Κωνσταντίνος Τσικλητήρας

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Κωνσταντίνος Τσικλητήρας
Ο Κωστής Τσικλητήρας το 1912
Ο Κωστής Τσικλητήρας το 1912
Προσωπικές Πληροφορίες
Γέννηση 30 Οκτωβρίου 1888
0 Πύλος, Ελλάδα
Θάνατος 10 Φεβρουαρίου 1913 (24 ετών)
Αθήνα, Ελλάδα
Ύψος 1,92 μ.
Χώρα
Διακρίσεις και Τίτλοι
Πίνακας μεταλλίων
Χώρα συμμετοχής: Flag of Greece (1822-1978).svg Ελλάδα
Στίβος
Ολυμπιακοί Αγώνες
Αργυρό 1908 Λονδίνο Μήκος άνευ φοράς
Αργυρό 1908 Λονδίνο Ύψος άνευ φοράς
Χρυσό 1912 Στοκχόλμη Μήκος άνευ φοράς
Χάλκινο 1912 Στοκχόλμη Ύψος άνευ φοράς

Ο Κωστής Τσικλητήρας (30 Οκτωβρίου 1888, Πύλος – 10 Φεβρουαρίου 1913, Αθήνα) υπήρξε αθλητής στίβου και ποδοσφαίρου, 20 φορές πρώτος πανελληνιονίκης σε διάστημα 6 χρόνων για 5 διαφορετικά αγωνίσματα και κάτοχος πανελλήνιων ρεκόρ τριών στυλ άλματος. Κατέκτησε από 2 μετάλλια σε δύο συνεχόμενες διοργανώσεις Ολυμπιακών αγώνων, το δε χρυσό του 1912 στη Στοκχόλμη αποτέλεσε επί σειρά δεκαετιών ορόσημο σε πλήθος επιπέδων της ελληνικής ολυμπιακής ιστορίας, με χαρακτηριστικότερο γεγονός ότι ίδια επιτυχία δεν επαναλήφθηκε στο στίβο παρά 80 χρόνια έπειτα (1992 η Βούλα Πατουλίδου). Τα ένα χρυσό, δύο αργυρά και ένα χάλκινο μετάλλια τον κατατάσσουν πρώτο στους Έλληνες ολυμπιονίκες με τα περισσότερα συνολικά, από κοινού με τον Πύρρο Δήμα (3-0-1) και το Νίκο Γεωργαντά (επίσης 1-2-1, εκ των οποίων η ΔΟΕ δεν αναγνωρίζει πλέον τα 3 στους Μεσοολυμπιακούς του 1906).[1] Σπούδασε λογιστική, αλλά έως το θάνατό του σε ηλικία 24½ ετών είχε αφιερωθεί στον αθλητισμό.

Βιογραφικά στοιχεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γεννήθηκε στην Πύλο της Μεσσηνίας την 30η Οκτωβρίου 1888, σε αριστοκρατική και εύπορη οικογένεια από τη γειτονική Μεθώνη. Ο γιατρός πατέρας Ηρακλής διετέλεσε δήμαρχος στην ευρύτερη περιοχή Πύλου,[2] η δε μητέρα Μαριγώ ανήκε στο γνωστό τοπικό γένος των Καλογερόπουλων. Υπήρξε το μεσαίο σε τρία αδέλφια, την Ελένη και το νεότερο Σταύρο, αργότερα δικαστικό και βουλευτή του Αγροτικού Κόμματος. Ο προπάππους του εγκατέλειψε το ναυτικό επάγγελμα για να παραμείνει το 1814 στη Βοστόνη, όπου και παντρεύτηκε Γαλλίδα, ενώ "λένε... τα χαρτιά της οικογένειας πως αυτός ο Νίκος Τσικλητήρας ή Τζικλητήρας, ήταν ο πρώτος που είχε διδάξει τ' Αρχαία Ελληνικά στην Αμερική".[3] Εκποίησε την περιουσία τους ώστε να επαναπατριστούν, όταν μέλος της Φιλικής Εταιρείας τον ενημέρωσε το 1820 για την επικείμενη Ελληνική επανάσταση. Διορίστηκε από τον Ιωάννη Κωλέττη γενικός αστυνόμος και λιμενάρχης Ωραιοκάστρου (Πελοποννήσου), το 1824 προσλήφθηκε γραμματέας του Ναυάρχου Σαχτούρη στην Ύδρα και μετά την ανεξαρτησία εκλέχθηκε βουλευτής του νησιού. Δεν έχει εξακριβωθεί ο χρόνος ή τα αίτια καθιέρωσης του Τσικλητήρας, μορφή που και αυτή ανάγει στη λαϊκή ονομασία του πουλιού δρυοκολάπτης (τσικλητάρα).[4]

Συγγενής με το όνομα Λεωνίδας είχε μετάσχει πριν τον Κωστή σε Ολυμπιακούς, συγκεκριμένα το 1896 ως αθλητής του μονόζυγου κατά τους εναρκτήριους της σύγχρονης περιοδου στην Αθήνα.[5] Η πλάκα του κοινού τους μνήματος στο Α΄ Νεκροταφείο Πατρών, φέρει τους 5 κύκλους της σημαίας των αγώνων.

Στην Αθήνα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γόνος οικογένειας με μεγάλη οικονομική επιφάνεια, γνώριζε αγγλικά και γαλλικά,[6] ενώ στα τέλη Απριλίου του 1905 εγκαταστάθηκε μόνος του και σε ηλικία 16½ ετών στην Αθήνα. Αναφέρεται πως η μετακίνηση αποτέλεσε πατρική επιλογή για σπουδές,[7] όμως ο Αντώνης Δελώνης στη μυθιστορηματική βιογραφία "Ταξίδι στη δόξα" –βασισμένη σε μαρτυρίες, μεταξύ άλλων, από τον ανιψιό του ολυμπιονίκη, Ηρακλή– κάνει λόγο περί πρωτοβουλίας του ίδιου του νεαρού. Αυτή έλαβε την αποδοχή των γονιών, βέβαια, οι οποίοι εμφανίζονται συγκαταβατικοί στις φιλοδοξίες του σε όλη την πορεία μέχρι την καταξίωση.[8] Η αθλητική ενασχόληση στο υψηλότερο επίπεδο ήταν πάντως ο βασικός –εάν όχι και ο αποκλειστικός– σκοπός της ανόδου του στην πρωτεύουσα, οι δε προσφερόμενες εκεί αυξημένες δυνατότητες για περαιτέρω μόρφωση παρουσιάζονται μάλλον ως πρόφαση.[6]

Νοίκιαζε χώρο σε οίκημα συγγενή του για επαρχιώτες φοιτητές επί της οδού Φερών 16,[9] μόλις 500 μέτρα από τις εγκαταστάσεις του Πανελλήνιου Γυμναστικού Συλλόγου στο Πεδίον του Άρεως. Τουλάχιστον έως και το 1907 αφοσιώθηκε σε προπονήσεις και αγώνες,[10] πάντως το 1910 καταγράφεται η φοίτησή του στην Εμπορική Ακαδημία Ρουσσόπουλου με αντικείμενα λογιστική και οικονομικά.[11] Ο νομικός και ποιητής Γεώργιος Στρατήγης, είχε υπάρξει καθηγητής του και συνέγραψε ωδή για το θάνατο του νέου. Πριν το γεγονός και αμέσως έπειτα τη δεύτερη δυάδα μεταλλίων σε Ολυμπιακούς αγώνες τον Ιούλιο του 1912, προσλήφθηκε τιμητικά από την Τράπεζα Αθηνών,[12] όπου δεν ανέλαβε υπηρεσία παρά επί 1½-2 μήνες πριν την εθελοντική του κατάταξη για τον Α' Βαλκανικό πόλεμο. Πιστεύεται ότι την περίοδο εκείνη είχε αποφασίσει να αρραβωνιαστεί.

Προσωπικότητα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σκληροτράχηλος και επίμονος ο Τσικλητήρας από παιδί,[13] υπήρξε σύμφωνα με τον Δελώνη ο φυσιολογικής κοινωνικότητας νέος, ενίοτε όμως και ηθελημένα απόμακρος εξαιτίας της ολοκληρωτικής προσήλωσης στον αγωνιστικό στόχο,[14] αδιάφορος ή έστω συμβιβασμένος με τις απαραίτητες θυσίες σε οικογενειακό και αισθηματικό επίπεδο.[15] Χωρίς να πρόκειται για τον τύπο του εγκεφαλικού αθλητή, δεν τον διακατείχε υπέρμετρο άγχος, με λογικές εξαιρέσεις την αρχή της πορείας του και τους απαιτητικούς Ολυμπιακούς αγώνες.[16][17] Τις περιορισμένες φορές που συνέβη εντός Ελλάδας, αποδέχθηκε δύσκολα την ήττα,[18] ενώ με τις επιδόσεις του σπάνια έμενε ικανοποιημένος, παραβλέποντας ότι ουσιαστικά έρχονταν ως συνέπεια του χαμηλού ανταγωνισμού.[19] Κατά πάσα πιθανότητα, αυτό πήγαζε από μία ιδιότυπη αντίληψη διαχωρισμού μεταξύ νίκης και δόξας, μην θεωρώντας την πρώτη αυτοσκοπό αλλά μέσο για την επίτευξη της δεύτερης. Στη δικαίωση άρα που ζητούσε εναγωνίως,[20] δεν αρκούσαν οι πανελλήνιες νίκες και χρειάζονταν υψηλότατες επιδόσεις ώστε να ξεπεράσει τους ξένους, κύρια Αμερικάνους, άλτες. Το κυνήγι της παγκόσμιας κορυφής αποτέλεσε από νωρίς το μοναδικό του στόχο,[21] η δε κατάκτηση της δόξας εξελίχθηκε κυριολεκτικά σε εμμονή.[22] Διέθετε αυτοπεποίθηση και εσωτερική δύναμη,[23] ενώ φέρεται να είχε παραδεχθεί πως είναι υπερβολικά φιλόδοξος, εγωιστής και υπερφίαλος,[24] χαρακτηρίζοντας ταυτόχρονα τον εαυτό του θεληματικό και πεισματάρη.[25]

Α' Βαλκανικός πόλεμος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σε πολλές χιλιάδες ανήλθαν οι νέοι οι πεσόντες στο πεδίον της τιμής, αρκετές δε εκατοντάδες εξ αυτών ανήκον στην αθλούσα μας νεότητα. Και δυστυχώς, πρώτος μεταξύ αυτών, αυτός ούτος ο πρόσφατος Ολυμπιονίκης μας, ο Κωνσταντίνος Τσικλητήρας.

000000Ο διαπρεπής πρωταθλητής, στρατευθείς ευθύς εξαρχής, απαξίωσε να προβάλη τις περγαμηνές του και να μείνη στην Αθήνα, σαν ένας από τους περίφημους «κουραμπιέδες»,[26] αλλ' αντιθέτως εκ των πρώτων ευρέθη στην πολεμική γραμμή, συμμερισθείς με τους στρατιώτες του όλους τους κινδύνους και τις κακουχίες.

000000Παύλος Ν. Μανιτάκης[27]

Η χώρα προχώρησε σε επιχειρήσεις εναντίον της Οθωμανικής αυτοκρατορίας επίσημα στις 5 Οκτωβρίου 1912, με την έναρξη των πολεμικών προετοιμασιών να τοποθετείται ήδη από το καλοκαίρι που ο Τσικλητήρας αναδεικνυόταν στη Στοκχόλμη ολυμπιονίκης. Είναι ακαθόριστο πότε άρχισε η γενικευμένη απόπειρα "προστασίας" του, εκείνος πάντως είχε ενημερώσει σχετικά τον πατέρα του γραπτώς από τις 6 Σεπτεμβρίου, τονίζοντας παράλληλα τη δική του ειλημμένη και τελική απόφαση να καταταγεί.[28] Πιθανότερα την 27η του μήνα παρουσιάστηκε εθελοντής στο Στρατολογικό Γραφείο Καλαμάτας και εντάχθηκε στον 11ο Λόχο του 1ου Συντάγματος Πεζικού, προωθούμενος στη μεγαλύτερη πόλη της τότε βόρειας ελληνικής μεθορίου Λάρισα,[29] δηλαδή το επιτελικό κέντρο των επιχειρήσεων. Κάποιοι σημειώνουν απόρριψή του σε πρόταση παραμονής στο Φρουραρχείο Αθηνών,[7] κατά τον ενδιάμεσο σταθμό της μονάδας στην πρωτεύουσα.

Έλαβε το βαθμό έφεδρου λοχία, δεν υπάρχουν όμως αναφορές περί εμπλοκής του στην πρώτη γραμμή του μετώπου. Φημολογείται ότι το τελευταίο ήταν επακόλουθο παρέμβασης του Πρίγκηπα Νικολάου,[29] όχι αποκλειστικά βεβαίως για να διαφυλαχθεί ο κορυφαίος Έλληνας αθλητής της εποχής (ο βασιλόπαις διατελούσε μέλος της Ελληνικής Ολυμπιακής Επιτροπής),[30] όσο το ηθικό στρατεύματος και λαού από δυσμενές ενδεχόμενο στην υγεία ή και ζωή του –πρόσφατου– ζωντανού θρύλου της φυλής.[31] Αργότερα κατατάχθηκε στο 9ο Σύνταγμα Καλαμάτας ο αδελφός του Σταύρος, ούτε 17 ετών, ο οποίος επίσης έγινε αντικείμενο προστατευτικών ενεργειών και προωθήθηκε για το μέτωπο της Ηπείρου μόνο κατόπιν τοποθέτησης του Κωστή σε τομέα πίσω εφεδρείας.[32] Αυτό συνέβη τις τελευταίες ημέρες του 1912, με διαταγή μετάθεσης για την Αθήνα και το 1ο Σύνταγμα της μονάδας υποστήριξης Έμπεδα (σημερινά κέντρα εκπαίδευσης εν καιρώ πολέμου). Κατά τον Δελώνη, η εξέλιξη προκάλεσε στον Τσικλητήρα έντονη δυσαρέσκεια και αίσθημα ντροπής προς τους συναδέλφους του που θα παρέμεναν να στελεχώνουν το λόχο,[32] έστω και μακριά από τις μάχες.

Ασθένεια και θάνατος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 2 Φεβρουαρίου 1913 (πρωί;) εμφανίζει υψηλό πυρετό, σπασμούς και δύσπνοια, για να μεταφερθεί εσπευσμένα στο Πολιτικό Νοσοκομείο (τώρα Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων). Σε ιατρικό συμβούλιο –παρουσία εκπροσώπου του Πρίγκηπα Νικολάου– ο καθηγητής Λιβιεράτος,[33] ανακοινώνει το απόγευμα της επομένης τη διάγνωση σοβαρής περίπτωσης μηνιγγίτιδας ιδιότυπης μορφής (φυματιώδη).[34] Από την Πύλο κατέφθασαν μία ημέρα έπειτα, όπως και ο Σταύρος που κρυοπαγήματα τον είχαν θέσει εκτός επιχειρήσεων στην Ήπειρο. Παρότι "προς στιγμήν εθεωρήθη εκλιπών πας κίνδυνος",[35] η κατάσταση επιδεινώθηκε το πρωί της 10ης Φεβρουαρίου και περιερχόμενος σε λήθαργο, σύντομα (5 με 10 το βράδυ)[36] ο 24χρονος κατόχος τεσσάρων ολυμπιακών μεταλλίων εξέπνευσε. Τον 8ήμερο εκείνο, τελευταίο του, αγώνα παρακολούθησε με συγκίνηση το Πανελλήνιο, φίλαθλο και μη.

Απερίγραπτη υπήρξε σε όλη την Ελλάδα η θλίψις και συντριβή που προεκάλεσε ο τόσον αδόκητος θάνατος του χιλιοαγάπητου πρωταθλητού, επιβλητική δε και συγκλονιστική σε οδύνη και συγκίνησι υπήρξεν η εκφορά του νεκρού... Χιλιάδες κόσμου συγκεντρώθηκαν εντός και εκτός του ναού...

0000Πλήθο στεφάνων είχαν κατατεθή, μεταξύ των οποίων... δύο ιδιαιτέρως συγκινήσαντες, των οπλιτών του 11ου λόχου και των μαθητών του Αθηναϊκού Λυκείου. [...] Και την 4ην μ.μ. οι τρεις ομοβροντίαι του τιμητικού στρατιωτικού σώματος ανήγγειλαν ότι ο Ολυμπιονίκης... έπαυσε να ανήκη στον κόσμο αυτό και περιήλθε στην ιστορία και την αθανασία.

000000Παύλος Ν. Μανιτάκης[27]

Δημοσίευμα πληροφορεί το αθηναϊκό κοινό περί "κεραυνοβόλου μηνιγγίτιδος",[35] αντίθετα ορισμένες μεταγενέστερες πηγές θεωρούν πως η μεταδοτική νόσος προσέβαλε τον οργανισμό πριν μετατεθεί στα Έμπεδα.[7] Η μυθιστορηματική βιογραφία "Ταξίδι στη δόξα" παραθέτει μόνον ότι ο εποπτεύων γιατρός αμέσως υποπτεύθηκε την περίπτωση και έθεσε το θάλαμο της μονάδας σε πολυήμερη καραντίνα, χωρίς να διευκρινίζεται εάν στο στρατόπεδο είχαν προϋπάρξει άλλα κρούσματα.[37] Επικρίνει, τέλος, τη στάση θερμόαιμων Βασιλοφρόνων που μέσω του τύπου "δε δίσταζαν να τα βάλουν με την Κυβέρνηση του Βενιζέλου που είχε ντύσει τον Τσικλητήρα στρατιώτη! Άδικη, φυσικά, κατηγορία, αφού όλοι ήξεραν τις προσπάθειες που είχαν γίνει να μην ταλαιπωρηθεί ο Ολυμπιονίκης..."[38]

Το οικογενειακό μνήμα της οικογένειας Τσικλητήρα στην Πάτρα, η φωτογραφία του Κωνσταντίνου στο μέσον

Κατά την κηδεία στον Άγιο Γεώργιο (Καρύτση) χοροστάτησε ο Επίσκοπος Ύδρας Προκόπιος, προφανώς λόγω των οικογενειακών δεσμών με το νησί από την εποχή του προπάππου Νίκου Τζικλητήρα, με παρόντες να είναι "όλοι οι αθληταί μετά του κ. Γεωργαντά" (ολυμπιονίκης τα 1904 και 1906) και "άπαντα τα μέλη των ενταύθα (σημ. πρωτεύουσας) Γυμναστικών Συλλόγων και Σωματείων μετά των αυτών προέδρων".[39] Εκ μέρους της πολιτείας, ο Πρόεδρος της Βουλής Ζαβιτσάνος, ο Νομάρχης Αττικοβοιωτίας Δάσιος,[40] ο Δήμαρχος Αθηναίων Μερκούρης, ενώ "δέον να σημειωθή ενταύθα ότι μεγάλως παρετηρήθη η απουσία του υπουργού της Παιδείας κ.Τσιριμώκου,[41] όστις τυγχάνει προϊστάμενος της αθλητικής κινήσεως."[42] Στρατευμένοι συναθλητές του από τον Πανελλήνιο ΓΣ (Γιάννης Γαλανάκης, Γιώργος Μπανίκας, Π. Ψύχας κ.ά) και συνάδελφοι των Εμπέδων κράτησαν τις ταινίες στο φέρετρο κατά την πομπή προς το Α' Νεκροταφείο Αθηνών, όπου ένοπλη διλοχία απέδωσε τιμές ήρωα πολέμου.

Ο αθλητής εικάζεται ότι συνδεόταν με την Ηρώ, η οποία εν αγνοία του ταξίδεψε έως τη Στοκχόλμη για τους Ολυμπιακούς,[12] αποτελώντας έναν από τους ελάχιστους Έλληνες που πανηγύρισαν τις επιτυχίες του επί τόπου. Άγνωστη νέα αναφέρεται σε μαρτυρία νοσοκόμας να παραμένει τις τελευταίες νύχτες δίπλα του μέχρι το ξημέρωμα και "Οι φύλακες του Α' Νεκροταφείου Αθηνών διηγούνται πως, για χρόνια πολλά, ερχόταν μια μυστηριώδης γυναίκα κάθε πρωί Πρωτοχρονιάς κι άφηνε λουλούδια στον τάφο του Ολυμπιονίκη. Κανείς δεν έμαθε ποτέ ποια ήταν..."[43]

Μεταφέρθηκε αργότερα στο Α΄ Νεκροταφείο Πατρών, σε μνήμα της ευρύτερης οικογένειας που φέρει τους 5 κύκλους του εμβλήματος των Ολυμπιακών αγώνων, καθώς δύο μέλη της είχαν λάβει μέρος σε αυτούς.

Αθλητική σταδιοδρομία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Από τη νεαρή του ηλικία ασχολήθηκε με τον αθλητισμό ενώ παράλληλα η προπονησή του βασιζόταν σε αυτοσχεδιασμούς όπως το να πηδά τη μάντρα του σπιτιού του ή να περνά επάνω από τρία δεμένα άλογα.[2] Στη συνέχεια διακρίθηκε στους μαθητικούς αγώνες. Ο Κωστής Τσικλητήρας αφιερώθηκε στον αθλητισμό και το 1906 έγινε αθλητής του Πανελλήνιου Γυμναστικού Συλλόγου (ΠΓΣ). Σπάνιες οι ψυχικές του αρετές, έξοχες οι σωματομετρικές του ικανότητες, όπως επισημαίνεται στην ιστορία του συλλόγου. Ασχολήθηκε παράλληλα με το στίβο και το ποδόσφαιρο. Το 1906 κατέκτησε την τρίτη θέση στο μήκος άνευ φοράς στους Πανελλήνιους αγώνες με επίδοση 2.83 μ. Το ίδιο έτος στους Μεσολυμπιακούς της Αθήνας, κατετάγη 6ος στο ύψος άνευ φοράς με 1.30 μ, ενώ στο μήκος άνευ φοράς αποκλείστηκε στον προκριματικό.[7]

Το 1907 κατέκτησε τρία χρυσά μετάλλια στους Πανιώνιους Αγώνες της Σμύρνης, στο άλμα εις ύψος με 1.65 μ., στο ύψος άνευ φοράς με 1.40 μ. και στο μήκος άνευ φοράς με 3.14 μ..[7] Επίσης του απονεμήθηκε ο Χρυσός Σταυρός του Πανιωνίου. Στους Πανελλήνιους αγώνες κατάκτησε 2 χρυσά μετάλλια. Με την ποδοσφαιρική ομάδα του ΠΓΣ συμμετείχε στο Πανελλήνιο πρωτάθλημα του 1907 αγωνιζόμενος στη θέση του τερματοφύλακα.

Μετείχε και πάλι στο Πανελλήνιο πρωτάθλημα ποδοσφαίρου για την περίοδο 1907-08. Στις 20 Ιουλίου αγωνίστηκε στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λονδίνου στο αγαπημένο του αγώνισμα το οποίο ήταν το μήκος άνευ φοράς και κατέκτησε το ασημένιο μετάλλιο υποσχώμενος ότι θα γίνει πρώτος ολυμπιονίκης.[44] Στις 23 Ιουλίου του 1908 ο Τσικλητήρας κατέκτησε για δεύτερη φορά το ασημένιο μετάλλιο στην ίδια διοργάνωση στο ύψος άνευ φοράς. Τα άλματά του ήταν 3,28 μ. και 1,15 μ. αντίστοιχα.

Ο Κωνσταντίνος Τσικλητήρας στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1912

Από το 1908 ακολούθησε το Γιώργο Καλαφάτη εγκαταλείποντας την ποδοσφαιρική ομάδα του Πανελλήνιου και μετείχε στην πρώτη ομάδα που σχημάτισε ο Ποδοσφαιρικός Όμιλος Αθηνών (όπως τότε ονομαζόταν ο Παναθηναϊκός Αθλητικός Όμιλος). Αγωνιζόμενος ως τερματοφύλακας στον ΠΟΑ, στις 30 Νοεμβρίου του 1908 κατέκτησε το Πανελλήνιο πρωτάθλημα ποδοσφαίρου που διοργανώθηκε από τον ΣΕΑΓΣ. Στις 7 Δεκεμβρίου του 1910 κατάκτησε ένα ακόμη Πανελλήνιο πρωτάθλημα ποδοσφαίρου με τον ΠΟΑ.

Στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1912 στη Στοκχόλμη, κατά τους οποίους ήταν ο σημαιοφόρος της ελληνικής αποστολής, κατέκτησε στις 8 Ιουλίου το χρυσό μετάλλιο στο μήκος άνευ φοράς με άλμα 3,37[45] και το χάλκινο στο ύψος άνευ φοράς με άλμα 1,55.[46]

Διακρίσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ολυμπιακοί Αγώνες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

4 μετάλλια: 1 χρυσό - 2 ασημένια - 1 χάλκινο[47]

  • Άλμα εις μήκος άνευ φοράς
1 χρυσό: Στοκχόλμη 1912 με 3,37μ. (σε 3η και τελευταία προσπάθεια προκριματικών – 3.34μ. στον τελικό)
1 ασημένιο: Λονδίνο 1908 με 3,225μ.
  • Άλμα εις ύψος άνευ φοράς
1 ασημένιο: Λονδίνο 1908 με 1,55μ. (πανελλήνιο ρεκόρ)
1 χάλκινο: Στοκχόλμη 1912 με 1,55μ. (ισοφάριση πανελλήνιου ρεκόρ).

Πανελλήνια ρεκόρ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τότε καλούνταν ελληνικά για διάκριση από τα πανελλήνια ρεκόρ, δηλαδή των Πανελλήνιων αγώνων.[48]

  • Άλμα εις μήκος άνευ φοράς
3,04μ. στις 26.04.1907, ΣΤ' Πανελλήνιοι αγώνες
3,07μ. στις 26.04.1907, βελτίωση κατά την ίδια ημέρα
3,14μ. στις 07.05.1907, ΙΑ' Πανιώνιοι Αγώνες Σμύρνης
3,25μ. στις 19.04.1908, Ζ' Πανελλήνιοι αγώνες
3,32μ. στις 19.04.1908, βελτίωση κατά την ίδια ημέρα
3,35μ. στις 04.04.1909, H' Πανελλήνιοι αγώνες
ισοφάριση στις 24.04.1910, Θ' Πανελλήνιοι αγώνες
3,47μ. στις 31.03.1912, ΙΑ' Πανελλήνιοι αγώνες
  • Άλμα εις ύψος άνευ φοράς
1,40μ. στις 25.04.1907, ΣΤ' Πανελλήνιοι αγώνες
1,45μ. στις 17.04.1908, Ζ' Πανελλήνιοι αγώνες
1,55μ. στις 08.07.1908, Ολυμπιακοί αγώνες Λονδίνου
ισοφάριση στις 29.03.1912, ΙΑ' Πανελλήνιοι αγώνες
ισοφάριση στις 30.06.1912, Ολυμπιακοί αγώνες Στοκχόλμης
1,725μ. ισοφάριση ρεκόρ του Θ. Διακίδη στις 21.04.1912, Β' Παναιγύπτιοι και Πανελλήνιοι αγώνες Αλεξάνδρειας.

Πανελλήνια πρωταθλήματα στίβου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ως πολυαθλητής του Πανελλήνιου Γυμναστικού Συλλόγου.[49]

  • 20 πρώτες (α') νίκες:
με μπλε οι επιτεύξεις πανελλήνιου ρεκόρ και με γαλάζιο οι ισοφαρίσεις (κατά σύμπτωση δικών του ρεκόρ)
Πλήθος
νικών
Αγώνισμα Πανελλήνιοι αγώνες 0(ετήσιοι)
1906 1907 1908 1909 1910 1911 1912
6 Άλμα εις μήκος άνευ φοράς (επίδοση σε μ.) (3ος με 2,83) 3,07 3,32 3,35 3,35 3,33 3,47
6 Άλμα εις ύψος άνευ φοράς (επίδοση σε μ.) 1,40 1,45 1,45 1,50 1,50 1,55
4 Άλμα εις ύψος (επίδοση σε μ.) (κάτω του 1,60) 1,65 (2ος με 1,65) 1,62 1,64 1,67
3 Αθλητικό πένταθλο (βαθμοί ποινής) (3ος με 21) ;; ;; ;;
1 Διελκυστίνδα (μέλος 8μελούς ομάδας) 1οι (3οι)
200 Σύνολο ετήσιας διοργάνωσης 0 2 3 3 4 4 4
  • 2 δεύτερες (β') νίκες:
1 (μία) στο άλμα εις ύψος: 1909 (1,65μ.)
1 (μία) στη σκυταλοδρομία 2x100, 2x200, 2x400 (αντίστροφη "βαλκανική", 2ος δρομέας 100μ.): 1912.
  • 5 τρίτες (γ') νίκες:
1 (μία) στο άλμα εις μήκος άνευ φοράς: 1906 (2,83μ.)
1 (μία) στο αθλητικό πένταθλο: 1907 (21 βαθμοί ποινής)
1 (μία) στη δισκοβολία: 1909 (33,32μ.)
1 (μία) στη διελκυστίνδα (μέλος 8μελούς ομάδας): 1911
1 (μία) στον ελληνικό ακοντισμό: 1912 (45,50μ.).

Ποδοσφαιρικές διοργανώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ως τερματοφύλακας του Ποδοσφαιρικού Ομίλου Αθηνών.

φθινοπώρου 1908 και φθινοπώρου 1910.

Υστεροφημία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σε σημείο που δέσποζε πάνω από το λιμάνι της πόλης και προς τιμήν του διασημότερου τέκνου της,[50] ο Δήμος Πύλου με μερική κρατική επιχορήγηση το 1979 ανήγειρε ορειχάλκινο ανδριάντα του αθλητή. Ανήκει στο πλήθος έργων της γλύπτριας Μαίρης Παπακωνσταντίνου που κοσμούν εξωτερικούς χώρους ανά την Ελλάδα (έχει επίσης δημιουργήσει τα αντίστοιχα στη Χίο των συμπατριωτών της Μάντικα και Σύλλα, 6ων ολυμπιονικών του Βερολίνου το 1936), είναι ύψους 2 μέτρων –άρα σχεδόν φυσικού– και τον αναπαριστά σε θέση για ανάποδο άνευ φοράς άλμα εις ύψος. Βρίσκεται πλέον εμπρός στο αναπαλαιωμένο πατρικό του, ενώ το γύψινο πρόπλασμα του αγάλματος η καλλιτέχνιδα το έχει δανείσει στον Πανελλήνιο ΓΣ για έκθεση στις εγκαταστάσεις του, όπου και υπέστη βανδαλισμό.

Το Εθνικό Στάδιο Πύλου καλείται ανεπίσημα "Κωστής Τσικλητήρας" και στις αρχές του 2012 παρουσίαζε εικόνα εγκατάλειψης από τις αρμόδιες αρχές.[51]

Μικρός δρόμος –ενός οικοδομικού τετραγώνου– του Δήμου Αθηναίων στο πίσω μέρος και την αντίθετη πλευρά από το λόφο Αρδηττού του Παναθηναϊκού Σταδίου φέρει συμβολικά το ονοματεπώνυμό του, καθώς εκεί σημείωνε τις αλλεπάλληλες πανελλήνιες νίκες του. Οδοί Τσικλητήρα υπάρχουν ακόμα στην Πύλο, τη Μεσσήνη του ίδιου νομού και τα Άνω Λιόσια (γειτονιά δρόμων στο Σπίτι της Πάλης με ονόματα Ελλήνων ολυμπιονικών), Καλλιθέα, Ηράκλειο της Αττικής.

Το 1968 ιδρύθηκε ο Αθλητικός Όμιλος Πύλου "Ολυμπιονίκης Κωστής Τσικλητήρας", ένας από τους δύο με τον αρχαιότερο Νέστωρ που διατηρούν σήμερα τμήμα ποδοσφαίρου στην πόλη.[52] Αγωνίζεται στις διοργανώσεις της τοπικής ΕΠΣ Μεσσηνίας και η πρόσφατη συμμετοχή στα ημιτελικά του κυπέλλου Ερασιτεχνών Ελλάδας το 2015,[53] πρόκειται για τη σημαντικότερη στιγμή της ιστορίας του σε επίπεδο εκτός νομού.

Οικία Ολυμπιονίκη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Έτος Τσικλητήρα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τιμές στη Σουηδία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κρίσεις για τον αθλητή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ξαφνική απώλεια του Τσικλητήρα σε ηλικία 24½ χρονών, ενέπνευσε να τον αποχαιρετήσει "με ωραίο ποίημα ο γνωστός και δημοφιλής ποιητής Φ. Πανάς",[54] ενώ ο καθηγητής του στην εμπορική ακαδημία Γεώργιος Στρατήγης, ποιητής του πατριωτικού ενθουσιασμού,[55] αφιέρωσε ωδή με τίτλο "Ο Ολυμπιονίκης" και χαρακτηριστικό το στίχο:[11]

Μόνον ο Χάρος νίκησε, Ολύμπιε νικητή...

Από το σύλλογο του οποίου υπήρξε αθλητής, θεωρείται:[56]

Ο μέγιστος των Ελλήνων αθλητών του 20ου αιώνα με τέσσερα Ολυμπιακά μετάλλια ...

Το 1992 ο αθλητικογράφος και συγγραφέας Γιάννης Διακογιάννης, λάτρης και ενδελεχής γνώστης του κλασικού αθλητισμού, περιέλαβε το όνομά του μεταξύ των 12 στην ενός αιώνα "Αφρόκρεμα του ελληνικού Στίβου", την οποία κατά τη γνώμη του και σε χρονολογική σειρά συμπλήρωναν –τότε– οι:[57]

Λούης, Μάντικας, Σύλλας, Τζιωρτζής, Παπαγεωργόπουλος, Βερούλη, Σακοράφα, Πατουλίδου, Κουκοδήμος και
με μοναδικούς άλλους άλτες τους επικοντιστές Ρουμπάνη (χάλκινος ολυμπιονίκης το 1956) και Παπανικολάου (ρεκόρ κόσμου 1970-1972).[58]

Ο Ελευθέριος Σκιαδάς, δημοσιογράφος, ερευνητής και ισόβιο μέλος της Διεθνούς Ένωσης Ιστορικών του Ολυμπισμού, στο έργο του για την πρώτη 100ετηρίδα της νεότερης ελληνικής ολυμπιακής ιστορίας και στα συνοπτικά βιογραφικά σημειώματα –όπου συχνότερα αποφεύγει τα εγκώμια–, καταχωρεί το δικό του με το εισαγωγικό σχόλιο:[59]

Μία από τις μεγαλύτερες φυσιογνωμίες του ελληνικού αθλητισμού και κάτοχος πανελληνίων επιδόσεων.

Σύμφωνα με το δημοσιογράφο και παλαίμαχο σκοπευτή Γιώργο Λιβέρη:

Ουσιαστικά υπήρξε το πρώτο μεγάλο γνήσιο αθλητικό ταλέντο με τα σημερινά δεδομένα και τις σύγχρονες αντιλήψεις. Είχε σπάνιο φυσικό άλμα, ταχύτητα, εκρηκτικότητα, αγωνιστικό πνεύμα και φυσική επιδεξιότητα.[60]
Πρόλαβε να προσφέρει στον Ελληνικό Αθλητισμό ελάχιστα από το πλούσιο ταλέντο του. Εξακολουθεί και σήμερα να θεωρείται ο περισσότερο προικισμένος και διεθνώς βραβευμένος αθλητής. 0(Μάρτιος 2014)[61]

Το Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού σε μία απόπειρα –υποκειμενική, όμως δυσχερή και αξιόλογη– ανάδειξης των τριών (3) πρωταγωνιστών κάθε διοργάνωσης Ολυμπιακών αγώνων, τον εντάσσει στις τρεις μόλις περιπτώσεις αθλητών της χώρας και ως τον μοναδικό που το πέτυχε εκτός συνόρων. Αναλυτικά, η άποψη του ΙΜΕ αφορά στους:

Λούη το 1896 (μαραθώνιος), Τσικλητήρα το 1912 (άλματα άνευ φοράς) και το δίδυμο Μπίμης-Συρανίδης το 2004 (συγχρονισμένες καταδύσεις).

Τέλος, με την ευκαιρία της γενικευμένης ψηφοφορίας Μεγάλοι Έλληνες τηλεοπτικού σταθμού το 2008, όπου τρεις του αθλητικού τομέα περιέχονται στους 100 πρώτους (Γκάλης #33, Ζαγοράκης #48 και Δήμας #92), ιστοσελίδα κατέθεσε ανώνυμα μία ενδιαφέρουσα γνώμη. Το σκεπτικό της στηρίζεται στα ότι αφενός σε τέτοιου χρονικού ορίζοντα ψηφοφορίες ευνοούνται οι περισσότερο ιστοριογραφικά προβεβλημένοι και οι πλέον πρόσφατοι, αφετέρου πως στον αθλητισμό της Ελλάδας γίνεται υπέρ του δέοντος προβολή δεδομένων ομαδικών αθλημάτων και ατομικών διακρίσεων, ενώ παράλληλα το κοινό στερείται αθλητικής παιδείας (χωρίς περαιτέρω διευκρίνιση του όρου). Στη βάση αυτή, θεωρείται ότι η 100άδα μπορούσε να περιλαμβάνει μεγαλύτερες μορφές παραγόντων και αθλητών,[62] ειδικότερα δε τους Λούη, Τσικλητήρα και ενδεχομένως Πατουλίδου εκ μέρους των τελευταίων.[63] Βασικό επιχείρημα και για τις τρεις περιπτώσεις, πάντως, δεν χρησιμοποείται τόσο η αγωνιστική τους αξία, όσο αντίστοιχα η δημιουργία ενός θρύλου (ο μη αθλούμενος και φτωχός θριαμβευτής από την Ελλάδα που μέχρι και ο Χίτλερ ήθελε να συναντήσει), ο θάνατος εν καιρώ πολέμου και η χάραξη του δρόμου στις επιτυχίες των τριών-τεσσάρων ακόλουθων Ολυμπιακών αγώνων.

Το χρυσό στη Στοκχόλμη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τσικλητήρεια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μισό αιώνα από το θάνατο του αθλητή του και με έναρξη το 1963 στο Παναθηναϊκό Στάδιο, ο Πανελλήνιος ΓΣ καθιέρωσε την ετήσια διεξαγωγή αγώνων στίβου ώστε να τιμά τη μνήμη εκείνου.[64] Τα Τσικλητήρεια έλαβαν αμέσως διεθνή εμβέλεια λόγω συμμετοχής αθλητών από τα Βαλκάνια και την υπόλοιπη Ευρώπη,[65] με την πάροδο όμως των χρόνων είχαν ανασταλεί. Ο σύλλογος τα αναβίωσε το 1998, εκμεταλλευόμενος συγκυρία που ήθελε τη Διεθνή Ένωση Ομοσπονδιών Κλασικού Αθλητισμού (IAAF) να επιθυμεί αύξηση του πλήθους των αξιόλογων συναντήσεων λίγων ημερών (μίτινγκ) ενδιάμεσα στις σημαντικές διοργανώσεις, τα οποία κάλεσε διεθνή Grand Prix και προωθούσε την εισαγωγή ή αναβάθμισή τους.[66] Οι επιτυχείς αγώνες του 1998, οδήγησαν την Ένωση σε ομόφωνη ένταξη των Τσικλητηρείων στην κατηγορία II,[67] από δε το 2003 στην ανώτατη Super Grand Prix που τριετία αργότερα αποτέλεσε τη δεύτερη τάξη "βιτρίνας" –μετά την Golden League– στο καλεντάρι της IAAF.[68] Υποβιβάστηκαν μία κλίμακα το 2007,[69] γεγονός πάντως που διαδέχθηκε τελικά η κορυφαία διάκριση του θεσμού, όταν η ετήσια αξιολόγηση ανέδειξε το μίτινγκ ως δεύτερο στα συνολικά 25 των τριών κατηγοριών της IAAF.[70] Κυριότερη συμβολή είχε η εντυπωσιακή συρροή ενός φίλαθλου κοινού από 35.000 θεατές, αριθμός ρεκόρ μέχρι και την τελευταία φορά διεξαγωγής το 2009 κατόπιν 12 συνεχών. Οι λόγοι αναστολής τους ήταν οικονομικοί εξαιτίας της επερχόμενης ελληνικής κρίσης,[2] ενώ φέρεται να υπήρξαν και άλλοι πλήρως άσχετοι με τον αθλητισμό.[71]

Τα αναβιώσαντα Τσικλητήρεια πραγματοποιούνταν υπό τη μορφή ημερίδας κάθε Ιούνιο ή Ιούλιο στο Ολυμπιακό Στάδιο Αθηνών, εκτός των 2003 και 2004 που τα εκεί έργα για τους Ολυμπιακούς υποχρέωσαν σε μετακίνηση στα Τρίκαλα και Ηράκλειο Κρήτης αντίστοιχα.[72] Οι διαπιστεύσεις αθλητικών δημοσιογράφων διάφορων εθνικοτήτων ξεπέρασαν ενίοτε τις 100,[73] καθώς στους αγώνες μετείχε η πλειονότητα των πρωταθλητριών και πρωταθλητών Ελλάδας, πλαισιωμένη με δημοφιλή ονόματα του παγκόσμιου στίβου ως αποτέλεσμα του πλήθους και μεγέθους των χορηγιών.[71] Στις 12 σύγχρονες διοργανώσεις των Τσικλητηρείων σημειώνονταν μόνιμα υψηλότατες επιδόσεις,[74] με το θεσμό το διάστημα αναβίωσης 1998-2009 να εξελίσσεται σε δεύτερο εγχώριο στην κατάρριψη ελληνικών ρεκόρ στίβου (ανοικτού), έπειτα μόνο από τους Πανελλήνιους αγώνες διαφόρων κατηγοριών. Παρά την αναστολή του, τα εξής συνεχίζουν ακατάρριπτα:[75]

  • έως 30 Απριλίου 2015
Ημ/νία (στάδιο) Αγώνισμα Κατηγορία Αθλήτρια/τής (σύλλογος) Επίδοση
16.06.1999 (ΟΑΚΑ) Δρόμος 3.000 μ.
Νέων ανδρών
Αντώνης Παπαντώνης (ΠΓΣ) 7:55.01
24.06.2003 (Δημ. Τρικάλων) Άλμα σε μήκος
Νέων ανδρών
Λούης Τσάτουμας (Μεσσηνιακός) 8,34 μ.
14.06.2005 (ΟΑΚΑ) Δρόμος 800 μ.
Γυναικών
Μαρία Παπαδοπούλου (ΠΓΣ) 1:59.79
Νέων γυναικών
Ελένη Φιλάνδρα (ΠΓΣ) 2:01.68
13.07.2008 (ΟΑΚΑ) Δρόμος 3.000 μ. με φυσικά εμπόδια (στιπλ)
Γυναικών
Ειρήνη Κοκκιναρίου (ΠΑΟ) 9:30.72

Στις καταγραφές των κορυφαίων χρόνων σε επίπεδο κόσμου και βασικά στη μνήμη των Ελλήνων φίλων του κλασικού αθλητισμού, διατηρούνται μεταξύ άλλων:

Ημ/νία
(στάδιο)
Αγώνισμα Αθλήτρια/τής Γεγονός/επίδοση
17.06.1998
(ΟΑΚΑ)
Δρόμος 100 μ.
ανδρών
Άτο Μπόλντον
Flag of Trinidad and Tobago.svg
ισοφάριση ρεκόρ έτους (δικό του)
9,86 (αντίθετος άνεμος -0,4 μ/δ)
σε συνεχόμενα Τσικλητήρεια πέτυχε τις δύο από τις τέσσερις επιδόσεις 9,86 της καριέρας του[76]
16.06.1999
(ΟΑΚΑ)
Δρόμος 100 μ.
ανδρών
Άτο Μπόλντον Flag of Trinidad and Tobago.svg 9,86 (ευνοϊκός άνεμος 0,1 μ/δ)
Μορίς Γκριν
Flag of the United States.svg
παγκόσμιο ρεκόρ με 9,79 [77]
(ευνοϊκός άνεμος 0,1 μ/δ)
μέγιστη βελτίωση του π.ρ έως τότε και δεύτερη έως σήμερα,[78] με επίδοση που κατατάσσει το Γκριν 7ο ταχύτερο όλων των εποχών (μέχρι Απρίλιο 2015)
Δρόμος 100 μ.
γυναικών
Κατερίνα Θάνου
Flag of Greece.svg
10,92
(αντίθετος άνεμος -0,9 μ/δ)
3ος χρόνος έτους παρά τον άνεμο,[79] επιβεβαίωσε τη Θάνου (1998: 4ος καλύτερος) ως υποψήφια μεταλλίου –αν και μακριά της Τζόουνς– για το Παγκόσμιο πρωτάθλημα στη Σεβίλη, όπου όντως θα αποσπάσει το χάλκινο
14.06.2005
(ΟΑΚΑ)
Δρόμος 100 μ.
ανδρών
Ασάφα Πάουελ
Flag of Jamaica.svg
παγκόσμιο ρεκόρ με 9,77 [80]
(9,768 / ευνοϊκός άνεμος 1,6 μ/δ)
κατάρριψη π.ρ στο ίδιο αγώνισμα μετά 6ετία (δεύτερη μεγαλύτερη περίοδος διατήρησής του από το 1929 και τέταρτη γενικά), για δεύτερη φορά στην ιστορία σε ίδια πόλη (προηγήθηκε η Στοκχόλμη τα 1912 και 1920) και για μοναδική φορά στα πλαίσια του ίδιου θεσμού[81] 00(μέχρι Απρίλιο 2015)
13.07.2008
(ΟΑΚΑ)
Δρόμος 200 μ.
ανδρών
Γιουσέιν Μπολτ
Flag of Jamaica.svg
19,67 τότε 5ος καλύτερος χρόνος όλων των εποχών,[82] προανήγγειλε κατάρριψη του 12ετούς π.ρ τον ερχόμενο μήνα κατά τους Ολυμπιακούς στο Πεκίνο

Παραπομπές - σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Greece • Top medalists, Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή (IOC)
  2. 2,0 2,1 2,2 Κωστής Τσικλητήρας, ο ήρωας Ολυμπιονίκης, Θανάσης Κρεκούκιας στο sport24.gr
  3. "Ταξίδι στη δόξα • Ο Ολυμπιονίκης Κωστής Τσικλητήρας", Αντώνης Δελώνης, Εκδόσεις Άγκυρα, Αθήνα 2002, ISBN 960-2348-77-1, σελ. 25
    [πρώτος σε μία μεγάλη περιοχή των βορειοανατολικών ΗΠΑ, προφανώς]
  4. Τσικλητήρας/α, Πολιτιστικό Ινστιτούτο Ακαδημαϊκών Ερευνών & Μελετών
  5. Leonidas Tsiklitiras, sports-reference.com
  6. 6,0 6,1 Δελώνης, ό.π, σελ. 16-17
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Κωνσταντίνος Τσικλητήρας • 1888–1913, Πολιτιστικό Ινστιτούτο Ακαδημαϊκών Ερευνών & Μελετών (ΠΙΑΕΜ)
  8. Δελώνης, ό.π, σελ. 18 και 55
  9. κάθετος της Πατησίων στο ύψος Λεωφόρου Αλεξάνδρας, google.gr/maps
  10. Δελώνης, ό.π, σελ. 55
  11. 11,0 11,1 Δελώνης, ό.π, σελ. 67 και 84
  12. 12,0 12,1 Δελώνης, ό.π, σελ. 78
  13. Δελώνης, ό.π, σελ. 18
  14. Δελώνης, ό.π, σελ. 59
  15. Δελώνης, ό.π, σελ. 21, 23, 56 και 65
  16. Δελώνης, ό.π, σελ. 38, 50 και 73
  17. "100 χρόνια νεοελληνικού αθλητισμού • 1830-1930", Παύλος Μανιτάκης, ιδιωτική έκδοση, Αθήνα 1962, σελ. 305
  18. Δελώνης, ό.π, σελ. 38 και 69
  19. Δελώνης, ό.π, σελ. 38-39, 57 και 61
  20. Δελώνης, ό.π, σελ. 20 και 69
  21. Δελώνης, ό.π, σελ. 16, 59 και 65
  22. Δελώνης, ό.π, σελ. 48 και 58
  23. Δελώνης, ό.π, σελ. 55 και 57
  24. Δελώνης, ό.π, σελ. 65
  25. Δελώνης, ό.π, σελ. 56
  26. "... λέγανε τους στρατιώτες –ή και αξιωματικούς– που έμεναν στα γραφεία και δεν πήγαιναν στην πρώτη γραμμή του μετώπου να πολεμήσουν! Όλοι, σχεδόν, τους περιφρονούσαν!" [Δελώνης, ό.π, σελ. 70]
  27. 27,0 27,1 Μανιτάκης, ό.π, σελ. 319
  28. Δελώνης, ό.π, σελ. 79-80
  29. 29,0 29,1 Δελώνης, ό.π, σελ. 80-81
  30. "100 χρόνια νεώτερη ελληνική ολυμπιακή ιστορία • Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων 1896-1996", Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς (φιλολογική/ιστορική επιμέλεια Ελένη Μπενέκη), έκδοση εφημ. «ΤΑ ΝΕΑ», Αθήνα 1996, ISBN 960-8546-63-X, σελ. 599
  31. εκτενές απόσπασμα άρθρου "Ο Τσικλητήρας μας", εφημ. «ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ» 27.07.1912 [Δελώνης, ό.π, σελ. 76-77]
  32. 32,0 32,1 Δελώνης, ό.π, σελ. 82
  33. πρόκειται πιθανότατα για τον Παναγή του Πανεπιστημίου της Γένουας ή διαφορετικά για το νεώτερο Σπυρίδωνα εάν δεν βρισκόταν εκτός Αθηνών, όντας στρατιωτικός ιατρός (π.χ τον Ιούνιο του 1913 υπηρετούσε στη Θεσσαλονίκη
  34. Δελώνης, ό.π, σελ. 85-86
  35. 35,0 35,1 Θάνατος του Τσικλητήρα, εφημ. «ΕΜΠΡΟΣ» 11.02.1912, σελ. 4
  36. Ο θάνατος του Ολυμπιονίκου Τσικλητήρα, εφημ. «ΣΚΡΙΠ» 11.2.1912, σελ.3
  37. Δελώνης, ό.π, σελ. 84-85
  38. Δελώνης, ό.π, σελ. 87
  39. Η χθεσινή κηδεία του Τσικλητήρα, εφημ. «ΕΜΠΡΟΣ» 12.02.1912, σελ. 2
  40. Σπύρος Δάσιος, evros.e-citymap.gr
  41. Ιωάννης, πατέρας του προσωρινού πρωθυπουργού μετά τα Ιουλιανά γεγονότα το 1965, Ηλία Τσιριμώκου
  42. Η κηδεία του Ολυμπιονίκου Κωνστ. Τσικλητήρα, εφημ. «ΣΚΡΙΠ» 12.02.1912, σελ. 2
  43. Δελώνης, ό.π, σελ. 87 και 88
  44. Τα μετάλλια του Τσικλητήρα στους Ολυμπιακούς του 1908, Ελληνική Ολυμπιακή Επιτροπη (ΕΟΕ)
  45. Το χρυσό μετάλλιο του Τσικλητήρα στους Ολυμπιακούς του 1912, ΕΟΕ
  46. Το χάλκινο μετάλλιο του Τσικλητήρα στους Ολυμπιακούς του 1912, ΕΟΕ
  47. Kostas Tsiklitiras, sports-reference.com
  48. Μανιτάκης, ό.π, σελ. 196, 214-5, 247, 263, 271, 278, 289 και 317
  49. Μανιτάκης, ό.π, σελ. 167, 202-4, 219-21, 252-4, 270-2, 281-3 και 292-5
  50. Πύλος: Πνευματικό Κέντρο το σπίτι του Τσικλητήρα, λόγος Δημάρχου Γιώργου Χρονόπουλου 19.10.2010
  51. “Έτος ΚΩΣΤΗ ΤΣΙΛΚΗΤΗΡΑ” το 2012, σχόλια χρηστών στην ηλεκτρονική πύλη του Δήμου Πύλου-Νέστορος
  52. Σωματεία, Ένωση Ποδοσφαιρικών Σωματείων Μεσσηνίας
  53. Κύπελλο Ερασιτεχνών 2015, Ελληνική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία (ΕΠΟ)
  54. Μανιτάκης, ό.π, σελ. 319
    [δεν είναι οι Κεφαλλονίτες Φωτεινός ή Παναγής Πανάς που δεν ζούσαν πλέον]
  55. "Μεγάλη ελληνική ανθολογία της ποιήσεως", Μιχάλης Περάνθης, Εκδόσεις Έργων Περάνθη, Αθήνα 1980 (9η έκδοση), τόμ. Β, σελ. 12
  56. Οι Ολυμπιονίκες του Συλλόγου μας, Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος
  57. "Από το Λούη... στο Λιούις • Οι μεγάλες μορφές του Στίβου, Αθήνα 1896 - Βαρκελώνη 1992", Γιάννης Διακογιάννης, έκδ. Athletics Press, Ελευσίνα 1992
  58. αλφαβητικά οι Βασιλάκος, Βερσής, Γεωργαντάς, Γολέμης, Γ(κ)ούσκος, Δαμάσκος (άλμα επί κοντώ) και ο πολύ μεταγενέστερος Ανδριόπουλος, αποκαλούμενοι ως οι μη "εστεμμένοι", προστίθενται στη 12άδα του Διακογιάννη
  59. Σκιαδάς, ό.π, σελ. 191
  60. Οι επιφανείς Έλληνες χρυσοί ολυμπιονίκες, Γιώργος Λιβέρης για την Ελληνική Ένωση Συμμετασχόντων σε Ολυμπιακούς Αγώνες (ΕΣΟΑ)
  61. Αναμνήσεις Ολυμπιάδας 1912 Στοκχόλμη, Γιώργος Λιβέρης για την Ελληνική Ένωση Συμμετασχόντων σε Ολυμπιακούς Αγώνες (ΕΣΟΑ)
  62. «Μεγάλοι Έλληνες»: Βικέλας, Φωκιανός, Λούης, Τσικλητήρας..., greek-olympics.blogspot.gr
  63. ενώ από θεσμικούς τους Βικέλα, Φωκιανό, Κετσέα, ίσως και Νικολαΐδη, Παπαναστασίου (δηλαδή μόνο ευπατρίδες του αθλητισμού, όχι τον Χρυσάφη ακρογωνιαίο λίθο στην εξάπλωσή του μέσω των σχολείων σε ευρεία λαϊκή βάση
  64. Μίνως Κυριακού, Ελληνική Ολυμπιακή Επιτροπή
  65. Διεθνείς αγώνες στίβου «Τσικλητήρεια» στο στάδιο «Γεώργιος Καραϊσκάκης» 20-21 Μαΐου (θέμα Τ3512), Ελληνικά Επίκαιρα 05.1964 (τεκμήριο D1311), Εθνικό Οπτικοακουστικό Αρχείο
  66. «Diamond League» με «Τσικλητήρεια» εκτός!, greek-olympics.blogspot.gr
  67. Προβιβάστηκαν τα "Τσικλητήρεια", εφημ. «ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ» 21.11.1998
  68. IAAF - World Athletics Tour, Διεθνής Ένωση Αθλητικού Τύπου (AIPS)
  69. Υποβιβάστηκαν τα Τσικλητήρεια, tanea.gr
  70. Κορυφαία διεθνής διάκριση για τα «Τσικλητήρεια 2007», antenna.gr
  71. 71,0 71,1 Οικονομική κρίση και πολιτική… χτυπούν τα Τσικλητήρεια, greek-olympics.blogspot.gr
  72. Τσικλητήρεια: Πάρτι με αστέρια, contra.gr και Χαιρετισμός του Δημάρχου κ. Γιάννη Κουράκη στο διεθνές Grand Prix 'Τσικλητήρια', heraklion.gr
  73. Θέαμα και ρεκόρ στα Τσικλητήρεια, antenna.gr
  74. Γαλαξίας αστέρων στα «Τσικλητήρεια», δήλωση Περικλή Ιακωβάκη στην εφημ. «Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» 22.06.2007
  75. Πανελλήνια ρεκόρ ανοικτού στίβου, Σύνδεσμος Ελληνικών Γυμναστικών Αθλητικών Σωματείων ΣΕΓΑΣ (ανακτήθηκε 4 Μαΐου 2015)
  76. Ato Boldon, Διεθνής Ένωση Ομοσπονδιών Κλασικού Αθλητισμού (IAAF)
  77. εικόνα, trackie.com
  78. IAAF World Championships: Statistics Handbook, σελ. 595-596 (ψηφιακές 41-42), Διεθνής Ένωση Ομοσπονδιών Κλασικού Αθλητισμού (iaaf.org, ηλεκτρονική αρχειοθέτηση webcitation.org)
  79. 100 metres - Women - Senior - Outdoor - 1999, IAAF
  80. εικόνα: youtube.com/watch?v=7HTIBXQPemM
  81. η τριάδα στατιστικών στοιχείων (σελ. 595-596, ψηφιακές 41-42) είναι επακόλουθο technicality (τεχνικής αιτίας), καθώς στα τέλη του 2005 η IAAF ανακάλεσε το ενδιάμεσο 9,78 του 2002 από τον Μοντγκόμερι, εξαιτίας εμπλοκής του στο σκάνδαλο ντόπινγκ της αμερικάνικης εταιρείας BALCO. Τον Ιούνιο, ασφαλώς, ο Πάουελ βελτίωνε την τελευταία αυτή επίδοση και όχι τα 9.79 του Γκριν από τα Τσικλητήρεια '99, όπως άλλωστε περιγράφεται και τηλεοπτικά
  82. 200 metres - Men - Senior - Outdoor 1999-2008, IAAF

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • εφημ. «ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ» 8 Σεπτεμβρίου 1949
  • "Ταξίδι στη δόξα • Ο Ολυμπιονίκης Κωστής Τσικλητήρας", Αντώνης Δελώνης, Εκδόσεις Άγκυρα, Αθήνα 2002, ISBN 960-2348-77-1