "Θεός", "Κύριος" και "Κόλαση" ειπώνονται στη συγκεκριμένη ταινία περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη. Το Ευαγγέλιο κατά την Ντίσνεϊ εξηγεί ότι "είναι η εκκλησία...η οποία διαμεσολαβεί ή επιχειρεί να διαμεσολαβήσει μεταξύ αυτής και του κακού με τις κακές προθέσεις του." Η δημιουργική ομάδα και τα στελέχη του στούντιο ήρθαν αντιμέτωποι με ποικίλα θέματα, ειδικά με αυτά που σχετίζονταν με θρησκευτικό περιεχόμενο, "για την αδυναμία τους να υπερασπιστούν τους φτωχούς και τους αδύναμους" και την ανησυχία ότι η ιστορία ήταν "πολύ αμφισβητούμενη".[46] Η Deconstructing Disney σημειώνει ότι το στούντιο "προσέγγισε το όνομα του Θεού σχεδόν με Εβραϊκό ζήλο (κάτι που δεν θα έπρεπε ποτέ να ειπωθεί) ωστόσο εδώ γίνεται επίκληση κατά τρόπο ευσεβή και με πουριτανισμό." Πολλά από τα τραγούδια υιοθετήθηκαν από γνήσιες Λατινικές προσευχές και ψαλμωδίες, όπως το "Σκοτάδι του Άδη" (Hellfire), το οποίο χρησιμοποιεί τη μορφή της Τριαινοειδούς μάζας των Ευχαριστιών ως αντισταθμιστική μελωδία. Ο συνεταιρισμός της Εκκλησίας με μια μορφή κακής ηγεσίας από έναν άνθρωπο ο οποίος είναι "[ένας θρησκευτικός αρχηγός] σχεδόν με όλες τις απόψεις εκτός από τον τίτλο" "υπονοεί μια εκκλησία η οποία είναι αναποτελεσματική αν όχι γεμάτη κακία", ίδια κριτική που έδωσε και ο Ουγκώ στο μυθιστόρημά του. Το Ευαγγέλιο κατά την Ντίσνεϊ περιλαμβάνει μια φράση που λέει: "θρησκεία... εμφανίζεται ως μια ανίκανη, άνευ σημασίας καρικατούρα [και] η Ντίσνεϊ αρνείται να παραδεκτεί ένα σημαντικό λόγο για τη θρησκεία". Σε ένα σημείο, ο ιερέας λέει στην Εσμεράλδα, "Δεν μπορείς να διορθώσεις όλα τα κακά αυτού του κόσμου από μόνη σου...ίσως υπάρχει κάποιος εδώ μέσα που μπορεί" αναφερόμενος στον Θεό. Αυτό αμφισβητεί τη δύναμη των θρησκευομένων ανθρώπων να δημιουργήσουν πραγματικά έναν κόσμο ηθικό και ευτυχισμένο.[46]

Είναι ότι πολλοί το βλέπουν ως μια επίθεση στο Χριστιανικό Δίκαιο, εξαιτίας του δυνατού θέματος της "θρησκευτικής και ηθικής υποκρισίας" - θρησκευτικές φιγούρες κάνουν ανήθικα πράγματα στο όνομα της θρησκείας. Ο Φρόλο είναι μια σύνθετη φιγούρα η οποία είναι διχασμένη ανάμεσα "στο καλό και στο κακό, την αγνότητα και τη λαγνεία". Ενώ η εκκλησία εκπροσωπεί "το πνεύμα του Χριστιανικού Θεού", αυτό αντιπαρατίθεται από τις σκληρές πράξεις και κρίσεις του Φρόλο, ο οποίος ισχυρίζεται ότι κάνει το έργο του Θεού. Το Ευαγγέλιο κατά την Ντίσνεϊ εξηγεί ότι "ενώ ο στόχος του Φρόλο είναι να εξαγνίσει τον κόσμο από το κακό και την αμαρτία, σύμφωνα με το τραγούδι στην αρχή της ταινίας, 'είδε παντού διαφθορά εκτός στον ίδιο'". Επείδη "σκοτώνοντας τη γυναίκα στα σκαλιά της εκκλησίας έθεσε την ψυχή του σε θανάσιμο κίνδυνο", πρέπει να πάρει υπό την προστασία του το παιδί και να το φροντίσει ως εκκλησιαστική ποινή για τον ίδιο. Ακόμη και τότε, απαλλάσσει τον εαυτότου από την πράξη του φόνου ισχυριζόμενος ότι "ο Θεός δουλεύει με μυστήριο τρόπο" και συλλογίζεται κατά πόσον "το παιδί μπορεί να του φανεί χρήσιμο μια μέρα". Κατά τη διάρκεια της "Προσευχής της Εσμεράλδας" (God help the outcasts), η Εσμεράλδα επισημαίνει ότι ο Ιησούς - στο όνομα του οποίου θρησκευόμενοι άνθρωποι όπως ο Φρόλο καταδιώκουν και υποτάσσυν "παιδιά του Θεού" - ήταν στην πραγματικότητα και αυτός ένας απόκληρος.[46]

Σύμφωνα με τις σημειώσεις της παραγωγής της ταινίας, ο Κουασιμόδος είναι "συμβολικά ένας άγγελος μέσα στο σώμα ενός δαίμονα". Είναι "παγιδευμένος ανάμεσα στον Ουράνιο Παράδεισο [και] τους σκληροτράχηλους δρόμους του αστικού Παρισιού που θεωρείται η Κόλαση". Η εκδοχή του αλφαβήτου που ο Κουασιμόδος απαγγέλλει καθημερινά αντικατοπτρίζει το πώς ο Φρόλο βλέπει τον κόσμο - γεμάτο με βδελύγματα και βλασφημία. Επίσης ο Φρόλο του υπενθυμίζει συχνά ότι είναι παραμορφωμένος, άσχημος, ένα τέρας και απόκληρος, τον οποίο ο κόσμος θα μισούσε αν ποτέ άφηνε τα όρια του ναού.[46]

Η ταινία κριτικάρει επίσης το υλισμό. Όταν η Εσμεράλδα προσεύχεται "περπατά σε αντίθετη κατεύθυνση από τους πιο εύπορους προσκυνητές οι οποίοι προσεύχονται για υλικά αγαθά και επίγειες ανταμοιβές". Κυριολεκτικά ένας μηχανισμός που συμπεριλήφθηκε στο τραγούδι για να αντιπαραλάβει την ειρωνία το πως οι πλούσιοι πολίτες προσεύχονται για περισσότερο πλούτο, φήμη και δόξα ενώ η πάμπτωχη Εσμεράλδα προσεύχεται για τους φτωχούς και τους κατατρεγμένους.[46]

Κυκλοφορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1994, η ταινία προγραμματίστηκε να κυκλοφορήσει τα Χριστούγεννα του 1995,[47][48] αλλά "σπρώχθηκε" για να κυκλοφορήσει το καλοκαίρι του 1996.[49][50] Η ταινία έκανε πρεμιέρα στις 19 Ιουνίου 1996 στο Σούπερντομ στη Νέα Ορλεάνη, όπου προβλήθηκε σε έξι τεράστιες οθόνες. Μια παρέλαση προηγήθηκε της πρεμιέρας στη Γαλλική Συνοικία της Νέας Ορλεάνης, ξεκινώντας από το Τζάκσον Σκουέαρ χρησιμοποιώντας άρματα και μέλη του καστ από το Walt Disney World.[51] Η ταινία κυκλοφόρησε παγκοσμίως δυο μέρες αργότερα.

Πρόωθηση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ως μέρος της προώθησης, η Walt Disney Records κυκλοφόρησε δύο εκατομμύρια προϊόντα, συμπεριλαμβανομένου τραγούδια καραόκε σε βίντεο, soundtracks καθώς και μια έκδοση της ταινίας σε βιβλίο, "Διαβάστε μαζί" (My First Read Along), στοχεύοντας δημογραφικά τα μικρά παιδιά. Κατά την κυκλοφορία της ταινίας, Η Παναγία των Παρισίων συνοδεύτηκε από εμπορική καμπάνια μεγαλύτερη των $40 εκατομμυρίων με διαφημιστικά μαζί με εταιρίες όπως οι Burger King, Payless Shoes, Nestle και Mattel.[52] Μέχρι το 1997, η Ντίσνεϊ εισέπραξε κατά προσέγγιση $500 εκατομμύρια κέρδος από την ταινία και τα προϊόντα προώθησης που βασίζονταν σε αυτήν.[53][54]

Box Office[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το πρώτο Σαββατοκυρίακο προβολής, η ταινία πήρε τη δεύτερη θέση σε αριθμό εισιτηρίων πίσω από την ταινία Eraser, βγάζοντας ακαθάριστα $21.3 εκατομμύρια. Μια νέα στρατηγική πώλησης εισιτηρίων όπου η Ντίσνεϊ περιελάμβανε πωλήσεις από τα δικά της καταστήματα παγκοσμίως, πρόσθεσαν περίπου $1 εκατομμύριο στις εισπράξεις.[55] Παρόλα αυτά, σε σύγκριση με την Ποκαχόντας, η οποία έβγαλε ακαθάριστα $29 εκατομμύρια την προηγούμενη χρονιά, ο πρόεδρος Ντικ Κουκ της Buena Vista Pictures Distribution υπερασπίστηκε τις εισπράξεις αναφερόμενος στις εισπράξεις της ταινίας Η Πεντάμορφη και το Τέρας, η οποία προβλήθηκε στις μισές αίθουσες σε σχέση με την Παναγία των Παρισίων και έβγαλε ακαθάριστα περίπου $9 εκατομμύρια.[55] Εκτός Αμερικής, μέχρι τον Δεκέμβριο του 1996, η ταινία έγινε η δέκατη πέμπτη ταινία εκείνης της χρονιάς που εισέπραξε περισσότερα από $100 εκατομμύρια ακαθάριστα ξεπερνώντας τις εγχώριες εισπράξεις, και συνέχισε μέχρι τα $200 εκατομμύρια.[56] Η ταινία τελικά κατέληξε να εισπράξει λίγο περισσότερο από $100 εκατομμύρια εγχώρια και πάνω από $325 εκατομμύρια παγκοσμίως, φέρνοντάς την στην πέμπτη θέση ταινιών με τις περισσότερες εισπράξεις για το 1996.[3]

Κριτική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ιστοσελίδα συλλογής κριτικών Rotten Tomatoes έδωσε στην ταινία 73% θετική κατάταξη βασιζόμενη σε 51 κριτικές με την πλειοψηφία αυτών να δηλώνει "Η υιοθέτηση από την Ντίσνεϊ του κλασσικού έργου του Βίκτωρος Ουγκώ στην οθόνη είναι εντυπωσιακά άνιση, αλλά τα δυνατά οπτικά, τα σκοτεινά θέματα και τα μηνύματα ανοχής την κάνουν μια πιο σοφιστική, για ένα μέσο παιδί, ταινία."[57] Ο κριτικός Ρόγκερ Έμπερτ των Chicago Sun-Times έδωσε στην ταινία 4 αστέρια αποκαλώντας την "την καλύτερη ταινία κινουμένων σχεδίων της Ντίσνεϊ από την κυκλοφορία της Πανέμορφης και του Τέρατος - μια στροβιλιστική, ανεβαστική, συναρπαστική ιστορία με μηνύματα που αγγίζουν την καρδιά τα οποία προκύπτουν μέσα από την κωμωδία και το τραγούδι."[58] Στην κριτική του για τους Chicago Tribune, ο Τζιν Σίσκελ βαθμολόγησε την ταινία με 3,5/4 περιγράφοντας την ως "μια απροσδόκητα συναισθηματική, απλοποιημένη εκδοχή του μυθιστορήματος του Ουγκώ" με "αποτελεσματικά τραγούδια και, ναι, καλαίσθητο χιούμορ".[59] Ο Όουεν Γκλέιμπερμαν του Entertainment Weekly βαθμολόγησε την ταινία με Α στην κριτική του και την ονόμασε: "η καλύτερη 'σοβαρή' ταινία κινουμένων σχεδίων της Ντίσνεϊ σε μια πολύπλεκτη εποχή [...] ένα παραμύθι περικυκλωμένο με συναισθήματα το οποίο ισορροπεί τη σκοτεινότητα και τη συναισθηματικότητα, το πάθος και τον θρίαμβο, με μυστηριώδη χάρη."[60]

Ο Ρίτσαρντ Κόρλις του Time επαίνεσε την ταινία δίνοντάς της θετική κριτική δηλώνοντας: "το αποτέλεσμα είναι ένας μεγάλος καρτουνίστικος καθεδρικός, γεμάτος γκαρκγόιλ και προδοσία, απελπισμένη αγάπη και βασανισμένη λαγνεία" και επίσης προσθέτει ότι "ο Άλαν Μένκεν και ο Στέφεν Σουόρτζ έγραψαν τη μεγαλύτερη και πιο επιβλητική μουσική για μια ταινία κινουμένων σχεδίων μέχρι τώρα".[61] Ο Τσαρλς Σπένσερ από το The Daily Telegraph έδωσε επίσης θετική κριτική λέγοντας: "είναι συναρπαστικά δραματική και για μεγάλα διαστήματα ξεχνάς ότι βλέπεις κινούμενα σχέδια...μια εκθαμβωτική απόλαυση".[62] Το περιοδικό Variety ήταν επίσης θετικό στην κριτική του, δηλώνοντας ότι "υπάρχουν τόσα πολλά για να θαυμάσεις, χωρίς ούτε στο ελάχιστο να ρισκάρεις να χαθεί η ιστορία" και επίσης λέει: "αυτή η νέα ταινία θα πρέπει να εξασφαλίσει την κυριαρχία της Ντίσνεϊ στα κινούμενα σχέδια και οι γνώστες του είδους, μικροί ή μεγάλοι, θα έχουν πολλά να γευτούν".[63]

Εξετάτοντας επίσης τα σκοτεινά θέματα της ταινίας, η The Daily Mail αποκαλεί την Παναγία των Παρισίων "τη σκοτεινότερη εικόνα της Ντίσνεϊ, με μια διεισδυτική ατμόσφαιρα φυλετικής έντασης, θρησκευτικής μισαλλοδοξίας και υστερίας του όχλου" και "την καλύτερη μέχρι τώρα εκδοχή του μυθιστορήματος του Ουγκώ, ένα αριστούργημα κινουμένων σχεδίων και μια από τις μεγαλύτερες ταινίες μιούσικαλ".[4] Η Τζάνετ Μάσλιν έγραψε στην κριτική της στους The New York Times, "σε μια ταινία που φέρει ευδιάκριτες, σφοδρές ομοιότητες με άλλες πρόσφατες επιτυχίες της Ντίσνεϊ, το Ηράκλειο έργο των κινηματογραφιστών επισκιάστηκε από το Σισύφειο πρόβλημα. Απλά δεν υπάρχει τρόπος να ευχαριστήσεις τα παιδιά με ένα καλό αίσθημα με αυτή την εκδοχή της ιστορίας."[64]

Κατά την κυκλοφορία της στη Γαλλία το Μάρτιο του 1997, η υποδοχή από τους Γάλλους κριτικούς αναφέρθηκε να είναι "λαμπερή, σε μεγάλο βαθμό θετική".[65] Οι Γάλλοι κριτικοί και το κοινό βρήκαν στην ταινία ακόμη και ομοιότητες με τη ζωή όταν καθρέφτισε ένα πραγματικό γεγονός από τον Αύγουστο του 1995 όπου η Γαλλική αστυνομία εισέβαλε σε μια Παρισιανή εκκλησία για να απομακρύνει περισσότερους από 200 παράνομους μετανάστες οι οποίοι αναζήτησαν άσυλο εκεί ώστε να μην απελαστούν. "Είναι δύσκολο να μην σκεφτείς τους μετανάστες στον Άγιο Βερνάρδο που δεν είχαν χαρτιά όταν ο Φρόλο προσπαθεί να σαρώσει τον όχλο" έγραψε ένας κριτικός.[66]

Ανταπόκριση κοινού[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ορισμένες επικρίσεις δόθηκαν από θαυμαστές του μυθιστορήματος του Ουγκώ οι οποίοι δεν ήταν ευχαριστημένοι με τις αλλαγές που έκανε η Ντίσνεϊ στην ιστορία. Ο Άρνοντ Λέιτερ, μελετητής του Ουγκώ, κατηγόρησε τη Ντίσνεϊ απλούστευσε, επεξεργάστηκε και λογόκρινε το βιβλίο σε πολλές απόψεις, συμπεριλαμβανομένων και των προσωπικοτήτων των χαρακτήρων. Στην κριτική του, έγραψε αργότερα ότι οι εικονογραφιστές "δεν έχουν αρκετή αυτοπεποίθηση στα ίδιά τους τα συναισθήματα" και ότι η ταινία "μεταπίπτει σε πολλά κλισέ".[67] Απόγονοι του Ουγκώ επίκριναν τη Ντίσνεϊ σε μια ανοικτή επιστολή στην εφημερίδα Libération για το ότι το όνομα του προγόνου τους δεν αναφέρθηκε καθόλου στις διαφημιστικές αφίσες και περιέγραψαν την ταινία ως μια "χυδαία εμπορευματοποίηση από ασυνείδητους πωλητές".[68][69][70]

Επικρίσεις προήλθαν επίσης και από θεατές οι οποίοι ισχυρίστηκαν ότι η ταινία είναι πολύ τρομακτική και βίαιη για μικρά παιδιά και ότι η πλοκή, η οποία εμπλέκει θέματα σεξουαλικής εμμονής και θρησκείας, μπορεί να είναι πιο πολύ για ενηλίκους.[71] Περαιτέρω κατηγορίες έγιναν για το ότι η ταινία έχει ομοφυλοφιλικά υπονοούμενα, πιο αισθητα με το τραγούδι "Out There" (Φεύγω), όνομα μιας πιεσμένης ομάδας ομοφυλοφίλων, να είναι ένα κάλεσμα να "βγουν από την ντουλάπα" (come out of the closet).[72] Ακολουθώντας διαμαρτυρίες στις Ηνωμένες Πολιτείες, χιλιάδες Βρετανοί γονείς απαγόρευσαν στα παιδιά τους να δουν την ταινία.[73] Ως αντίδραση στις αμφισβητήσεις, ο πρόεδρος της Walt Disney Feature Animation Πίτερ Σνάιτερ είπε: "Η μόνη αμφισβήτηση που έχω ακούσει για την ταινία είναι η γνώμη ορισμένων ανθρώπων ότι 'Καλά, είναι εντάξει για μένα, αλλά μπορεί να ενοχλεί κάποιους άλλους'". Ο Σνάιτερ δήλωσε επίσης, προς άμυνά του, ότι "η ταινία παίχτηκε δοκιμαστικά σε οθόνες σε όλη τη χώρα και δεν άκουσε κανένα, γονιό ή παιδί, να παραπονεθεί για τέτοια ζητήματα. Νομίζω, για παράδειγμα, ότι το θέμα της αναπηρίας αντιμετωπίζεται με μεγάλο σεβασμό" και "Ο Κουασιμόδος είναι πραγματικά ο αδύνατος που γίνεται ήρωας· δεν νομίζω ότι υπάρχει τίποτα καλύτερο για την ψυχολογία κάποιου όταν γίνεται ο ήρωας μιας ταινίας. Το μόνο πράγμα για το οποίο μας ζητήθηκε να είμαστε προσεκτικοί ήταν η λέξη "καμπούρης", την οποία έπρεπε να χρησιμοποιήσουμε στον τίτλο".[74] Παρόλα αυτά, μερικές εκδόσεις εφημερίδων ανέφεραν ότι τα παιδιά δεν επηρεάστηκαν από το ώριμο περιεχόμενο της ταινίας και επαινούσαν την ταινία.[71][75]

Βραβεύσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βραβεία
Βραβείο Κατηγορία Υποψήφιοι Αποτέλεσμα
Όσκαρ Καλύτερης μουσικής Άλαν Μένκεν και Στέφεν Σουόρτζ Υποψηφιότητα
Βραβεία Annie Καλύτερη ταινία κινουμένων σχεδίων Walt Disney Pictures και Walt Disney Feature Animation Υποψηφιότητα
Καλύτερο Μεμονωμένο Επίτευγμα: Κινούμενα σχέδια Κάθι Ζελίνσκι Υποψηφιότητα
Καλύτερο Μεμονωμένο Επίτευγμα: Κινούμενα σχέδια Τζέιμς Μπάξτερ Υποψηφιότητα
Καλύτερη σκηνοθεσία Γκάρι Τρουσντεϊλ και Κίρκ Γουάις Υποψηφιότητα
Καλύτερη μουσική Άλαν Μένκεν και Στέφεν Σουόρτζ Υποψηφιότητα
Καλύτερη παραγωγή Ντον Χαν Υποψηφιότητα
Καλύτερη παραγωγή σχεδίου Ντέιβιντ Γκόετζ Υποψηφιότητα
Καλύτερο εικονογραφημένο σενάριο Μπρέντα Τσάπμαν και Γουίλ Φιν Υποψηφιότητα
Καλύτερη ερμηνεία (φωνές) Τόνι Τζέι Υποψηφιότητα
Ντέμι Μουρ Υποψηφιότητα
Τομ Χουλς Υποψηφιότητα
Καλύτερο σενάριο Ταπ Μέρφι (ιστορία), Αϊρίν Μέτσι, Μπομπ Τζούντικερ, Νόνι Γουάιτ και Τζόναθαν Ρόμπερτς Υποψηφιότητα
Χρυσές Σφαίρες Καλύτερη μουσική Άλαν Μένκεν Υποψηφιότητα
Βραβεία ASCAP Καλύτερο Box Office Στέφεν Σουόρτζ Νίκη
Βραβεία Saturn Καλύτερη ταινία φαντασίας Υποψηφιότητα
Βραβείο BMI Film Music Άλαν Μένκεν Νίκη
Βραβεία Artios Καλύτερο καστ για κινούμενα σχέδια Ρουθ Λάμπερτ Νίκη
Βραβείο Golden Screen Νίκη
Βραβεία Reel Επεξεργασία ήχου Νίκη
Επεξεργασία μουσικής Νίκη
Χρυσά Βατόμουρα Χειρότερη γραμμένη ταινία με έσοδα άνω των $100 εκατομμυρίων Αϊρίν Μέτσι (ιστορία), Μπομπ Τζούντικερ, Νόνι Γουάιτ και Τζόναθαν Ρόμπερτς Υποψηφιότητα
Βραβεία Satellite Καλύτερη ταινία - Κινούμενα σχέδια ή μικτής τεχνικής Ντον Χαν Νίκη
Βραβεία Young Artist Καλύτερη οικογενειακή ταινία - Κινούμενα σχέδια ή ειδικών εφέ Υποψηφιότητα

Home media[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Παναγία των Παρισίων πρωτοκυκλοφόρησε σε βιντεοκασέτα στις 4 Μαρτίου 1997 για τη συλλογή "Τα Αριστουργήματα της Ντίσνεϊ". Οι πωλήσεις και οι ενοικιάσεις της βιντεοκασέτας τελικά συγκέντρωσαν έσοδα $200 εκατομμυρίων μέχρι το καλοκαίρι του 1998.[76][77] Αρχικά είχε προγραμματιστεί η κυκλοφορία σε DVD τον Δεκέμβριο του 2000 ως μέρος της συλλογής "Τα Χρυσά Κλασικά της Ντίσνεϊ", αλλά η κυκλοφορία ακυρώθηκε τον Απρίλιο του 2000 για άγνωστους λόγους. Τότε επαναπρογραμματίστηκε για τις 19 Μαρτίου 2002, μαζί με την κατευθείαν σε βίντεο κυκλοφορία της Παναγίας των Παρισίων 2.

Η ταινία κυκλοφόρησε και σε Blu-ray μαζί με τη συνέχεια (Η Παναγία των Παρισίων 2) σε μια ειδική έκδοση "Συλλογή 2 Ταινιών" στις 12 Μαρτίου 2013.[2]

Διασκευές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μιούσικαλ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ταινία διασκευάστηκε σε μια πιο σκοτεινή και Γοτθική παραγωγή μιούσικαλ στο Βερολίνο, την οποία έγραψε και σκηνοθέτησε ο Τζέιμς Λαπίν με παραγωγό την εταιρεία παραγωγής της Ντίσνεϊ για θεατρικές παραστάσεις. Το μιούσικαλ, που είχε τον τίτλο Der Glöckner von Notre Dame (μεταφραση: Ο Κωδωνοκρούστης της Παναγίας των Παρισίων), ήταν πολύ επιτυχημένο και παίχτηκε από το 1999 μέχρι το 2002. Επίσης μια ηχογράφηση του έργου με το καστ ηχογραφήθηκε στη Γερμανία. Μια αναβίωση του μιούσικαλ στην αγγλική γλώσσα έκανε πρεμιέρα στο Σαν Ντιέγκο στις 28 Οκτωβρίου 2014.[78]

Στην Ελλάδα μια διασκευή του μιούσικαλ έκανε πρεμιέρα στις 7 Οκτωβρίου 2011. Τη σκηνοθεσία της παράστασης έκανε ο Χάρης Βορκάς ενώ τους ρόλους του Κουασιμόδου και της Εσμεράλδας είχαν οι Κωνσταντίνος Καζάκος και Μαρία Κορινθίου αντίστοιχα.[79][80]

Συνέχειες και spin-offs[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Ιούνιο του 1998, ανακοινώθηκε η συνέχεια της ταινίας με τον τίτλο Η Παναγία των Παρισίων 2: Το μυστικό των καμπάνων και ήταν προγραμματισμένη να κυκλοφορήσει το φθινόπωρο του 1999.[81] Παρόλα αυτά, η συνέχεια καθυστέρησε να κυκλοφορήσει προκειμένου να ηχογραφηθεί το ""I'm Gonna Love You" από την Τζένιφερ Λαβ Χιούιτ.[82] Η συνέχεια επανένωσε το αυθεντικό καστ από την πρώτη ταινία με την Χιούι, τον Χάλεϊ Τζόελ Όσμεντ και τον Μάικλ ΜακΚιν να δανείζουν τις φωνές τους σε νέους χαρακτήρες.[82] Το 2002, η συνέχεια Η Παναγία των Παρισίων 2 κυκλοφόρησε κατευθείαν σε βιντεοκασέτα και DVD. Η πλοκή επικεντρώνεται για άλλη μια φορά στον Κουασιμόδο καθώς συνεχίζει να κτυπά τις καμπάνες μαζί με τη βοήθεια του Ζέφυρου, τον γιο της Εσμεράλδας και του Φοίβου. Επίσης συναντά και ερωτεύεται ένα νέο κορίτσι, την Μαντλίν, η οποία έχει έρθει στο Παρίσι μαζί με τον σατανικό ιδιοκτήτη του τσίρκου της πόλης, Σαρούς. Η Ντίσνεϊ σκέφτηκε ότι θα ήταν πρέπον να φτιάξει μια συνέχεια η οποία θα ήταν πιο διασκεδαστική και πιο κοντά στα παιδιά σε σχέση με τα σκοτεινά και βλοσυρά θέματα που υπήρχαν στην αυθεντική ταινία.

Ο Κουασιμόδος, η Εσμεράλδα, ο Βίκτωρ, ο Ούγος, η Λαβέρνα και ο Φρόλο, όλοι εμφανίζονται ως έκτακες συμμετοχές στο κανάλι Disney Channel στην τηλεοπτική σειρά Το Σπίτι του Μάους (House of Mouse). Ο Φρόλο εμφανίζεται επίσης στο πλήθος με τους κακούς της Ντίσνεϊ στο Το Σπίτι του Μίκι των Κακών (Mickey's House of Villains).

Βιντεοπαιχνίδια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Για να συμβαδίζει με την ημερομηνία κυκλοφορίας της ταινίας, το 1996 η Disney Interactive κυκλοφόρησε το βιντεοπαιχνίδι The Hunchback of Notre Dame: Topsy Turvy Games για υπολογιστές και Nintendo Game Boy, το οποίο είναι μια συλλογή από μίνι παιχνίδια που εξελίσσονται γύρω από το Πανηγύρι των Τρελών και περιλαμβάνει και μια παραλλαγή του παιχνιδιού Balloon Fight.

Ένας κόσμος βασισμένος στην ταινία, ο "La Cité des Cloches" (Η Πόλη των Καμπάνων), έκανε την εμφάνισή του στη σειρά παιχνιδιών Kingdom Hearts στο παιχνίδι Kingdom Hearts 3D: Dream Drop Distance. Ήταν ο πρώτος νέος κόσμος της Ντίσνεϊ που επιωεωαιώθηκε για το παιχνίδι. Όλοι οι βασικοί χαρακτήρες εκτός του Κλοπίνου και του Ιερέα (παρόλο που ο Κουασιμόδος τον αναφέρει στην Αγγλική εκδοχή) εμφανίζονται και οι ηθοποιοί Τζέισον Αλεξάντερ και Τσαρλς Κίμπουργκ ήταν οι μόνοι που έδωσαν τη φωνή τους και στο παιχνίδι και όχι μόνο στην ταινία.

Άλλα media[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Ντίσνεϊ επέτρεψε διασκευές της ταινίας και σε άλλα μίντια. Για παράδειγμα, το 11ο τέυχος των Disney Comic Hits που εκδόθηκε από τη Μάρβελ Κόμικς περιείχε δυο ιστορίες που βασίζονταν στην ταινία. Από το 1997 μέχρι το 2002 τα στούντιο της Ντίσνεϊ στο Χόλυγουντ φιλοξένησαν μια παράσταση η οποία βασιζόταν στην ταινία. Η Disneyland έκτισε ένα καινούριο θέατρο και μετονόμασε το "Big Thunder Ranch" (Το ράντσο του Μεγάλου Κεραυνού) σε "Esmeralda's Cottage" (Η καλύβα της Εσμεράλδας), έφτιαξε ένα εστιατόριο με την ονομασία "Το Πανηγύρι των Φαγητών" καθώς επίσης δημιούργησε κι έναν χώρο πολλαπλών χρήσεων όπου φολοξενούνταν ιδιωτικές εκδηλώσεις και συλλογικά πικ-νικ με το ονομα "Το Πανηγύρι των Τρελών Εξτραβακάντζα".

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. «The Hunchback of Notre Dame». Amazon. http://www.amazon.com/Hunchback-Notre-Dame-Demi-Moore/dp/B00005TN8K. Ανακτήθηκε στις February 3, 2015. 
  2. 2,0 2,1 Landy, Tom (December 19, 2012). «'The Hunchback of Notre Dame / The Hunchback of Notre Dame II' Blu-ray Detailed». High-Def Digest. http://bluray.highdefdigest.com/news/show/DisneyBuena_Vista_1_post/Disc_Announcements/The_Hunchback_of_Notre_Dame__The_Hunchback_of_Notre_Dame_II_Blu-ray_Detailed/10784. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  3. 3,0 3,1 3,2 «The Hunchback of Notre Dame». Box Office Mojo. http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=hunchbackofnotredame.htm. Ανακτήθηκε στις February 3, 2015. 
  4. 4,0 4,1 «I've Got a Hunch That This Is a New Disney Masterpiece». The Daily Mail (London, England): σελ. 44. July 12, 1996. 
  5. «Disney and the Seven Deadly Sins». http://disneyandsin.weebly.com/lust.html. Ανακτήθηκε στις February 3, 2015. 
  6. Robello 1996, σ. 44.
  7. Variety Staff (November 5, 1995). «DISNEY SIGNS UP MORE TOON TALENT». Variety. http://variety.com/1995/film/features/disney-signs-up-more-toon-talent-99129197/. Ανακτήθηκε στις February 3, 2015. 
  8. «Milestones for Gary Trousdale». Turner Classic Movies. http://www.tcm.com/tcmdb/person/194360%7C0/Gary-Trousdale/milestones.html. Ανακτήθηκε στις February 3, 2015. 
  9. Brunt, Jonathan (June 21, 1996). «Directors Explain Choice for Grim Story». Rocky Mountain News. http://www.highbeam.com/doc/1G1-67792575.html. Ανακτήθηκε στις February 3, 2015. 
  10. 10,0 10,1 Σφάλμα στην κλήση του template:cite video: Οι παράμετροι publisher, time, url και title πρέπει να οριστούν. Disney DVD (2003)
  11. Pinksy, Mark (June 21, 1996). «'Hunchback' Arrives At Right Time For Disney». The Orlando Sentinel. http://articles.orlandosentinel.com/1996-06-21/news/9606210071_1_southern-baptist-hunchback-baptist-convention. Ανακτήθηκε στις February 3, 2015. 
  12. Robello 1996, σ. 98.
  13. 13,0 13,1 13,2 Thompson, Anne and Dave Krager (June 21, 1996). «Playing a Hunch». Entertainment Weekly. http://www.ew.com/ew/article/0,,293046,00.html. Ανακτήθηκε στις February, 2015. 
  14. Clark, John (June 16, 1996). «A Quasi Original». Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/1996-06-16/entertainment/ca-15443_1_quasi-original. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  15. 15,0 15,1 15,2 Dretzka, Gary (June 16, 1996). «`Hunchback' For The '90s». Baltimore Sun. http://articles.chicagotribune.com/1996-06-16/news/9606160076_1_quasimodo-hunchback-phoebus. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  16. Robello 1996, σσ. 132.
  17. Shapiro, Stephanie (July 3, 1996). «Holy Medieval Icon! Gargoyles Are Hot». Baltimore Sun (Orlando Sentinel). http://articles.orlandosentinel.com/1996-07-03/lifestyle/9607010647_1_gargoyles-hunchback-crotchety. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  18. Beck, Jerry (2005). The Animated Movie Guide. Chicago Review Press. ISBN 978-1556525919. http://books.google.com/books?id=fTI1yeZd-tkC&pg=PA117&dq=jerry+beck+hunchback&hl=en&sa=X&ei=hFd1VOiyC8qdgwTtnITIAw&ved=0CB8Q6AEwAA#v=onepage&q=jerry%20beck%20hunchback&f=false. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  19. 19,0 19,1 Norman, Floyd (April 11, 2013). Animated Life: A Lifetime of tips, tricks, techniques and stories from a Disney legend. Focal Press. ISBN 978-0240818054. http://books.google.com/books?id=PMK9MQLnRCEC&pg=PT109&lpg=PT109&dq=alan+menken+paris+1994&source=bl&ots=TrD0-AhmdP&sig=rjNbPlHqDWbyylsn2oaqGb6e9m0&hl=en&sa=X&ei=CT51VLidDse0ggSvu4KYDw&ved=0CDYQ6AEwBDgK#v=onepage&q=alan%20menken%20paris%201994&f=false. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  20. Laird 2014, σσ. 240.
  21. Hill, Jim (April 5, 2001). «Getting the Gargoyles right proves to be a gruesome go...». The Laughing Place. http://www.laughingplace.com/News-ID115030.asp. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  22. 22,0 22,1 Hill, Jim (April 5, 2001). «Getting the Gargoyles right proves to be a gruesome go... (Part 2)». The Laughing Place. http://www.laughingplace.com/News-PID115030-115031.asp. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  23. Britton, Bonnie (June 22, 1996). «Etched in Stone». Reading Eagle. http://news.google.com/newspapers?nid=1955&dat=19960622&id=BS4iAAAAIBAJ&sjid=3qYFAAAAIBAJ&pg=2936,3543040. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  24. 24,0 24,1 Hill, Jim (April 5, 2001). «Getting the Gargoyles right proves to be a gruesome go... (Part 3)». The Laughing Place. http://www.laughingplace.com/News-PID115030-115032.asp. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  25. Gussow, Mike (October 26, 1995). «Mary Wickes, 85, Character Actress for 50 Years». The New York Times. http://www.nytimes.com/1995/10/26/arts/mary-wickes-85-character-actress-for-50-years.html. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  26. Archerd, Army (June 17, 1996). «Thesp requires Heimlich at museum bow». Variety. http://variety.com/1996/voices/columns/thesp-requires-heimlich-at-museum-bow-1117862933/. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  27. King, Susan (March 16, 1997). «The Hunchback From Hope». Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/1997-03-16/news/tv-38764_1_chicago-hope. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  28. McCormick, Moira (July 6, 1996). «Tom Hulce gives voice to singing Quasimodo in `Hunchback'». Volume 108. Billboard, σελ. 64. http://books.google.com/books?id=pAkEAAAAMBAJ&pg=PA64&lpg=PA64&dq=tom+hulce+billboard&source=bl&ots=uwP1z4eb10&sig=eMv-xnKu1bUOA-vqA9ZMISwO7eA&hl=en&sa=X&ei=mmBJVPWcOqnJ8AGz_IGAAg&ved=0CDEQ6AEwBw#v=onepage&q=tom%20hulce%20billboard&f=false. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  29. 29,0 29,1 Trousdale, Gary; Wise, Kirk; and Hahn, Don (2003). DVD audio commentary for The Hunchback of Notre Dame. Walt Disney Home Entertainment.
  30. «No Singing For Demi Moore». Tribune Media Services (Sun-Sentinel). April 19, 1996. http://articles.sun-sentinel.com/1996-04-19/entertainment/9604170510_1_demi-moore-hunchback-ovarian-cancer. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  31. Nelson, Valerie (August 20, 2006). «Tony Jay, 73; Veteran Voice Actor in Film and Video Games». Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/2006/aug/20/local/me-jay20. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  32. Muschamp, Herbert (March 5, 1995). «ARCHITECTURE VIEW; Playful, Even Goofy, but What Else? It's Disney». The New York Times. http://www.nytimes.com/1995/03/05/arts/architecture-view-playful-even-goofy-but-what-else-it-s-disney.html. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  33. Norman, Floyd (November 11, 2008). «Toon Tuesday: Looking Back on Disney's "The Hunchback of Notre Dame" -- Part Deux». Jim Hill Media. http://jimhillmedia.com/columnists1/b/floyd_norman/archive/2008/11/18/toon-tuesday-looking-back-on-disney-s-the-hunchback-of-notre-dame-part-deux.aspx. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  34. Norman, Floyd (November 11, 2008). «Toon Tuesday: Looking Back on Disney's "The Hunchback of Notre Dame" -- Part Un». Jim Hill Media. http://jimhillmedia.com/columnists1/b/floyd_norman/archive/2008/11/11/toon-tuesday-looking-back-on-disney-s-the-hunchback-of-notre-dame-part-un.aspx. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  35. Swarden, Anne (July 1, 1997). «Parisian Moviegoers Flock To See Hunchback». The Washington Post. http://news.google.com/newspapers?nid=1957&dat=19970101&id=tFhGAAAAIBAJ&sjid=wugMAAAAIBAJ&pg=5979,121705. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  36. Hinman, Catherine (June 21, 1996). «A Small Role For Florida Animators». Orlando Sentinel. http://articles.orlandosentinel.com/1996-06-21/entertainment/9606190157_1_disney-animated-disney-mgm-hunchback. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  37. Gaul, Lou (June 14, 1996). «Disney made effort to follow Hugo's novel». The Beaver County Times. http://news.google.com/newspapers?nid=2002&dat=19960614&id=NBsvAAAAIBAJ&sjid=ZNsFAAAAIBAJ&pg=3659,3055615. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  38. «Stephen Schwartz Comments on Disney’s "The Hunchback of Notre Dame"». stephenschwartz.com. August 2010. http://www.stephenschwartz.com/wp-content/uploads/2010/08/disney-hunchback-movie2.pdf. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  39. «The Hunchback of Notre Dame - Greek Soundtrack». Cast Albums. http://castalbums.org/recordings/-1996-Greek-Soundtrack/16033. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  40. «The Hunchback Of Notre Dame: An Original Walt Disney Records Soundtrack». Amazon. http://www.amazon.com/The-Hunchback-Notre-Dame-Soundtrack/dp/B000001M31. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  41. Hickens, Jackie (April 6, 2014). «15 Disney songs that were cut before they ever made it onto the big screen». Deseret News. http://www.deseretnews.com/top/2407/15/As-Long-As-Theres-a-Moon-The-Hunchback-of-Notre-Dame-15-Disney-songs-that-were-cut-before-they.html. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015. 
  42. Laird 2014, σσ. 244.
  43. Laird 2014, σσ. 242.
  44. The Free Library (April 29, 1996). Grammy Award-winning group All-4-One to perform first single from the Walt Disney Records soundtrack 'The Hunchback of Notre Dame'. Δελτίο τύπου. Ανακτήθηκε στις February 4, 2015.
  45. Brew, Simon (May 16, 2011). «Looking back at Disney’s The Hunchback Of Notre Dame». Den of Geek. http://www.denofgeek.us/movies/17457/looking-back-at-disney%E2%80%99s-the-hunchback-of-notre-dame. Ανακτήθηκε στις February 5, 2015. 
  46. 46,0 46,1 46,2 46,3 46,4 46,5 Pinsky, Mark I (2004). The Gospel According to Disney: Faith, Trust, and Pixie Dust. ISBN 9780664234676. http://books.google.com/?id=YGtbYTyulb4C&pg=PA167&dq=hunchback+of+notre+dame+disney#v=onepage&q=hunchback%20of%20notre%20dame%20disney&f=false. 
  47. Daly, Steve (July 8, 1994). «Mane Attraction». Entertainment Weekly. http://www.ew.com/ew/article/0,,302837_2,00.html. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. «"They've increased the worldwide animation staff from a worn-down 150 to nearly 1,000, with swanky new digs nearly ready back in Burbank and no end to expansion in sight (six features are due by 1998, including Pocahontas next summer and The Hunchback of Notre Dame for Christmas 1995)."» 
  48. Hartl, John (June 19, 1994). «'The Lion King' Gives A New Voice To Disney Storytelling». The Seattle Times. http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19940619&slug=1916358. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  49. Cromelin, Richard (January 21, 1996). «SNEAKS '96 : SUMMER : Hot enough for ya? Try this: a singing 'Hunchback of Notre Dame,' a chunky 'Nutty Professor,' a Cruise-ing 'Mission: Impossible' and a pumped-up "Independence Day.' To chill, try 'Moll Flanders,' 'Pinocchio' or Tom Hanks' directing debut, 'That Thing You Do.'». Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/1996-01-21/entertainment/ca-26888_1_andy-warhol-courtney-love-miramax. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  50. Seigel, Jessica (January 8, 1995). «Animation Fever - Other Studios Aim To Break Disney's Grip On Market». Chicago Tribune. http://articles.chicagotribune.com/1995-01-08/entertainment/9501080385_1_disney-executives-lion-king-snow-white. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. «"In a Gothic reprise of the Beauty and the Beast theme, "The Hunchback of Notre Dame" will pine for his Esmeralda in 1996."» 
  51. «It Happened Today: June 19». thisdayindisneyhistory.com. http://www.thisdayindisneyhistory.com/Jun19.html. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  52. Bates, James (July 23, 1996). «Quasi-Successful». Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/1996-07-23/business/fi-27142_1_disney-animation. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  53. Giroux, Henry A; Pollock, Grace (April 16, 2010}). The Mouse that Roared: Disney and the End of Innocence. ISBN 9781442203303. http://books.google.com/?id=bOtMUf22qWMC&pg=PA99&dq=hunchback+of+notre+dame+disney#v=onepage&q=hunchback%20of%20notre%20dame%20disney&f=false. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  54. Horn, John (June 1, 1997). «Can Anyone Dethrone Disney?». Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/1997-06-01/entertainment/ca-64365_1_disney-animated-movie. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  55. 55,0 55,1 Brennan, Judy (June 24, 1996). «'Eraser,' 'Hunchback' Post Strong Openings». Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/1996-06-24/entertainment/ca-18118_1_strong-openings. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  56. Groves, Don (December 1, 1996). «Weekend o’seas biz Quasi-hot». Variety. http://variety.com/1996/scene/vpage/weekend-o-seas-biz-quasi-hot-1117435850/. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  57. «The Hunchback of Notre Dame — Rotten Tomatoes». Rotten Tomatoes. Flixster, Inc.. http://www.rottentomatoes.com/m/1073037-hunchback_of_notre_dame/. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  58. Ebert, Roger (June 21, 1996). «The Hunchback of Notre Dame». Chicago Sun-Times (Sun Times Media Group). http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19960621/REVIEWS/606210302/1023. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  59. Siskel, Gene (June 21, 1996). «Schwarzenegger Solidifies His Action-star Status With `Eraser'». Chicago Tribune. http://articles.chicagotribune.com/1996-06-21/entertainment/9606210128_1_eraser-special-effects-star. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  60. Gleiberman, Owen (June 21, 1996). «The Hunchback of Notre Dame Review». Entertainment Weekly. http://www.ew.com/ew/article/0,,293063,00.html. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  61. «Cinema: A Grand Cartoon Cathedral - Disney's Hunchback Sets All Medieval Paris Aglow». Time magazine. June 24, 1996. http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,984745,00.html. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  62. «Movie Review: The Hunchback of Notre Dame». http://www.movie-film-review.com/devfilm.asp?rtype=1&id=5649. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  63. «Review: The Hunchback of Notre Dame». Variety. June 17, 1996. http://variety.com/1996/film/reviews/the-hunchback-of-notre-dame-4-1200446001/. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  64. Maslin, Janet (June 11, 1996). «Film Review; The Dancing Gargoyles Romp and Wisecrack». The New York Times (The New York Times Company). http://movies.nytimes.com/movie/review?res=9901E3DE1539F932A15755C0A960958260&scp=70&sq=beauty%20and%20the%20beast&st=cse&pagewanted=print. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  65. Swanson, Anna (January 2, 1997). «Quelle Horreur! French Give Thumbs-Up To Disney's `Hunchback'». The Washington Post (The Seattle Times). http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19970102&slug=2516743. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  66. Whitney, Craig (January 5, 1997). «A Disney Cartoon Becomes a Morality Play for Paris». The New York Times. http://www.nytimes.com/1997/01/05/world/a-disney-cartoon-becomes-a-morality-play-for-paris.html. Ανακτήθηκε στις February 6, 2015. 
  67. Laster, Arnaud (January 10, 1997). «Waiting for Hugo». http://www.awn.com/mag/issue1.10/articles/laster.ang1.10.html. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  68. Williams, Michael (March 11, 1997). «Disney’s ‘Hunchback’ irks Hugo progeny». Variety. http://variety.com/1997/scene/vpage/disney-s-hunchback-irks-hugo-progeny-1117342764/. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  69. Williams, Michael (March 11, 1997). «Disney Outrages Hugo Family». Orlando Sentinel. http://articles.orlandosentinel.com/1997-03-11/business/9703100651_1_hugo-novel-family. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  70. Tribune News Service (March 11, 1997). «Clan Of Victor Hugo Denounce Disney Film». Paris: Chicago Tribune. http://articles.chicagotribune.com/1997-03-11/news/9703110233_1_victor-hugo-denounce-movie-poster. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  71. 71,0 71,1 «Real Buzz: Parents, Kids Get Animated About 'Hunchback'». Los Angeles Daily Times (The Free Library). June 27, 1996. http://www.thefreelibrary.com/REEL+BUZZ+%3A+PARENTS,+KIDS+GET+ANIMATED+ABOUT+%60HUNCHBACK'.-a083950989. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  72. Rose, Simon (July 11, 1996). «Quasi-rudo!; Disney takes a risque with sexy scenes.». The Free Library. http://www.thefreelibrary.com/Quasi-rudo!%3B+Disney+takes+a+risque+with+sexy+scenes.-a061319048. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  73. Stenson, Jules (June 23, 1996). «'Hunchback of Naughty Dame' row.». The Sunday People (The Free Library). http://www.thefreelibrary.com/'Hunchback+of+Naughty+Dame'+row.-a061166779. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  74. Strauss, Bob (June 23, 1996). «Courting Controversy? Disney’s Newest Animated Feature, ‘Hunchback Of Notre Dame,’ Takes On Sensitive Adult Issues». The Spokesman-Review. http://www.spokesman.com/stories/1996/jun/23/courting-controversy-disneys-newest-animated/. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  75. Rauzi, Robin (June 24, 1996). «Children Seem Unfazed by 'Hunchback' Themes». Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/1996-06-24/entertainment/ca-18114_1_hunchback-themes. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  76. Bates, James; Eller, Claudia (June 12, 1998). «Bridled Optimism». Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/1998/jun/12/business/fi-59077/2. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  77. «Kid Vid Business Isn't All Play». Volume 110. Billboard. July 11, 1998, σελ. 85. https://books.google.com/books?id=-AkEAAAAMBAJ&pg=PA85&lpg=PA85&dq=the+hunchback+of+notre+dame+home+video+sales&source=bl&ots=c4SXDU5QoN&sig=H4BfGUJM5aAD5oL3Fc4OkX2qOqA&hl=en&sa=X&ei=HfmYVPqkK5D4yQTHs4CYAw&ved=0CFQQ6AEwCA#v=onepage&q=the%20hunchback%20of%20notre%20dame%20home%20video%20sales&f=false. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  78. Gilbert, Ryan (January 24, 2014). «Into the California Sunlight! Disney's The Hunchback of Notre Dame Will Have Its U.S. Premiere at La Jolla». Broadway. http://www.broadway.com/buzz/174220/into-the-california-sunlight-disneys-the-hunchback-of-notre-dame-will-have-its-us-premiere-at-la-jolla/. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  79. «"Η Παναγία των Παρισίων" με Καζάκο και Κορινθίου-Δείτε φωτογραφίες από την πρεμιέρα». The Best. October 10, 2011. http://www.thebest.gr/news/index/viewStory/92896. Ανακτήθηκε στις February 8, 2015. 
  80. «"Η παναγία των Παρισίων" επίσημη πρεμιέρα (φωτο)». Box TV. November 5, 2011. http://www.boxtv.gr/2011/11/05/h-panagia-twn-parisiwn-epishmh-premiera/. Ανακτήθηκε στις February 8, 2015. 
  81. McNary, Dave (June 7, 1998). «Lion's share; Walt Disney video sequels mining gold». Los Angeles Daily News (The Free Library). http://www.thefreelibrary.com/LION'S+SHARE%3B+WALT+DISNEY+VIDEO+SEQUELS+MINING+GOLD.-a083826825. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 
  82. 82,0 82,1 Hettrick, Steve (September 18, 2001). «Disney ramps up vid-preem sequel slate». Variety. http://variety.com/2001/digital/news/disney-ramps-up-vid-preem-sequel-slate-1117852843/. Ανακτήθηκε στις February 7, 2015. 

Sources:

  • de Giere, Carol (2008). Defying Gravity: The Creative Career of Stephen Schwartz from Godspell to Wicked. Hal Leonard Corporation. ISBN 978-155783745-5. 
  • Laird, Paul (2014). The Musical Theater of Stephen Schwartz: From Godspell to Wicked and Beyond. Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-0810891913. 
  • Robello, Stephen (1996). The Art of The Hunchback of Notre Dame. Hyperion Books. ISBN 978-0786862085. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα The Hunchback of Notre Dame (1996 film) της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).