λήμμα ημιπροστατευμένο

Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από ΕΟΚΑ)
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών
Συμμετείχε στον αγώνα της Κύπρου για ανεξαρτησία και στην Κυπριακή διακοινοτική βία
{{{Πλάτος εμβλήματος}}}
Το φερόμενο ως έμβλημα της ΕΟΚΑ[εκκρεμεί παραπομπή]
Ενεργό 1955–1959
Ιδεολογία Ένωσις
Εθνικισμός
Αντικομμουνισμός
Ηγέτες Γεώργιος Γρίβας
Περιοχή Κύπρος
Δύναμη 1.250 Άνδρες
Σύμμαχοι Ελλάδα
Αντίπαλοι Βρετανική Αυτοκρατορία
TMT (Τουρκική Οργάνωση Αντίστασης)

Η Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών (ΕΟΚΑ) ήταν ελληνοκυπριακή, εθνικιστική και αντάρτικη οργάνωση που έδρασε κατά τη χρονική περίοδο 1955-1959 στην Κύπρο, με διακηρυγμένο σκοπό την αυτοδιάθεση της Κύπρου, την απαλλαγή από τη Βρετανική Αποικιοκρατία και τελικά την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.[1][2]

Το νησί της Κύπρου στα μέσα του 20ου αιώνα ήταν τμήμα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, με τους Ελληνοκύπριους να αποτελούν το μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού (77% του συνόλου) και τους Τουρκοκύπριους το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου (18% του συνόλου). Ανάμεσα στους Ελληνοκύπριους αναπτυσσόταν έντονα ο εθνικός πόθος της Ένωσης με τη «μητέρα πατρίδα», την Ελλάδα, η οποία ήταν μέρος της Μεγάλης Ιδέας του Έθνους[3], δηλαδή οι περιοχές με ελληνικό πληθυσμό να προσαρτηθούν στο Ελληνικό κράτος. Οι Τουρκοκύπριοι ανάπτυξαν τον δικό τους εθνικισμό, με αίτημα για αυτοδιάθεση του λαού τους, προτάσσοντας τη διχοτόμηση του νησιού.[4] Το 1950, η Εκκλησία της Κύπρου διοργάνωσε δημοψήφισμα μεταξύ ελληνοκυπρίων, όπου ανέδειξε τη θέληση του λαού για Ένωση με την Ελλάδα. Η θέληση των Ελληνοκυπρίων δεν εισακούστηκε, για αυτό ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος ο Γ', αποφάσισε, μετά από προτροπές από προσωπικότητες της εποχής, τον ένοπλο αγώνα με επικεφαλής τον απόστρατο στρατηγό Γεώργιο Γρίβα.[5]

Ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ ξεκίνησε την 1η Απριλίου 1955. Ο αγγλικός στρατός δυσκολευόταν να πατάξει το αντάρτικο στις πόλεις και στα βουνά της Κύπρου. Μετά από πολλές διπλωματικές προσπάθειες, η Ελλάδα, η Τουρκία, η Βρετανία και εκπρόσωποι των κοινοτήτων της Κύπρου, κατέληξαν στις Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου και την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Οι Βρετανοί κατήγγειλαν την ΕΟΚΑ στον ΟΗΕ ως τρομοκρατική οργάνωση.[6] Τον ίδιο χαρακτηρισμό χρησιμοποίησε για την ΕΟΚΑ και η Τουρκία στον ΟΗΕ,[7] αναφέροντας ότι στην τρομοκρατική δράση είχε συμμετοχή και η Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία και παρείχε υποστήριξη η Ελλάδα.[8]

O αγώνας της ΕΟΚΑ όξυνε τις σχέσεις τόσο ανάμεσα στους ελληνοκύπριους (εθνικόφρονες και αριστερούς) όσο και μεταξύ των κοινοτήτων της Κύπρου (ελληνοκύπριους και τουρκοκύπριους).[9][10]

Πίνακας περιεχομένων

Αγγλοκρατία στην Κύπρο

Κύριο λήμμα: Ιστορία της Κύπρου

Με το τέλος του Ρωσοτουρκικού πολέμου του 1877-1878 και την ήττα της Τουρκίας, πραγματοποιήθηκε το Συνέδριο του Βερολίνου (13 Ιουνίου έως 13 Ιουλίου 1878). Η Αγγλία και η Τουρκία προχώρησαν σε συμμαχία κατά τη διάρκεια του Συνεδρίου, η οποία μεταξύ άλλων, προνοούσε την παραχώρηση της Κύπρου στους Άγγλους. Η συμφωνία αυτή επισημοποιήθηκε με τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης το 1878. Η κυριαρχία πάντως,παρέμενε de jure οθωμανική, μέχρι τις 5 Νοεμβρίου 1914, όπου η απόφαση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας να εισέλθει στον πόλεμο στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων, οδήγησε την Αγγλία να κηρύξει την Κύπρο προτεκτοράτο.[11]

Ελληνοκύπριοι διαδηλώνουν υπέρ της Ένωσις το 1930

Στις 16 Οκτωβρίου 1915 η Μεγάλη Βρετανία προσέφερε την Κύπρο στην Ελλάδα με αντάλλαγμα τη συμμετοχή της Ελλάδας στον Α Παγκόσμιο Πόλεμο εναντίον των Γερμανών, των Τούρκων και των Βουλγάρων. Τότε η Ελλάδα βρισκόταν στην καρδιά του εθνικού διχασμού και η κυβέρνηση Ζαῒμη, μαζί με τον φιλογερμανό βασιλιά Κωνσταντίνο Α', απέρριψε την προσφορά στις 17 Οκτωβρίου 1915. Το 1923, με τη Συνθήκη της Λωζάνης η νεαρή Τούρκικη Δημοκρατία παραιτήθηκε από κάθε διεκδίκηση πρώην Οθωμανικών περιοχών.[12] Επίσημα, η Κύπρος ανακηρύχθηκε αποικία της Βρετανίας το 1925.

Ο πόθος των Ελληνοκυπρίων για Ένωση

Οι Ελληνοκύπριοι αντιμετώπισαν θετικά τη μετάβαση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στην Αγγλοκρατία. Πίστευαν πως θα οδηγούσε στην ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Η Ένωσις ήτανε ενταγμένη στη Μεγάλη Ιδέα, μια ευρύτερη φιλοδοξία ώστε το Ελληνικό κράτος να προσαρτήσει περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όπου κατοικούσαν Έλληνες, όπως την Κύπρο, τη Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη. Την ιδέα αυτή την προωθούσε η Κυπριακή Ορθόδοξη εκκλησία πού είχε πολλά μέλη της εκπαιδευμένα στην Ελλάδα.[13] Οι Ελληνοκύπριοι θεωρούσαν πως το νησί ήταν ιστορικά ελληνικό και πίστευαν πως η Ένωση με την Ελλάδα ήταν φυσικό δικαίωμα.[14]

Η ΕΟΚΑ εναντίον άγγλων στρατιωτών, 1956
Οι ανησυχίες των Τουρκοκυπρίων

Αρχικά, οι Τουρκοκύπριοι αντιμετώπισαν θετικά και αυτοί τη μετάβαση στην Αγγλοκρατία.[15] Αργότερα, βλέποντας την επιδίωξη της πολιτικής της Ένωσης, και υπό τον φόβο να επαναληφθεί η ίδια ιστορία όπως με την Ένωση Κρήτης-Ελλάδας που οδήγησε στη φυγή των Τουρκοκρητικών, υπήρξαν αρκετά ανήσυχοι.[16][17] και επεδίωξαν μια διχαστική πολιτική.[18] Οι τουρκοκύπριοι έβλεπαν πως είναι ξεχωριστή εθνοτική ομάδα και είχαν δικαίωμα στην αυτονομία τους από τους Ελληνοκύπριους.[19]

Εν τω μεταξύ, στην Τουρκία ο Μεντέρες θεωρούσε την Κύπρο «επέκταση της Ανατολίας» και αρνείτο τον διχασμό και διαμοιρασμό του νησιού. Υποστήριζε την προσάρτηση όλης της Κύπρου στην Τουρκία. Το κυβερνών κόμμα διακήρυξε πως η Κύπρος είναι τουρκική και αναπόσπαστο κομμάτι της μητέρας πατρίδας. Με τη συνειδητοποίηση όμως πως μόνο το 20% του πληθυσμού του νησιού είναι Τουρκοκύπριοι, η επίσημη πολιτική άλλαξε υπέρ του διαχωρισμού. Το σύνθημα «η Κύπρος είναι τουρκική» μετατράπηκε σε «Διαίρεση ή Θάνατος».[20][21]

Διασκεπτική Συνέλευση

Η αποικιακή κυβέρνηση νοιώθοντας την πίεση για Ένωση, με δήλωση του Βρετανού υπουργού Αποικιών Κριτζ Τζόουνς στη Βουλή των Κοινοτήτων στις 23 Οκτωβρίου 1946, αποφάσισε να αναθέσει την εκπόνηση του Συντάγματος στην Διασκεπτική Συνέλευση στην οποία θα συμμετείχαν εκπρόσωποι του πληθυσμού του νησιού.[22] Η πρόταση δίχασε τους Έλληνες της Κύπρου, αφού από τη μια η δεξιά παράταξη, με σύνθημα «Ένωσις και μόνον Ένωσις», προσέγγισε αρνητικά τις προθέσεις του Λονδίνου με τους εκπροσώπους της να αρνούνται να συμμετάσχουν στις εργασίες της Συνέλευσης, ενώ από την άλλη, η Αριστερά, με σύνθημα «Αυτοκυβέρνηση - Ένωση» αποδέχθηκε την πρόταση των Βρετανών με τους εκπροσώπους της να συμμετέχουν στη Διασκεπτική Συνέλευση. Τελικά συμμετείχαν 18 από τα 32 άτομα που προσκλήθηκαν: δέκα Ελληνοκύπριοι, επτά Τουρκοκύπριοι (όλοι όσοι προσκλήθηκαν) και ένας Μαρωνίτης, ωστόσο εξαιτίας της απροθυμίας των Βρετανών για παραχώρηση αυτοδιάθεσης, η Διασκεπτική Συνέλευση ναυάγησε το 1948.[23]

Ωστόσο, η Διασκεπτική αποσαφήνισε τους διαφορετικούς πολιτικούς στόχους των ομάδων: Από τη μια πλευρά, ήταν οι αριστεροί Έλληνες της Κύπρου που οι επιδιώξεις τους επικεντρώνονταν στην εφαρμογή πλήρους Συντάγματος αυτοκυβέρνησης που, όπως υποστήριζαν, θα έθετε τις βάσεις για διεκδίκηση στο μέλλον του αιτήματος της αυτοδιάθεσης. Από την άλλη πλευρά οι Τούρκοκύπριοι, επιθυμούσαν τη μη ουσιώδη τροποποίηση της συνταγματικής κατάστασης στο νησί. Επιπλέον, η ελληνική Δεξιά της Κύπρου που είχε απορρίψει την αυτοκυβέρνηση, εμμένοντας στην καταβολή κάθε προσπάθειας για εκπλήρωση του στόχου της Ένωσης.[24]

Ενωτικό Δημοψήφισμα

Τον Ιανουάριο του 1950 η Ορθόδοξη Εκκλησία της Κύπρου οργάνωσε το Ενωτικό Δημοψήφισμα, όπου δικαίωμα ψήφου είχαν οι Ελληνοκύπριοι μόνο. Παρόλο που υπήρχαν κατά τόπους οργανωτικά προβλήματα, το αποτέλεσμα έδειξε την ισχυρή θέληση των Ελληνοκυπρίων για Ένωση[25][26][27][28]

Οι Τουρκοκύπριοι προέβαλαν έντονη αντίδραση στο δημοψήφισμα και το ενδεχόμενο της Ένωσις με ογκώδεις διαδηλώσεις. Μεγαλύτερη ήταν στις 12 Δεκεμβρίου, στη Λευκωσία με 15 χιλιάδες Τουρκοκύπριους να καταδικάζουν την Ένωση. Ηγέτης τους αναδείχτηκε ο ιατρός Φαζίλ Κιουτσούκ ενώ οι εφημερίδες της Τουρκίας απαιτούσαν από την τούρκικη κυβέρνηση να προστατέψει τους Τουρκοκύπριους. Η τουρκοκυπριακή εφημερίδα Χαλκίν Σεσί ζητούσε από τον άγγλο κυβερνήτη της Κύπρου να ακυρώσει το δημοψήφισμα.[29]

Προεργασίες για έναρξη του αγώνα της ΕΟΚΑ

Η σημαία της ΕΟΚΑ

Ίδρυση

Μετά το ναυάγιο της διασκεπτικής και της αδυναμίας του δημοψηφίσματος του 1950 να προσφέρει κάποιο αποτέλεσμα, φούντωσαν οι σκέψεις στην Αθήνα για ένοπλη πάλη του Κυπριακού λαού κατά της βρετανικής αποικιοκρατίας. Κυρίαρχα πρόσωπα σε αυτές τις διαβουλεύσεις ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ', ο Αχιλλέας Κύρος (κύπριος εθνικιστής και διευθυντής της αθηναϊκής εφημερίδας Εστίας), ο Γεώργιος Κοσμάς (αρχηγός Γενικού Επιτελείου Στρατού-ΓΕΣ) και άλλοι.[5]

Στις 18 Σεπτεμβρίου 1950, σε ηλικία 37 ετών, ο μητροπολιτης Κιτίου Μακάριος εκλέχθηκε αρχιεπίσκοπος Κύπρου. Ο εκάστοτε αρχιεπίσκοπος ήταν πέραν από θρησκευτικός ηγέτης και de facto εθνάρχης των Ελληνοκυπρίων.[30]

Ο Μακάριος ήταν ένθερμος υποστηρικτής της ιδέας της Ένωσης και για αυτόν τον σκοπό ακολούθησε δυο παράλληλες πολιτικές: αφενός προσπάθησε να διεθνοποιήσει το Κυπριακό Ζήτημα, ιδίως μέσω του νεοσύστατου ΟΗΕ και αφετέρου επιχείρησε να πιέσει τη Βρετανική Αυτοκρατορία μέσω μιας ένοπλης εξέγερσης στην Κύπρο.[31]

Η Μυστική Επιτροπή των Αθηνών

Στην Αθήνα σχηματίστηκε μια δωδεκαμελής Επιτροπή από πρόσωπα της Κύπρου και της Ελλάδας, η οποία αποφάσισε να διεκδικήσει δυναμικά την αποτίναξη του αγγλικού ζυγού και την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Αρχικά συναντηθήκαν στις 2 Ιουλίου στην οδό Μαυρομιχάλh, στο διαμέρισμα του Λοϊζίδη, οι Σάββας και Σωκράτης Λοϊζίδης, ο Γεώργιος Στράτος, ο στρατηγός Ν. Παπαδόπουλος, ο πρώην Χίτης Ηλ. Αλεξόπουλος, ο Γεώργιος Γρίβας και άλλοι. Ο Μακάριος προέδρευσε, ο Γρίβας παρουσίασε τα σχέδια του για αντάρτικες επιθέσεις στην Κύπρο, αλλά ο Μακάριος τα απέρριψε.[32] Τα μέλη της Επιτροπής επισφράγισαν την πίστη τους στον σκοπό του Αγώνα με όρκο στην Καινή Διαθήκη στις 7 Μαρτίου 1953.[33]

«Ορκίζομαι εις το όνομα της Αγίας και Ομοουσίου και Αδιαιρέτου Τριάδος να φυλάξω, θυσιάζων και την ιδίαν μου ζωήν, υποφέρων και τα πλέον σκληρά βάσανα, μυστικόν παν ό,τι γνωρίζω και θέλω ακού­σει διά την υπόθεσιν της Ενώσεως της Κύπρου. Θα υπακούω δε εις τας εκάστοτε διδομένας μοι διαταγάς»[34] Τα 12 μέλη της «Επιτροπής Προπαρασκευής του Αγώνος της Ενώσεως της Κύπρου μετά της Μητρός Πατρίδος» (ή Μυστική Επιτροπή) ορκίστηκαν στην Αθήνα στις 7 Μαρτίου 1953.[35]

Πρόεδρος της Επιτροπής αυτής ορίστηκε ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, ο οποίος ενεργούσε ως πολιτικός αρχηγός του απελευθερωτικού αγώνα, τον οποίο και χρηματοδοτούσε. Η Επιτροπή διόρισε ένα από τα μέλη της, τον Γεώργιο Γρίβα, στρατιωτικό αρχηγό του Αγώνα.[36] Ο Γρίβας επισκέφθηκε το νησί τον Ιούλιο του 1951 (όπου έκανε αναγνώριση εδάφους του Τροόδους και του Πενταδάκτυλου, ενώ ήρθε σε επαφή με εθνικιστικές οργανώσεις νέων[37]) και πέντε μήνες το 1952, με τουριστική βίζα. Το 1954 όμως δεν του ξαναχορηγήθηκε βίζα και έτσι επέστρεψε στην Κύπρο μυστικά.[31][38]

Πολεμοφόδια στην Κύπρο

Ο οπλισμός ξεκίνησε να καταφθάνει από την Ελλάδα, μυστικά, το 1954, δια θαλάσσης. Το πρώτο πλοιάριο, το Σειρήν κατέπλευσε στις 5 Μαρτίου 1954, στην τοποθεσία Βρέξη στην ακτή της Χλώρακας, στην Πάφο.

O Γεώργιος Γρίβας, υπέγραφε τις προκυρήξεις της ΕΟΚΑ με το ψευδώνυμο "Διγενής".

Δεύτερο πλοιάριο, με πολεμοφόδια και τον Γρίβα, έφτασε στην Κύπρο τον Νοέμβριο του 1954. Πάλι το πλοιάριο ήρθε στην ακτή της Χλώρακας, στην τοποθεσία Αλύκη αυτή τη φορά. Παρελήφθη από μια ολιγομελή ομάδα στη Χλώρακα.

Στο νησί ο Γρίβας ξεκίνησε να στρατολογεί νέους, κυρίως από δεξιές οργανώσεις όπως την ΟΧΕΝ (Ορθόδοξη Χριστιανική Ένωση Νέων), την ΠΕΟΝ (Παγκύπρια Εθνική Οργάνωση Νεολαίας), τη δεξιά συντεχνία αγροτών ΠΕΚ (Παναγροτική Ενωσις Κύπρου) και τη δεξιά ΣΕΚ (Συνομο­σπονδία Εργατών Κύπρου). Στην ΕΟΚΑ απαγορευόταν η ένταξη αριστερών και Τουρκοκύπριων.[39]

Ένα νέο φορτίο όπλων έφθασε από την Ελλάδα στις 25 Ιανουαρίου 1955 με το καΐκι Άγιος Γεώργιος στην ακτή της Χλώρακας Ροδαφίνια. Η αγγλική αστυνομία είχε πληροφορίες για την έλευση του πλοιαρίου. Χρησιμοποιώντας το πολεμικό πλοίο Comet στη θάλασσα και με αστυνομικούς στην ξηρά συνέλαβαν το πλήρωμα και όσους τους περίμεναν στην ακτή. Οι αγγλικές αρχές σκόπιμα παραπληροφόρησαν πως η πληροφορία δόθηκε από τοπικές πηγές, ωστόσο έγγραφα δείχνουν ότι η πληροφορία ήρθε από τις μυστικές υπηρεσίες του εξωτερικού.[31]

Στο καϊκι βρέθηκε ανολοκλήρωτη μεν, υπογεγραμμένη από τον Γρίβα δε, προκήρυξη της οργάνωσης ΕΜΑΚ (Εθνικό Μέτωπο Απελευθέρωσης Κύπρου). Η ΕΜΑΚ ήταν το αρχικό όνομα της ΕΟΚΑ. Σε αυτό το κείμενο υπάρχει κάλεσμα προς τους Κομμουνιστές να μην αναμιχθούν στον Αγώνα. Αναφέρει συγκεκριμένα:

"...Η γραμμή μας έναντι των κομμουνιστών.Το ΕΜΑΚ είναι εθνική οργάνωσις και, όπως αναφέραμε πιο πάνω, δεν θα κάμη κομματικόν αγώνα, αλλά μόνον απελευθερωτικόν. Θα σεβασθή τα πολιτικά και κομματικά αισθήματα του καθενός και επομένως δεν θα παρενοχλήση τους κομμουνιστάς. Το ΕΜΑΚ ζητεί από αυτούς και το κόμμα των, όχι μόνο να μην αντιστρατευθούν το ΕΜΑΚ, αλλά και ούτε να αναμιχθούν εις τον αγώνα του, όπως και όλος ο λαός. Δεν θα δεχθώμεν κομμουνιστάς εις το ΕΜΑΚ, κυρίως διά λόγους σκοπιμότητος, και, εάν οι κομμουνισταί ενδιαφέρονται ειλικρινά διά την ένωσιν, δεν θα θελήσουν να αναμιχθούν εις τον απελευθερωτικόν μας αγώνα..."[40]

Ωστόσο η κατάσχεση του πλοίου δεν σταμάτησε τις ετοιμασίες της ΕΟΚΑ και στις 29 Μαρτίου 1955, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος έδωσε εντολή στον Γρίβα να ξεκινήσει την ένοπλη δράση.[41]

Πολιτικές εξελίξεις

Στην Κύπρο, ο Μακάριος γινότανε ολοένα και πιο κυρίαρχος της πολιτικής σκηνής. Καταρχήν τοποθέτησε τον Αζίνα στη συντηρητική ΠΕΚ (Παναγροτική Ένωση Κύπρου) εκπαραθυρώνοντας τον Χατζηχάρο, ο οποίος ήταν υπέρ των φιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων που πρότειναν οι Βρετανοί. Στις δημοτικές εκλογές του 1953, η εκλογική δύναμη της Αριστεράς (ΑΚΕΛ) μειώθηκε, παρότι κατάφερε να κρατήσει τους δήμους της Λάρνακας, Αμμοχώστου και Λεμεσού (στη Λευκωσία πάντως επανεκλέχθηκε ο Θεμιστοκλής Δέρβης). Ο Μακάριος έδωσε εντολές στις ομάδες νέων που έλεγχε να παρενοχλήσουν τις εκδηλώσεις για την ενθρόνιση της Ελισάβετ Β' στις 2 Ιουνίου 1953. Το ΑΚΕΛ ακολούθησε την έκκληση του Μακαρίου για μποϋκοτάζ των εκδηλώσεων. Στην Πάφο, νεαροί της ΠΕΟΝ, πέραν της υποστολής αγγλικών σημαιών, επιτέθηκαν και σε Τουρκοκύπριους. [42]

Στη διεθνή σκηνή, οι σχέσεις Ελλάδος Τουρκίας ήταν εξαιρετικές. Ο Μακάριος επιθυμούσε να διεθνοποιήσει το Κυπριακό θέτοντας το στην ημερήσια διάταξη του ΟΗΕ. Ο Μαρκεζίνης διαφώνησε καθώς η προσφυγή στον ΟΗΕ έπρεπε να γίνει εάν πρώτα εξασφαλιστεί η ουδετερότητα της Τουρκίας. Ο Παπάγος όμως εκτιμούσε πως η Τουρκία δεν θα είχε τέτοιους ενδοιασμούς. Πριν την προσφυγή στον ΟΗΕ, ο Παπάγος επιχείρησε να προσεγγίσει τους Άγγλους, όμως ήταν αρνητικοί. Το επιχείρημά τους ήταν, όπως το παρουσίασε ο υπουργός Εξωτερικών Ήντεν: "Η Κύπρος δεν ανήκε ποτέ εις την Ελλάδα και ο μόνος συνδετικός κρίκος των δυο χωρών ήταν η γλώσσα και η ιεραρχία της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Σε τελική ανάλυση, σημαντικός ελληνικός πληθυσμός υπήρχε και στην Αλεξάνδρεια και στη Νέα Υόρκη, όμως κανείς δεν αξιώνει ένωση και για αυτές"[42]

Η στάση της Τουρκίας

Το 1953, οι επίσημες Ελληνοτουρκικές σχέσεις ήτανε σε άριστο επίπεδο, εν πολλοίς εξ αιτίας του κοινού φόβου για τη Σοβιετική απειλή. Τόσο ο Παπάγος όσο και ο Μεντερές προσυπέγραψαν το Βαλκανικό Σύμφωνο στις 28 Φεβρουαρίου 1953, τονίζοντας τα οφέλη της Ελληνοτουρκικής φιλίας. Ωστόσο η προσέγγιση της ηγεσίας των δυο χωρών, δεν άγγιζε τα λαϊκά στρώματα. Οι τουρκοκύπριοι φοιτητές στη Σμύρνη οργάνωναν εκδηλώσεις για την Κύπρο, τις οποίες οι αρχές απαγόρευαν από φόβο μην ακουστούν ανθελληνικά συνθήματα. Οι τούρκικες εφημερίδες, όπως οι Γενι Σαμπάχ και η Χουρριέτ δημοσίευαν όλο και πιο συχνά άρθρα σχετικά με τους κινδύνους των Τούρκων της Κύπρου και πρότασσαν σε περίπτωση που αλλάξει το ιδιοκτησιακό καθεστώς της Κύπρου- αυτή έπρεπε να επιστραφεί στον προηγούμενο ιδιοκτήτη της. Παράλληλα, οι Τουρκοκύπριοι, βλέποντας τις κινητοποιήσεις των Ελληνοκυπρίων για ένωση να εντείνονται, στρεφόντουσαν όλο και περισσότερο προς τη μητέρα-πατρίδα. [43]

Διεθνής Κατάσταση και προσφυγή στον ΟΗΕ

Το 1954, οι σχέσεις Ελλάδας και Τουρκίας ήταν αρκετά καλές. Οι Βρετανοί είχαν εξασφαλίσει σταθερότητα στη νοτιοανατολική άκρη του ΝΑΤΟ, αφού υπόγραψε σύμφωνο μαζί με το Βελιγράδι, την Άγκυρα και την Αθήνα. Στην Ιορδανία, της οποίας παραχώρησε ανεξαρτησία διατήρησε στρατιωτικές βάσεις, ενώ το Ιράκ ήταν φιλικό προς την Αγγλία. Μόνο ο Νάσσερ της Αιγύπτου είχε αποφασίσει να ακυρώσει το αγγλο-αιγυπτιακό σύμφωνο του 1936, αφαιρώντας ουσιαστικά από τη Βρετανία τον έλεγχο του Σουέζ. Οι Άγγλοι έπρεπε να βρουν νέα τοποθεσία για το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και τελικά κατάληξαν στην Κύπρο. [44] Στην Ελλάδα, ο Παπάγος αποφάσισε υπό την πίεση της κοινής γνώμης να διεθνοποιήσει το Κυπριακό, προσφεύγοντας στον ΟΗΕ στις 16 Αυγούστου 1954. Παρόλο που στην Αγγλία είχε ξεκινήσει να διαμορφώνεται ένα κλίμα ένοχης συνείδησης από τη μεταχείριση της Βρετανίας στην Κύπρο, οι Άγγλοι έδωσαν μάχη για να μην ενταχθεί το θέμα στην ημερήσια διάταξη και τελικά βρίσκοντας απρόθυμους συμμάχους τις ΗΠΑ, τη στάση της Τουρκίας η οποία παρομοίασε την πιθανή Ένωση με το Άνσλουτς της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία και άλλες χώρες, τελικά το Κυπριακό δεν συζητήθηκε. Ξέσπασαν αντιβρετανικές διαδηλώσεις στην Ελλάδα και στην Κύπρο. [45]

Δομή και ιδεολογία της ΕΟΚΑ

Η δομή της ΕΟΚΑ ήτανε συγκεντρωτική. Ο Γρίβας ήταν αρχηγός του στρατιωτικού σκέλους και υπαγόταν στον Μακάριο, ο οποίος ήτανε υπεύθυνος του πολιτικού αγώνα. Ο Γρίβας χώρισε την Κύπρο σε τομείς, υπεύθυνοι ήτανε οι τομεάρχες, οι οποίοι έπαιρναν εντολές κατευθείαν από αυτόν. Τα οικονομικά έσοδα της ΕΟΚΑ προέρχονταν μόνο από την Αρχιεπισκοπή, απαγορεύονταν οι ιδιωτικές εισφορές (παρόλα αυτά βοήθησε οι οικονομικά η Μονή Κύκκου). Οπλισμό είχαν μεταφέρει λίγο από την Ελλάδα, χρησιμοποιούσαν κυνηγετικά τυφέκια τα οποία είχαν αποσπάσει από τον τοπικό πληθυσμό και υπήρχαν εργαστήρια παρασκευής βομβών και ναρκών.[46]

Για εμψύχωση του πληθυσμού κυκλοφόρησε η ΕΟΚΑ δυο περιοδικά, το Αγωγή των Νέων για μαθητές των δημοτικών σχολείων και το Εγερτήριον Σάλπισμα για μαθητές της μέσης εκπαίδευσης. Η Αγωγή κυκλοφόρησε από τις 16 Σεπτεμβρίου 1958 μέχρι τις 2 Μαρτίου 1959 (15 τεύχη) και το Σάλπισμα από τις 10 Οκτωβρίου 1957 μέχρι τις 15 Φεβρουαρίου 1959 (32 τεύχη).[47] Για την εμψύχωση των αγωνιστών της ΕΟΚΑ, υπήρχε η Υπηρεσία Πνευματικού Ανεφοδιασμού όπου κληρικοί, θεολόγοι και δραστήρια μέλη της εκκλησίας εμψύχωναν τους αγωνιστές.[48]

Η ιδεολογία της ΕΟΚΑ ήταν εθνικιστική, συντηρητική, αντικομμουνιστική και είχε έντονα θρησκευτικά στοιχεία. Ο Γρίβας επεδίωξε να δώσει ένα ιδεολογικό χαρακτήρα στην ΕΟΚΑ που συμβάδιζε με τη δική του κοσμοαντίληψη.[49] Οι ιδέες του βρήκαν πρόσφορο έδαφος γιατί ήταν συμβατές με τις ιδέες που καλλιεργήθηκαν στους Ελληνοκύπριους μέσω της εκπαίδευσης, της δράσης της Εκκλησίας, του τύπου και των πολιτικών ελίτ. Η απελευθέρωση ταυτίστηκε με την ένωση. Η ΕΟΚΑ χαρακτηριζόταν από έντονη θρησκευτικότητα. Η ΟΧΕΝ, ΠΕΟΝ και τα ΘΟΙ αποτέλεσαν πηγές άντλησης μαχητών. Η Εκκλησία στρατολογούσε και χρηματοδοτούσε τον αγώνα. Οι ιερείς των χωριών ευλογούσαν τα όπλα. Βασικά στοιχεία ανάμεσα στις επιστολές των μελλοθάνατων αγωνιστών είναι η επίκληση στον Θεό, Χριστό, στην πίστη και την προσευχή.[50] Ο Αντικομμουνισμός, ως ένα στοιχείο της ιδεολογίας του Γρίβα και της Εκκλησίας μεταλαμπαδεύτηκε στην ΕΟΚΑ. Η αντίληψη για τους αριστερούς ήταν πως ήταν εθνικοί μειοδότες και δεν είχαν δικαιώματα επί των εθνικών θεμάτων. Επίσης υπήρχε η αντίληψη πως η ιδεολογία των κομμουνιστών οδηγεί στην σκλαβιά. Ο Εθνικισμός του Γρίβα αφομοιώθηκε πλήρως από τους υφιστάμενους του. Η ΠΕΚΑ συνεχώς προσπαθούσε να τονώσει το εθνικό συναίσθημα. [51] Στα ποιήματα των αγωνιστών η έννοια της απελευθέρωσης συνδέεται μόνο με την ενωτική προοπτική. [52]. Η φυλετική προκατάληψη ήταν ακόμη ένα στοιχείο της ιδεολογίας της ΕΟΚΑ. Σύμφωνα με ένα φυλλάδιο της ΠΕΚΑ: Αυτοί που δίνουν ανεξαρτησία στους Μαύρους της Αφρικής δεν έχουν δικαίωμα να στερούν την Ελευθερία από ένα λαό που ήταν πολιτισμένος όταν αυτοί ζούσαν σχεδόν σαν κτήνη[53]

Α΄Περίοδος 1η Απριλιου- Έλευση Χάρτινγκ

Έναρξη του Αγώνα τα μεσάνυχτα της 1ης Απριλίου.

Οι δράσεις και ο πρώτος νεκρός

 Ο ένοπλος αγώνας άρχισε 30 λεπτά μετά τα μεσάνυχτα της 31ης Μαρτίου προς την 1η Απρι­λίου 1955 με εκρή­ξεις στη Λευκωσία, Λεμεσό και Λάρνακα. Στη Λευκωσία οι εκρήξεις έγιναν: α) Στον κυβερνητικό ραδιοστα­θμό, β) Στην Αρχιγραμματεία, γ) Στο Γραφείο Παιδείας, δ) Σε εγκατα­στάσεις πίσω από τους στρατώνες Γούλσλεϋ. Στη Λάρνακα προκλήθηκαν εκρήξεις: α) Στον κεντρικό αστυνομι­κό σταθμό, Β) Στο διοικητήριο, γ) Στο δικαστικό μέγαρο, δ) Στο σπί­τι του αστυνόμου Μίλιγκ, ε) Στο σπίτι του διοικητή Μουφτιζαντέ. Στη Λεμεσό η επίθεση έγινε εναντίον του κεντρικού αστυνομικού σταθμού και του αστυνομικού σταθμού της συνοικίας Αγίου Ιωάννη. Στην επαρχία της Αμμοχώστου προσβλήθηκε η αποθήκη στρατιω­τικού καταυλισμού, ενώ μια άλλη ομάδα της ίδιας επαρ­χίας αποπειράθηκε να πυρπολήσει τη βενζιναποθήκη του ηλεκτροπα­ραγωγού σταθμού της επισταθμίας Δεκέλειας.[54] Γενικά, τη μεγαλύτερη επιτυχία την είχε η ομάδα του Μάρκου Δράκου στη Λευκωσία, όπου κατάφερε να προκαλέσει ζημιά στον ραδιοφωνικό πομπό αξίας 150 χιλιάδων αμερικάνικων δολαρίων. [55]

Κατά τη διάρκεια των ενεργειών της 1ης Απριλίου, η ΕΟΚΑ έχασε το πρώτο της αγωνιστή, τον Μόδεστο Παντελή, από το Λιοπέτρι. Πέθανε από ηλεκτροπληξία στην προσπάθεια του ν' αποκόψει ηλεκτροφόρα σύρ­ματα, για να επέλθει συσκότιση και να δράσουν πιο αποτελεσματικά οι ομάδες της ΕΟΚΑ στην Αμμόχωστο.[56]

Η πρώτη προκήρυξη

Μετά τις εκρήξεις και την έναρξη του αγώνα, η πρώτη προκήρυξη του αγώνα κυκλοφόρησε στην Κύπρο.

«Με την βοήθειαν του Θεού, με πίστιν εις τον τίμιον αγώνα μας, με την συμπαράσταοιν ολοκλήρου του Ελληνισμού και με την βοή­θειαν των Κυπρίων, αναλαμβάνομεν τον αγώνα δια την αποτίναξιν του Αγγλικού ζυγού, με σύνθημα εκείνο το οποίον μας κατέλιπαν οι προγονοί μας ως ιεράν παρακαταθήκην: "Η τάν ή επί τας". Αδελφοί Κύπριοι, από τα βάθη των αιώνων μας ατενίζουν όλοι εκείνοι οι οποίοι ελάμπρυναν την Έλληνικήν Ιστορίαν, δια να διατηρήσουν την ελευθερίαν των: οι Μαραθωνομάχοι, οι Σαλαμινομάχοι, οι Τριακόσιοι του Λεωνίδα και οι νεώτεροι του Αλβανικού έπους. Μας ατενίζουν οι αγωνισταί του 1821, οι οποίοι και μας εδίδαξαν ότι η απελευθέρωσις από τον ζυγόν δυνάστου αποκτάται πάντοτε με το αίμα. Μας ατενίζει ακόμη σύμπας ο Ελληνισμός, ο οποίος και μας παρακολουθεί με αγωνίαν, αλλά και με εθνικήν υπερηφάνειαν. Ας απαντήσωμεν με έργα, ότι θα γίνωμεν "πολλώ κάρρονες" τούτων. Είναι καιρός να δείξωμεν εις τον κόσμον, ότι εάν η διεθνής διπλωματία είναι άδικος και εν πολ­ λοίς άνανδρος, η Κυπριακή ψυχή είναι γενναία. Εάν οι δυνάσται μας δεν θέλουν να αποδώσουν την λευτεριά μας, μπορούμε να τη διεκδικήσωμενμε τα ίδιά μας τα χέρια και με το αίμα μας. Ας δείξωμεν εις τον κόσμον ακόμη μίαν φοράν ότι και του "σημερινού Έλληνος ο τρά­χηλος ζυγόν δεν υπομένει". Ο αγών θα είναι σκληρός. Ο δυνάστης διαθέτει τα μέσα και τον αριθμόν. Ημείς διαθέτομεν την ψυχήν, έχομεν και το δίκαιον με το μέρος μας.

Διεθνείς διπλωμάται, ατενίσατε το έργον σας. Είναι αίσχος εν εικοστώ αιώνι, οι λαοί να χύνουν το αίμα των δια να αποκτήσουν την λευτεριά των, το θείον αυτό δώρον, για το οποίον και εμείς επολεμήσαμεν παρά το πλευρόν των λαών σας, και για το οποίον σεις τουλά­χιστον διατείνεσθε ότι επολεμήσατε εναντίον του ναζισμού και του φασισμού. Ελληνες, όπου και αν ευρίσκεαθε, ακούσατε την φωνήν μας: Εμπρός, όλοι μαζί για την λευτεριά της Κύπρου μας,

Ε.Ο.Κ.Α. Ο Αρχηγός Διγενής»[57]

Αντιδράσεις μετά τις Εκρήξεις της 1ης Απριλίου

Αντίδραση Άγγλων

Οι Άγγλικές δυνάμεις τέθησαν σε επιφυλακή μετά τις εκρήξεις της 1ης Απριλίου. Συνέλαβαν αγωνιστές της ΕΟΚΑ μεταξύ των οποίων και τον αδελφό του Μόδεστου Παντελή, Χριστοφή. Επικήρυξαν τον Γρηγόρη Αυξεντίου.[58]

Αντίδραση ΑΚΕΛ

Το ΑΚΕΛ αντίδρασε αρνητικά στη δράση της ΕΟΚΑ και καταδίκασε την ένοπλη δράση της.[59] Ο κύριος λόγος ήταν η ανάληψη της αρχηγίας από τον Γεώργιο Γρίβα, τον οποίο τον έβλεπαν ως χίτη, φανατικό αντικομμουνιστή, σοβινιστή και συνεργάτη των ναζί στην Ελλάδα, κατά την περιοδο της Κατοχής.[60][61]

Το ΑΚΕΛ πάντως είχε ένα δίλλημα μπροστά στον Αγώνα της ΕΟΚΑ και όποια απόφαση και να έπαιρνε ήταν λανθασμένη. Εαν συμμετείχε στον αγώνα, σε περίπτωση επιτυχίας του, θα κυρησσόταν παράνομο και επίσης θα έχανε τους Τουρκοκύπριους με τους οποίους είχε για χρόνια συνεργασία. Επιπλέον, θα έπρεπε να υποταχθεί στην εκκλησιαστική Εθναρχία, αν ήθελε να συμμετάσχει. Η άλλη επιλογή, να ιδρύσει ανταγωνιστική προς τον Γρίβα οργάνωση, θα οδηγούσε σε εμφυλιοπολεμικές καταστάσεις, όπως στην Ελλάδα. Η στάση αυτή του ΑΚΕΛ επηρρεάστηκε και από την ήττα του ΚΚΕ στον Εμφύλιο. Ο Εζεκίας Παπαϊωάννου, στα απομνημονεύματα του, γράφει μια περίεργη ιστορία: ένας άγνωστος επισκέπτης από την Ελλάδα, τον συνάντησε πριν ξεκινήσει ο Αγώνας. Του συστήθηκε σαν πρώην μέλος του ΚΚΕ και πλέον αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού. Του ζήτησε να κρατηθεί το ΑΚΕΛ μακρυά από τον αγώνα της ΕΟΚΑ. Παρόλο που ο Εζεκίας αντέτεινε πως ένα αντάρτικο δεν θα μπορούσε να ήταν νικηφόρο και χρειαζόταν ένα κίνημα λαϊκών μαζών, ακολούθησε τις συστάσεις του επισκέπτη κατά γράμμα. Η απόφαση πάντως του ΑΚΕΛ να κρατηθεί μακρυά από τον αγώνα της ΕΟΚΑ, το άφησε έκθετο στις κατηγορίες για προδοσία της εθνικής υπόθεσης. Ο Πλουτής Σέρβας και άλλα στελέχη, χαρακτήρισαν την απόφαση αυτή λανθασμένη.[62]

Η Ανακοίνωση του Πολιτικού Γραφείου του ΑΚΕΛ στις 2 Απριλίου έγραφε μεταξύ άλλων:

«α) Πώς πρέπει όμως ο Κυπριακός λαός να δει αυτά τα γεγονότα; Είναι μήπως γεγονότα, που έστω και κατά διάνοιαν μπορούν να προ­άγουν την υπόθεση του; Είναι μήπως "πατριωτικό" έργο που κάνουν οι εμπνευστές αυτής της δράσης, όπως διατείνεται ένα ύποπτο φυλ­λάδιο, που κυκλοφόρησε ταυτόχρονα με τις πρωινές δυναμιτιστικές εκρήξεις; Είναι μήπως οι εμπνευστές αυτής της δράσης "διαλεκτοί" ήρωες, που πρέπει να τιμήσει ο λαός; Είναι πιθανό μερικοί καλής πίστης άνθρωποι, επηρεασμένοι από δημαγωγικά λόγια, να πιστεύουν ότι αυτή η τακτική εξυπηρετεί τον εθνικό αγώνα. Αδίστακτα όμως το ΑΚΕΛ λέγει: Αυτού του είδους η δραστηριότητα μονάχα ζημιά μπορεί να προκαλέσει στον κυπριακό αγώνα. Πιστεύουμε δε ότι ο Κυπριακός λαός, βασισμένος και στην πείρα του, συμφωνεί απόλυτα μ' αυτή τη θέση».

β) «Ο πατριωτικός Κυπριακός λαός δεν έχει καμιά σχέση μ' αυτές τις τρομοκρατικές πράξεις. Το αλάθητο συμπέρασμα, που πρέπει να βγάλει κάθε Κύπριος πατριώτης, είναι ότι τέτοιες μέθοδες ποτέ δεν προωθούν τον αγώνα για εθνική απελευθέρωση. Οι μέθοδες αυτές εκ­φυλίζουν τον αγώνα και τον εκθέτουν στη συκοφαντία και τα κτυπή­ματα των εχθρών του». [63]

Επιπλέον, ο γ.γ. του ΑΚΕΛ, Εζεκίας Παπαϊωάννου, κατηγόρησε από τον κομματικό ραδιοσταθμό του ΚΚΕ, "Ελεύθερη Ελλάδα" την ΕΟΚΑ, τον αρχιεπίσκοπο Μακάριο και την ελληνική κυβέρνηση Παπάγου.[64]

Θα ακολουθήσουν ανακοινώσεις παρόμοιας ρητορικής από τις συντεχνιακές οργανώσεις του ΑΚΕΛ (ΠΕΟ) και τις εφημερίδες που εξέδιδε (Νέος Δημοκράτης).[65] Από το 1957, η απαξιωτική στάση του ΑΚΕΛ έναντι της ΕΟΚΑ αναθεωρήθηκε, κυρίως διότι ενδιάμεσα η οργάνωση είχε παρουσιάσει σοβαρή δράση και είχε αποκτήσει λαϊκή βάση.[66]

Τα αμέσως επόμενα χρόνια, η αρχική στάση του κόμματος και του τότε ηγέτη του, Εζεκία Παπαϊωάννου μετριάστηκε, ενώ οι απαξιωτικοί χαρακτηρισμοί έναντι της ΕΟΚΑ, επικρίθηκαν από στελέχη του ΑΚΕΛ (όπως οι Ανδρέας Ζιαρτίδης[67] και Ανδρέας Φάντης[68]).

Αντίδραση Ζαχαριάδη του ΚΚΕ

Ο γ.γ. του ΚΚΕ, Ν. Ζαχαριάδης, σε εκπομπή που μεταδόθηκε από το ραδιοσταθμό του κόμματος "Ελεύθερη Ελλάδα" στις 24/4/1955 καταδίκασε τη δράση της ΕΟΚΑ. Στον λόγο του, κατηγορείται από τους οπαδούς της ΕΟΚΑ, πως αποκάλυψε τον αρχηγό της, ο οποίος δεν ήτανε γνωστός μέχρι τότε, λένε, στους Άγγλους. Τόνισε μεταξύ άλλων:

Το Φλεβάρη του 1955 πιάστηκε από τους Αγγλους το βενζινόπλοιο "Αγιος Γεώργιος", που ο καπετάνιος του, στον πόλεμο ήταν στην υπηρεσία των Βρετανών, μαζί του δε πιάστηκε και ο Σωκράτης Λοϊζίδης, παλιός πράκτορας της Ιντέλιτζενς Σέρβις και φρέσκος στο "Εφ Μπι Αϊ". Στην τσάντα του Λοϊζίδη βρέθηκε και κατασχέθηκε το καταστατικό μιας ψευτοπατριωτικής οργάνωσης ΕΜΑΚ, που αργότερα μετονομάστηκε ΕΟΚΑ. Η οργάνωση αυτή, έχει επικεφαλής της ένα γνωστό ψευτοπαλικαρά, αξιωματικό Χίτη, το Γρίβα, που μετά τη Βάρκιζα δολοφονούσε πατριώτες και που μπροστά στο Δημοκρατικό Στρατό, το 'κοβε λάσπη. Πρόκειται για τον ψευτο-Διγενή, που οι Άγγλοι τον κυνηγάν δήθεν, μα δεν τον πιάνουν και που φυσικά τα όπλα που μαζεύει, προορίζονται για το ΑΚΕΛ και τον κυπριακό λαό[5]

Αντίδραση Τουρκοκύπριων

Μετά τις εκρήξεις της 1ης Απριλίου 1955 ο Γραμματέας του Τουρκοκυπριακού Εθνικού Κόμ­ματος, Φαζίλ Κιουτσούκ εξέφρασε τις ανησυχίες του προς τον Κυβερνήτη της Κύπρου Σερ Ρόμπερτ Άρμιτεϊτζ για τις επιθέσεις. Από τότε οι Τουρκοκύπριοι διακήρυτταν συνεχώς την αντίθεση τους προς το κίνημα της ΕΟΚΑ ενώ λίγο αργότερα, φυλλάδια στην τουρκική γλώσσα, τοιχοκολ­λημένα και μη, σε διάφορα μέρη της Λεμεσού, καλούσαν την τουρκική νεολαία να Βοηθήσει την τουρκική Οργάνωση ΚΙΤΕΜΠ, για να κα­ταπολεμηθεί η ΕΟΚΑ και η ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.[69]

Συνέχιση του Αγώνα

Μετά την 1η Απριλίου, ο αγώνας κατά της αποικιοκρατίας συνεχίστηκε τόσο με άλλες μικρότερης κλίμακας επίθεσης της ΕΟΚΑ, όσο και με διαδηλώσεις της νεολαίας[70]Υπήρχαν επίσης και δραματικές πολιτικές εξελίξεις, όπως η σύγκλιση Τριμερούς διάσκεψης στο Λονδίνο, από την Αγγλία, όπου έθετε ξανά την Τουρκία στο τραπέζι των συνομιλιών για το Κυπριακό. [71]

Οι πρώτες επιθέσεις πάντως, έδειξαν πως πέραν του Αυξεντίου, οι υπόλοιποι ηγέτες της ΕΟΚΑ ήταν ακατάλληλοι για ηγετικούς ρόλους, οπότε με μεγάλη ανακούφιση ο Γρίβας έμαθε για 10 νέους φοιτητές εκπαιδευμένους στη σκοποβολή, οι οποίοι θα ερχόντουσαν από Αθήνα. Αμέσως ο Γρίβας τους έδωσε την αρχηγία σε ορεινές αντάρτικες ομάδες.[72].

Δράσεις ΕΟΚΑ και Νεολαίας

Ο Αγώνας της ΕΟΚΑ συνεχίστηκε μετά τις εκρήξεις με λιγότερο δραματικές δράσεις, πράγμα που ανάγκασε τον Γρίβα να διατάξει, «την εντατικοποίηση της δραστηριότητας, ειδικά εναντίον των προδοτών της αστυνομίας, χωρίς να έχει σημασία αν είναι Έλληνες ή Τούρκοι. Σχέδιο μου είναι να τρομοκρατηθεί η αστυνομία, έτσι ώστε να έχουμε μεγαλύτερη ελευθερία δράσης. [...] Θέλω να εντείνω τα τρομοκρατικά μέτρα»[73]

  • Στις 24 Μαΐου, έγινε στη Λευκωσία η πρώτη οργανωμένη μαχη­τική διαδήλωση της μαθητικής νεολαίας της ΕΟΚΑ. Σ' αυτή πήραν μέρος 700 περίπου μαθητές και μαθήτριες, που λιθοβόλησαν την αστυνομία, η οποία αιφνιδιάτηκε και αναγκάστηκε να ζητήσει στρα­τιωτικές ενισχύσεις.[74]
  • Στις 25 Μαΐου, τοποθετήθηκε ωρολογιακή Βόμβα από τον Χαρίλαο Ξενοφώντος, μέλος της ομάδας του Μάρκου Δράκου, στο κινηματοθέατρο «Παλλάς» της Λευ­κωσίας, κάτω από το κάθισμα του Κυβερνήτη Άρμιτεϊτζ. Η έκρηξη έγινε λιγα λεπτά αφού ο Κυβερνή­της είχε ήδη αποχωρήσει. Ο δράστης συνελήφθη αργότερα, φυλακίστηκε στο κάστρο της Κερύνειας από οπου και απόδρασε αργότερα.[75][76]
  • Στις 16 Ιουνίου, ο Γρίβας διέταξε την εκτέλεση του αστυνομικού επιθεωρητή Κυριάκου Αριστοτέλους, με το επιχείρημα πως ήταν προδότης. Ήταν η πρώτη από μια μακρά σειρά διαταγών δολοφονίας. [77]
  • Στις 18 Ιουνίου, ένα μέλος της ΕΟΚΑ, έριξε χειροβομβίδα σε αγγλικό μπαρ. Δεν τραυματίστηκε κανένας καθώς εξερράγη πίσω από ένα καναπέ. [78]
  • Στις 19 Ιουνίου, έγινε δυναμιτιστική ενέργεια εναντίον του αστυ­νομικού σταθμού Αγίου Δομετίου, με καλά αποτελέσματα. Την ίδια μέρα εξερράγη ωρολογιακή Βόμβα στο κεντρικό κτήριο της Αστυνο­μίας στη Λευκωσία, που δημιούργησε θύματα και μεγάλες υλικές ζη­μιές.[79]

Κατά την περίοδο των πέντε αυτών μηνών του 1955, σ' όλες τις πόλεις της Κύπρου, γίνονταν εκρήξεις και επιθέσεις εναντίον αστυ­νομικών σταθμών ή στρατιωτικών περιπόλων ή σπιτιών Αγγλων στρα­τιωτικών. Χρησιμοποιήθηκαν μάλιστα και χειροβομβίδες επιτόπιου κατασκευής, για τις οποίες ο Αρχηγός της Αστυνομίας Ρόμπινς είπε ότι είναι πολύ επικίνδυνες και ότι για πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκαν στην Κύπρο. Σε δηλώσεις του σε δημοσιογράφους στις 20 Ιουνίου, ανέ­φερε ότι για την ΕΟΚΑ δεν ξέρει τίποτε και «δεν βρίσκεται στα ίχνη της».[80]

  • Ο αστυνομικός επιθεωρητής Αριστοτέλους, διαθέτοντας ακριβείς πληροφορίας, συνέλαβε τον Μάρκο Δράκο και Ευάγγελο Ευαγγελάκη, εξουδετερώνοντας την ΕΟΚΑ στη Λευκωσία. Ο Γρίβας εγκατέλειψε την κρυψώνα του στην Κυρηνείας, πήγε στον Στρόβολο, από όπου παραλίγο να συλληφθεί και από εκεί, στις 6 Ιουνίου, στην Κακοπετριά. Στον Στρόβολο συνέλαβαν όμως άλλους συνεργάτες του, τους οποίους μετέφεραν σε κρατητήρια στο κάστρο της Κερύνειας. Ο Γρίβας εξέδωσε διαταγή για επιθέσεις στην αστυνομία, στις 28 Ιουνίου. Ρίχτερ 2011, σελ. 338

ΠΡΟΣ ΑΣΤΤΥΝΟΜΙΑ: Σας προειδοποίησα[...]Εκείνο που διεκήρυξα θα το ΕΚΤΕΛΕΣΩ ΚΑΤΑ ΓΡΑΜΜΑ.[...]Οστις προβάλλει αντίστασιν εις τους Κύπριους πατριώτας να ΕΚΤΕΛΗΤΑΙ.Οστις θελήσει να ερευνήσεη και να συλλάβη Κύπριους πατριώτας να ΠΥΤΟΒΟΛΗΤΑΙ. ΟΥΔΕΙΣ ΕΧΕΙ ΝΑ ΠΑΘΕΙ ΤΙΠΟΤΕ ΕΦΟΣΟΝ ΔΕΝ ΠΑΡΑΚΩΛΥΕΙ ΤΟ ΕΡΓΟΝ ΜΑΣ"[81]

  • Στις 22 Ιουνίου, συνέβησαν τα δυο πιο κάτω γεγονότα: α) Έγινε η πρώτη επίθεση από ανταρτική ομάδα της ΕΟΚΑ, με επικεφαλής τον τομεάρχη Πιτσιλιάς Ρένο Κυριακίδη, εναντίον του αστυνομικού σταθμού Αμιάντου. Η επιχείρηση άφησε νεκρό τον λο­χία του σταθμού και έναν αστυνομικό τραυματισμένο. Οι άνδρες της ΕΟΚΑ πήραν από το σταθμό τέσσερα όπλα.[82]
  • Στις 3 Σεπτεμβρίου, μια ομάδα της ΕΟΚΑ με επικεφαλής τον Αντώνη Παπαδόπουλο, ύστερα από επίθεση της στον αστυνομικό σταθμό Παραλιμνίου και εξουδετέρωση των αστυνομικών, αποκόμισε όπλα και πυρομαχικά.[83]
  • Στις 17 Σεπτεμβρίου, συγκροτήθηκαν ογκώδεις διαδηλώσεις στην Πλατεία Μεταξά της Λευκωσίας (σήμερα Πλατεία Ελευθερίας). Οι διαδηλωτές έφεραν συνθήματα, ένα από τα οποία ήταν «Οι κομμά­ντος θα πάρουν μαθήματα». Ακολούθησε λιθοβολισμός στρατιωτικών[84]
  • Στις 22 Σεπτεμβρίου, έγινε επίθεση από ομάδα μελών της ΕΟ­ΚΑ Πιτσιλιάς στο μεταλλείο Μιτσερού. Αφαιρέθηκαν 1.500 ράβδοι δυ­ναμίτιδας και 50 οκάδες πυραγωγού σχοινιού. [85]
  • Ο Γρίβας οργάνωσε πενταμελή ομάδα εκτελεστών με επικεφαλής τον 25χρονο τότεΠολύκαρπο Γιωρκάτζη. Ανάμεσα τους ήταν και ο Μιχαλάκης Καραολής Ο πρώτος αστυνομικός που θανατώθηκε ήταν ένας ελληνοκύπριος χωροφύλακας 21 ετών,ο Μιχάλης Ζαβρός, αν και είναι αμφίβολο αν ήταν θύμα αυτής της συγκεκριμένης ομάδας. Το πρώτο επιβεβαιωμένο θύμα ήταν ο Ηρόδοτος Πουλλής του Ειδικού κλάδου, υφιστάμενου δηλαδή του Αριστοτέλους.Ρίχτερ 2011, σελ. 339. Ο Πουλλής εκτελέστηκε δημόσια, έξω από τον κινηματογράφο Αλάμπρα, όταν η ομάδα του Γιωρκάτζη τον πλησίασε από πίσω και τον πυροβόλησε πολλές φορές- αν και μόνο 3 τραύματα βρέθηκαν στο νεκρό του σώμα, πράγμα που δείχνει την απειρία της ομάδας. Παρόλο που υπήρχαν δεκάδες μάρτυρες, μόνο 3 τουρκοκύπριοι αστυνομικοί αναγνώρισαν τον Καραολή ως δράστη, όταν συνελήφθη μερικές μέρες αργότερα. [86]
  • Στις 17 Σεπτεμβρίου, κατά τους εορτασμούς της επετείου της Μάχης της Αγγλίας στην πλατεία Μεταξά (νυν πλατεία Ελευθερίας) στη Λευκωσία, συγκεντρώθηκαν νεαροί ανεμίζοντας ελληνικές σημαίες και με συνθήματα υπέρ της Ένωσις. Όταν εμφανίστηκε ένα τζιπ της στρατιωτικής αστυνομίας, οι νεαροί του επιτέθηκαν και μέσα σε 40 λεπτά το αναποδογύρισαν. Στη συνέχεια εισέβαλαν στο Βρετανικό Ινστιτούτο παρά της πλατείας και του έβαλαν φωτιά καταστρέφοντας τη μεγαλύτερη και καλύτερη αγγλόφωνη βιβλιοθήκη της Μέσης Ανατολής, για τη δημιουργία της οποίας είχαν χρειαστεί 15 χρόνια. [87]

Η πυρκαγία αυτή ήταν και η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι για τον μετριοπαθή κυβερνήτη Αρμιτέιτζ. Στις 23 Σεπτεμβρίου του ανακοινώθηκε η απόλυση του από την Κύπρο και η μετάθεση του στο Μαλάουι[88]

Πολιτικές εξελίξεις

Σύγκληση του Εθναρχικού Συμβουλίου στις 13 Ιουνίου 1955

Ο Μακάριος, μετά την ενθρόνιση του, προχώρησε στην ίδρυση ενός "Εθναρχικού Συμβουλίου" (λειτουργούσε σαν είδος συνέλευσης) αποτελούμενο από τριάντα μέλη, το οποίο δρούσε παράλληλα με το "Γραφείο Εθναρχίας" (λειτουργούσε ως εκτελεστικό σώμα)[89]. Κάλεσε το Συμβούλιο στις 13 Ιουνίου για να συζητηθούν οι εξελίξεις.

Η Τριμερής Διάσκεψη του Λονδίνου- η Τουρκία στο τραπέζι Διαπραγματεύσεων για το Κυπριακό.

Στις 30 Ιουνίου 1955, ο Βρετανός Πρωθυπουργός Άντονι Ήντεν ανακοίνωσε στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι η Βρετανική Κυβέρνηση προσκάλεσε τις Κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας στο Λονδίνο για μια Τριμερή Διάσκεψη, η οποία αργότερα καθορίστηκε για τις 29 Αυγούστου. Η τριμερής καταδικάστηκε από τον Μακάριο.

Η Αντίδραση του Μακάριου

Ο Μακάριος εκφράστηκε αρνητικά μπροστά στο ενδεχόμενο συμμετοχής της Τουρκίας. Δήλωσε στους δημοσιογράφους: Η τοποθέτησις του Κυπριακού ζητήματος εντός γενικωτέρων πλαισίων και η ούτω πως γενομένη ανάμιξις της Τουρκικής Κυβερνήσεως ως παράγοντος ρυθμίσεως του Κυπριακού, δεν αποτελεί εγγύησιν δια την ορθήν αντιμετώπισιν και λύσιν της όλης υποθέσεως.Επί πλέον δεν νοείται συζήτησις του Κυπριακού ερήμην του αμέσως ενδιαφερομένου Κυπριακού λαού. Το ζήτημα μας παραμένει καθαρώς ζήτημα αυτοδιαθέσεως και μόνον επί της βάσεως ταύτης δύναται ορθώς να αντιμετωπισθή και να λυθή." ενω αργότερα είπε "Το Κυπριακόν είναι καθαρώς ζήτημα αυτοδιαθέσεως και δια την λύσιν του ζητήματος τούτου δεν αποτελεί αρμόδιον σώμα η Τριμερής. Εάν η Βρετανική Κυβέρνησις ενδιεφέρετο ειλικρινώς δια την λύσιν του ζητήματος τούτου, έπρεπε να καλέση εις συνομιλίας τους αμέσως ενδιαφερομένους Κυπρίους. Αι συνομιλίαι έπρεπε να είναι διμερείς μεταξύ της Βρετανικής Κυβερνήσεως και της Ελληνικής, ενεργούσης ως εντολοδόχου της μεγίστης πλειοψηφίας των Κυπρίων. Ποίαν θέσιν έχει εις την Τριμερή δια να παρακαθήση με ίσα δικαιώματα η Τουρκία; Το Κυπριακόν δεν αποτελεί Ελληνοτουρκικην διαφοράν ούτε διαφοράν μεταξύ των τριών Δυνάμεων της Τριμερούς, αλλ’ αποτελεί πρωτίστως Αγγλοκυπριακήν και κατ’ επέκτασιν Ελληνοαγγλικήν διαφοράν. Η Αγγλική Κυβέρνησις πολύ εκοπίασε να υποδαύλιση Τουρκικόν επί της Κύπρου ενδιαφέρον."[90]

Ο Γεν. Γραμματέας της Εθναρχίας Κύπρου Νίκος Κρανιδιώτης, ο οποίος είχε αποσταλεί στο Λονδίνο, για να παρακολουθήσει ως παρατηρητής τις εργασίες της Τριμερούς Διάσκεψης, σε έκθεση του προς τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο έγραψε μεταξύ άλλων: «Η Τριμερής ωργανώθη υπό της Βρετανικής Κυβερνήσεως με αντικεμενικόν σκοπόν να προβάλη επί διεθνούς πεδίου την Τουρκίαν ως απαραίτητον παράγοντα λύσεως του Κυπριακού, να εμφάνιση την Ελλάδα και την Τουρκίαν αντιδικούσας επί της Κύπρου και ν’ αναλάβη η ιδία τον ρόλον του μεγαλόψυχου διαιτητού και τελικού ρυθμιστού της όλης υποθέσεως».[91]

Θέση της Αγγλίας

Στη Διάσκεψη, ο Υπουργός Εξωτερικών της Αγγλίας, Μακμιλλαν, τόνισε πως ο ρόλος της Βρετανίας είναι να διατη­ρήσει το νόμο και την τάξη στην Κύπρο και να πράξει αυτοκυβέρνηση, που είχε παρεμποδιστεί από τη βία. Η Βρετανία δεν θα εγκατέλει­πε τα συμφέροντα και τις ευθύνες της, αλλά ήλπιζε να συμβιβάσει απόψεις μέσω φιλικής συζήτησης[92] Η έγνοια του Μακμίλλαν ήταν να μην έρθουν σε προσυνεννόηση η Ελλάδα με την Τουρκία. [93]

Η θέση της Ελλάδας

Η Ελλάδα υποστήριξε το το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης ενώ τόνισε πως απορρίπτει τη Βία και διαβεβαίωσε πως αν η Κύπρος γίνει Ελ­ληνική, η Ελλάδα θα εγγυόταν τις Βάσεις του Ηνωμένου Βασιλείου και θα ικανοποιούσε τους Τούρκους σχετικά με την Τουρκική μειο­νότητα στο νησί. [92]

Η θέση της Τουρκίας

Η Τουρκία τόνισε πως θεωρεί το Κυπριακό Πρόβλημα σαν εσωτερική υπόθεση, αλλά αν υπάρχει θέμα αλλαγής καθεστώτος, τότε πρέπει να επιστραφεί στην Τουρκία, αφού είναι προέκταση της Τουρκικής Ενδοχώρας. Τόνισε πως ενώ η αρχή της αυτοδιάθεσης είναι ευγενική ιδέα, βάση της ίδιας αρχής, πρέπει να παραχωρηθεί πλήρης ισότητα και στους Τούρκους κάτοικους του νησιού. [92]

Παρόλο που η Τριμερής απέτυχε να καρποφορήσει συμφωνία, η Αγγλία κατάφερε να θέσει την Τουρκία συνομιλητή στο Κυπριακό ζήτημα για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες.[92]

Σεπτεμβριανά (6-7 Σεπτεμβρίου στην Κωνσταντινούπολη)

Ενώ στο Λονδίνο συνεχιζόταν οι Τριμερής Διάσκεψη, ο τύπος της Τουρκίας όξυνε το κλίμα κατά των Ελλήνων. Ο Φαζίλ Κιουτσούκ διέδιδε φήμες πως οι Ελληνοκύπριοι ετοίμαζαν σφαγή κατά των τουρκοκύπριων μετά από διαδηλώσεις που οργάνωναν στις 28 Αυγούστου. [Σημ 1]

Στις 6 Σεπτεμβρίου, οργανωμένο πογκρόμ κατά των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης ξέσπασε από Εθνικιστικές οργανώσεις.

Το πογκρόμ ξέσπασε μετά από μετάδοση ειδήσεων πως η Οικία του Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη πυρπολήθηκε από Έλληνες. Οι Ελληνικές αρχές διαπίστωσαν πως ο εκρηκτικός μηχανισμός είχε τοποθετηθεί από μέσα και δεν είχε ριχτεί απ' έξω. Συνέλαβαν τον φύλακα Χασάν Ουτσάρ και ένα τούρκο φοιτητή ονόματι Οκτάυ Ενγκιν, στο σπίτι του οποίου βρέθηκαν πυροκροτητές παρόμοιους με αυτούς που χρησιμοποιήθηκαν στην έκρηξη στο προξενείο. Αφέθηκαν ελεύθεροι μέχρι τη δίκη και ο Ενγκίν διέφυγε για την Τουρκία. [95] Πάντως, τα επεισοδια φαίνεται να σχετίζονται και με τον αγώνα της ΕΟΚΑ, γιατί τότε στις μεγαλυτερες εφημερίδες της Τουρκίας, ο αγώνας των Ελληνοκυπρίων για Ένωση αντιμετωπιζόταν ως απειλή για τους Τουρκοκύπριους. Η μεγαλύτερη εφημερίδα της εποχής, η Χουριέτ, έγραφε πως οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης στέλνουν χρηματική βοήθεια στους αγωνιστές της ΕΟΚΑ, μάλιστα ορισμένοι μητροπολίτες μάζεψαν το ποσό του 1 εκατομυρίου λιρών.[96]

Τα έκτοπα έφεραν σε άσχημη θέση την Τουρκικη κυβέρνηση η οποία προσπάθησε να τα χρεώσει αρχικά στου κομμουνιστές, κάτι που δεν μπορούσε να γίνει πιστευτό γιατί στην Τουρκία δεν υπήρχαν ουσιαστικά κομμουνιστές. Ο τύπος προσπάθησε να τα συνδέσει με κοινωνικά αίτια. [97]

10η Σύνοδος της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ

Στις 20 Σεπτεμβρίου 1955 άρχισε τις εργασίες της η 10η Σύνοδος της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ. Οι ελληνοκύπριοι και η Ελλάδα, επεδίωκαν την εγγραφή του Κυπριακού στην ημερήσια διάταξη, η οποία όμως απορρίφθηκε. Στην Κύπρο δημιουργήθηκε αντίδραση με μαχητικές διαδηλώσεις με έναν δεκαεξάχρονο νεκρό, τον Ανδρέας Γεωργίου, από πυροβολισμό.[98]

Αναδιάρθρωση των βρετανικών μονάδων ασφαλείας

Όταν η ΕΟΚΑ έκανε το πρώτο κτύπημα, οι αγγλικές στρατιωτικές δυνάμεις μεταφέρονταν ακόμα από το Σουέζ, ενώ οι υποδομές στις βάσεις Ακρωτηρίου και Δεκέλιας δεν είχαν ολοκληρωθεί ακόμη. Η αστυνομική δύναμη της Βρετανίας περιλάμβανε 1.397 αστυνομικούς (850 ελληνοκύπριοι, 508 τουρκοκύπριοι και 28 Βρετανοί) οι οποίοι ελάμβαναν γενικά χαμηλό μισθό. Επίσης, υπήρχαν 106 αστυνομικά τμήματα σε όλο το νησί. Η αστυνομία διέθετε 5 επιβατικά αυτοκίνητα, 13 τζίπ τύπου Λαντ Ροβερ, 15 φορτηγά, 20 μοτοσυκλέτες και 6 μικρά φορτηγάκια. [99]

Μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα, αποδείχτηκε πως οι βρετανικές δυνάμεις χρειαζόταν αναβάθμιση. Οι οργανικές θέσεις αυξήθηκαν από 1.414 το 1954 σε 3.435, στα τέλη του 1955, ωστόσο τα πραγματικά νούμερα των αστυνομικών που υπηρετούσαν έμειναν χαμηλά.Ιδρύθηκε μια Ειδική Χωροφυλακή (Special Constabulary) από υπάλληλους της αποικιακής διοίκησης. Στα τέλη του 1955, υπηρετούσαν 750 άνδρες, οι περισσότεροι τουρκοκύπριοι. Τον Αύγουστο του 1955 επίσης, δημιουργήθηκε μια Επικουρική Αστυνομική Δύναμη (Auxiliary Police Force). Τα κτυπήματα και οι δολοφονίες της ΕΟΚΑ αποθάρρυναν τους Έλληνοκύπριους να υποβάλλουν αίτηση ένταξης. Τον Σεπτέμβριο του 1956 σχεματίστηκε μια επιπλέον παραστρατιωτική Εφεδρική Κινητή Μονάδα (Mobile Reserve Unit), με ανώτερους αξιωματικούς άγγλους με υπηρεσία στην Κένυα και Μαλαισία, το οποίο αποτελούνταν αποκλειστικά από τουρκοκύπριους. [100]

Β' Περίοδος Έλευση Χαρτιγνκ εως εξορία Μακαρίου

Ο κυβερνήτης Τζων Χαρτινγκ.

Τον Οκτώβριο του 1955, ο μέχρι τότε Άγγλος Κυβερνήτης Ρόμπερτ Αρμιτέιτζ αντικαταστάθηκε από τον στρατάρχη σερ Τζων Χάρντινγκ με διευρυμένες πολιτικές και στρατιωτικές εξουσίες. Ο νέος Κυβερνήτης πέρα από την πολιτική διοίκηση αναλάμβανε και αρχηγός των στρατιωτικών δυνάμεων στο νησί. Ο Χάρτινγκ, είχε διαπρέψει στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, στη συνέχεια είχε υπηρετήσει σε καίριες θέσεις του βρετανικού αυτοκρατορικού στρατού και είχε συντρίψει δύο χρόνια προηγουμένως το ένοπλο εθνικιστικό κίνημα Μάου Μάου των Κικούγιου στην Κένυα.[101] Οι οδηγίες του Χάρτινγκ ήταν μάλλον ασαφείς, αλλά έπρεπε να παραχωρήσει αυτοκυβέρνηση και να διατηρήσει την Κύπρο στη Βρετανική κυριαρχία.[102].

Συνομιλίες Χάρτινγκ-Μακαρίου, το Σχέδιο Χάρτινγκ

Με την ανάληψη καθηκόντων, ο Χάρτινγκ ξεκίνησε ένα κύκλο συνομιλιών με τον Μακάριο. Στις 4 Οκτωβρίου συναντήθηκε με τον Μακάριο στο "Λήδρα Παλλάς". Η πρώτη τους συνάντηση έγινε σε εγκάρδιο κλίμα. Ο Χάρτινγκ έκανε λόγο για στρατηγικές αναγκαιότητες και τόνισε την απειλή του κομμουνισμού, η οποία έθετε σε κίνδυνο και την Εκκλησία. Συμπλήρωσε πως πρέπει να ληφθούν οι ανησυχίες των Τούρκων. Ο Μακάριος συμφώνησε στα πρώτα δυο σημεία, όχι όμως στην εμπλοκή της Τουρκίας. Επίσης, πρότεινε ένα σχέδιο τριών σημείων: η βρετανική κυβέρνηση αναγνωρίζει το δικαίωμα του κυπριακού λαού στην αυτοδιάθεση, μετά να βρούνε από κοινού η εκκλησιά με τους Άγγλους ένα σύνταγμα και τρίτο, διάσκεψη Ελλήνων και Άγγλων για εφαρμογή του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης.[103] Στις 5 Οκτωβρίου, ο Χάρτιγκ συναντήθηκε με εκπροσώπους των τουρκοκυπρίων (τον Φαζιλ Κιουτσούκι και τον μουφτή Μεχμέτ Ντανά) οι οποίοι ξεκαθάρισαν πως απέρριπταν την αυτοδιάθεση. [104]Στις 7 Οκτωβρίου, έγινε ξανά συνάντηση Χάρτινγκ-Μακαρίου, όπου ο άγγλος εισηγήθηκε το σχέδιο Μακμίλλαν και απέρριψε το σχέδιο τριών σημείων του Μακαρίου. Ο Μακάριος ήταν εξαιρετικά καχύποπτος με το σχέδιο του Μακμίλλαν και απαίτησε ξεκάθαρη δέσμευση της Βρετανίας πως η αυτοδιάθεση θα ήταν ορατή στο προβλέψιμο μέλλον. [105]. Αργότερα ενημέρωσε το εθναρχικό Συμβούλιο, όπου συνάντησε σφοδρή αντίδραση από σκληροπυρηνικούς μητροπολίτες οι οποίοι ζητούσαν "Ένωση και μόνον Ένωση"[106]

Ακολούθως ο Χαρντινγκ μετέβη στο Λονδίνο και ο Μακάριος στην Αθήνα. Ξανασυναντήθηκαν στις 15 Νοεμβρίου όπου ο Χαρντινγκ έδωσε ένα σχέδιο στον Μακάριο, γνωστό ως "δύο αρνήσεις", όπου υποσχόταν αυτοδιάθεση, αλλά όχι τώρα (not never but not now). Ο Μακάριος ήταν καχύποπτος γιατί πρόνοιες του σχεδίου ίσως έφερναν την εμπλοκή της Τουρκίας, ωστόσο προώθησε το γράμμα τόσο στον Γρίβα, όσο και στον μητροπολίτη Κυρηνείας Κυπριανό, οι οποίες απαντήσεις τους ήταν αρνητικές[107]

Με τη λήξη το συνομιλιών, στις 29 Ιανουαρίου 1956, ο Χάρτιγκ υπέβαλε διάγραμμα λύσης, που έμεινε γνωστό ως Προτάσεις ή Σχέδιο Χάρτινγκ. Αυτό προέβλεπε καθεστώς αποικίας του στέμματος με ευρεία αυτοδιοίκηση. Βασικός άξονας του σχεδίου ήταν η παραχώρηση Συντάγματος, η αναγνώριση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης με προϋπόθεση την άσκησή του ύστερα από συμφωνημένο χρονικό διάστημα. Ύστερα δηλαδή από ένα δεκαετές μεταβατικό στάδιο αυτοκυβέρνησης, το οποίο μπορούσε να περιορισθεί στα επτά χρόνια. Ο χρόνος άσκησης του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης παρέμενε όμως υπό αίρεση. H αυτοκυβέρνηση θα στηριζόταν νομικά σ' ένα φιλελεύθερο Σύνταγμα που θα ετοίμαζε Άγγλος συνταγματολόγος.[101]

Πριν αποφασίσει ο Μακάριος, συνάντησε τον Γρίβα, στη Μονή Κύκκου και τον ενημέρωσε. Ο Γρίβας, παρόλο που εξέφρασε αντιρρήσεις, ανακοίνωσε στους αντάρτες που ήταν μαζί του πως ο αγώνας τους τελείωνε. Έβγαλαν όλοι μαζί και μια αναμνηστική φωτογραφία. Αργότερα, σε σύγκληση της Εθναρχίας, οι μητροπολίτες αρνήθηκαν την αναμονή 7-9 χρόνων για ικανοποίηση του αιτήματος της αυτοδιάθεσης.[101][108]

Για τον τελικό διακανονισμό έφθασε στην Κύπρο ο υπουργός αποικιών Άλαν Λένοξ Μπόυντ. Την ώρα της συνάντησης του Άγγλου υπουργού με τον Αρχιεπίσκοπο στη Λευκωσία, η πόλη συγκλονίσθηκε από τις διαδοχικές εκρήξεις 19 βομβών. Ο Μακάριος παρά το βαρύ κλίμα ζήτησε από τον Άγγλο υπουργό κάποιες διευκρινίσεις, αλλά εκείνος εκνευρισμένος από την ενέργεια της ΕΟΚΑ προτίμησε τη διακοπή των συνομιλιών του από την Κύπρο.[101]

Αναχώρησε από τον χώρο των συνομιλιών ευχόμενος στον Μακάριο «Ο Θεός ας σώζει τον λαό σου».[101]

Μετά από λίγες μέρες, συνελήφθη και εξορίσθη στις Σεϋχέλλες ο Μακάριος.

Δράση της ΕΟΚΑ

Σκοπός του Χάρντινγκ ήταν να νικήσει στρατιωτικά την ΕΟΚΑ. Μέχρι τον Δεκέμβριο του 1955, κατάφερε να έχει στην Κύπρο 3 ξακουστά αγγλικά τάγματα, τους Γκόρντον Χαϊλαντερς, τους Ρογιαλ Νορφολκς και το Σύνταγμα Μιντλσεξ καθώς και τους Royal Marines. Στις 26 Νοεμβρίου κύρηξε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης και εξέδωσε συνολικά 76 νόμους, όπου το αυστηρότερο μέτρο ήταν η εφαρμογή του καθεστώτος της υποχρεωτικής θανατικής ποινής. Ιδιαιτέρως ταπεινωτικός ήταν ο νόμος του μαστιγώματος για τους ανήλικους κάτω των 18 ετών.[109]

Κατά την περίοδο των συνομιλιών Μακαρίου-Χάρτινγκ η δράση της ΕΟΚΑ συνεχίστηκε κυρίως στα βουνά της Κύπρου.

  • Στις 4 Οκτωβρίου η ομάδα του Γρηγόρη Αυξεντίου επιτέθηκε στον αστυνομικό σταθμό Λευκονοίκου και αφαίρεσε 11 όπλα. Οι αστυνομικοί υπηρεσίας δεν αμύνθηκαν.[110][111][112]
  • Στις 20 Οκτωβρίου ομάδα υπό τον Γιώργο Μάτση, ύστερα από επιδρομή σε στρατιωτική αποθήκη της Αμμοχώστου, πήρε 16 όπλα, 6 όλμους 4 μπαζούκας και άλλα πολεμοφόδια[110][113][114]
  • Στις 28 Οκτωβρίου, παρά την απαγόρευση για εορτασμό της 28ης Οκτωβρίου από τον Χάρντινγκ, εορτασμοί πραγματοποιήθηκαν, γεγονός που οδήγησε σε συλλήψεις. [114]
  • Στις 18 Νοεμβρίου, ο Γρίβας διέταξε την έναρξη της επιχείρησης «Προς την Νίκην» και εξερράγησαν 50 βόμβες σε 30 επιθέσεις.[115]
  • Στις 18 Νοεμβρίου 1955, ανταρτική ομάδα της Πιτσιλιάς, με επικεφαλής τον τομεάρχη Ρένο Κυριακίδη, έκανε επίθεση εναντίον της φρουράς του μεταλλείου Μιτσερού, Η μάχη είχε διάρκεια 15 λεπτών και άφησε νεκρούς και τραυματίες μεταξύ των στρατιωτών. Ο Ρένος Κυριακίδης πληγώθηκε ελαφρά.[116] Συνολικά απεκόμησαν 1.500 μασούρια δυναμίτη, 600 πυροκροτητές και 3 000 γιάρδες φιτίλι.[112]
  • Τη νύκτα της 21ης προς την 22α Νοεμβρίου, η ανταρτική ομάδα της Πιτσιλιάς επιτέθηκε, ενώ έβρεχε καταρρακτωδώς, εναντίον δωδεκαμελούς φρουράς στρατιωτών του μεταλλείου Αμιάντου και την εξουδετέρωσε.[117]
  • Στις 23 Νοεμβρίου στήθηκε ενέδρα από αντάρτες, σε δύο στρατιωτικά αυτοκίνητα στο δρόμο Κυπερούντας – Χανδριών. Ένα αυτοκίνητο κατέπεσε σε γκρεμό. Οι Άγγλοι είχαν δύο νεκρούς και δύο τραυματίες. Η ενέδρα αυτή έμεινε γνωστή ως η μάχη του Πεύκου.[118][110]Μετά τους Αγγλους νεκρούς, ο Χάρτιγκ, στις 26 Νοεμβρίου 1955 κήρυξε την Κύπρο σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης.[119][110]
  • Στις 26 Νοεμβρίου, έγινε επίθεση στον ετήσιο χορό των Καληδόνιων των Άγγλων στο Λήδρα Πάλλάς. Στόχος ήταν ο Χάρντιγκ, ο οποίος όμως δεν είχε παραστεί εκείνη τη βραδιά - όμως του είχαν κρατήσει τραπέζι. Ένας υπάλληλος του ξενοδοχείου, ο Γιάννης Παφίτης, είχε περάσει στο ξενοδοχείο δυο χειροβομβίδες. Οταν ξεκίνησε ο χορός, διέκοψε το ρεύμα, πέταξε τις χειροβομβίδες προς το μέρος του τραπεζιού του κυβερνήτη και τραυματίστηκαν ελαφρά ορισμένοι καλεσμένοι. Ο Γιάννης Παφίτης, παρότι συνελήφθη, αφέθηκε ελεύθερος χωρίς υποψίες, μετά την ανάκριση. [120]
  • Στις 28 Νοεμβρίου, μασκοφόρος προσπάθησε να εκτελέσει τη μαία Αριάδνη Κωνσταντίνου, επειδή ο ραδιοφωνικός σταθμός Αθηνών την κατηγόρησε οτι καταχράστηκε λεφτά της ΕΟΚΑ. Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο Λευκωσίας, όπου έγινε ξανά απόπειρα εναντίον της στις 4 Ιανουαρίου, από την οποία πάλι κατάφερε να γλυτώσει. [121]
  • Τον Νοέμβριο και Δεκέμβριο 1955,[Σημ 2] έδρασε η ομάδα του Ησύχιου Σοφοκλέους. Τον Νοέμβριο, επιτέθηκε η ομάδα του σε περίπολο 4 άγγλων στρατιωτών, σκοτώνοντας τον ένα, και τον Δεκέμβριο σε ομάδα 2 στρατιωτών, σκοτώνοντας πάλι ένα. Το επόμενο θύμα του ήταν ο ξενοδόχος Σάββας Ποράκης, για τον οποίο υπήρχαν υποψίες πως ήταν πληροφοριοδότης των Βρετανών. Οι φονιάδες έκαναν έφοδο στο ξενοδοχείο του, καθώς δειπνούσε με τον γαμπρό του Τσαρλς Γουϊλιαμς, ο οποίος ήταν αξιωματικός της αστυνομίας.[122]
  • Στις 4 Δεκεμβρίου, νεολαίοι έθεσαν πυρκαγιά στο ταχυδρομείο Λευκονίκου. ο Χάρντινγκ επέβαλε πρόστιμο δύο χιλιάδων λιρών σε όλο το χωριό, ακόμη και τους Τουρκοκύπριους. [123]
  • Στις 5 Δεκεμβρίου 1955, η ΕΟΚΑ πραγματοποίησε Ενέδρα στην περιοχή Κόκκινο Φανάρι, μεταξύ Aμυάντου και Τροόδους. Οι Άγγλοι είχαν νεκρούς και τραυματίες. Επίσης ανατίναξε του υποσταθμού της Αρχής Ηλεκτρισμού στον Καρβουνά
  • Στις 6 Δεκεμβρίου 1955, ομάδα της ΕΟΚΑ από 21 άτομα με επικεφαλής τον Θάσο Σοφοκλέους επιτέθηκε στις 10 μ.μ. εναντίον του στρατοπέδου Αγίου Αμβροσίου της Κερύνειας.
  • Η μάχη στα Σπήλια έγινε στις 11 Δεκεμβρίου κοντά στα Σπήλια, όπου ήταν τα λημέρια της ΕΟΚΑ. Εκεί βρίσκονταν ο Γρίβας, ο Αυξεντίου και άλλοι αγωνιστές. Οι Άγγλοι στρατιώτες προχωρούσαν από δύο διαφορετικές κατευθύνσεις, για να περικυκλώσουν τους αγωνιστές. Ο Αυξεντίου, που με τρεις άλλους επιτηρούσε την περιοχή, πυροβόλησε και προς τις δύο κατευθύνσεις των Άγγλων. Επειδή επικρατούσε πυκνή ομίχλη, οι Άγγλοι και των δυο ομάδων νόμισαν ότι πυροβολούνται από μέλη της ΕΟΚΑ, οπότε για αρκετή ώρα αλληλοπυροβολήθηκαν, με αποτέλεσμα να έχουν 15 νεκρούς και 35 τραυματίες.[124]
  • Στις 15 Δεκεμβρίου η ΕΟΚΑ έχασε στο πεδίο μάχης, που έγινε στην τοποθεσία Μερσινάκι, κοντά στους αρχαίους Σόλους τον ο Χαράλαμπο Μούσκο, μέλος της αντάρτικης ομάδας του Μάρκου Δράκου, η οποία έστησε ενέδρα σε στρατιωτικό αυτοκίνητο. Δύο άλλοι αγωνιστές, ο Ανδρέας Ζάκος και ο Χαρίλαος Μιχαήλ συνελήφθησαν και αργότερα απαγχονίστηκαν. Η κηδεία του Χαράλαμπου Μούσκου έγινε στη Λευκωσία. Καθώς περνούσε η νεκροφόρα από τους δρόμους, εκατοντάδες χωρικοί γονάτιζαν για να τον τιμήσουν και πετούσαν λουλούδια στο φέρετρο. [114]
  • Στις 16 Δεκεμβρίου 1955, 12 μέλη της ΕΟΚΑ με επικεφαλής τον Λοΐζο Χατζηλοΐζου περικύκλωσαν τον αστυνομικό σταθμό της Γιαλούσας, που ήταν ενισχυμένος με 25 περίπου στρατιώτες. Ακολούθησε μάχη 15 λεπτών, στην οποία σκοτώθηκε Άγγλος υπολοχαγός.
  • Στις 12 Ιανουαρίου 1956, νεαρός στη Λάρνακα έριξε χειροβομβίδα στην οικεία ενός άγγλου λοχία. Εκείνη την ώρα η γυναίκα του έβαζε τα παιδιά για ύπνο, και έπεσε επάνω τους για να τα προστατέψει. Τραυματίστηκε από την έκρηξη και το πόδι της ακρωτηριάστηκε. [121]
  • Στις 11 Φεβρουαρίου, στη Μονή Χρυσορρογιάτισσας, δυο μασκοφόροι εκτέλεσαν τον ηγούμενο Επιφάνειο Γεωργιάδη, με την ψευδή κατηγορία ότι ήταν προδότης.[121]


Σύλληψη μελών του ΑΚΕΛ

Τη νύκτα της 13ης Δεκεμβρίου 1955, δυνάμεις ασφαλείας συνέλαβαν αριστερούς αξιωματούχους. Την επόμενη μέρα το ΑΚΕΛ κηρύχθηκε παράνομο, καθώς και οι αριστερές Οργανώσεις ΑΟΝ (Ανορθωτική Οργάνωση Νεολαίας), ΕΚΑ (Ένωση Κυπρίων Αγροτών) και Π ΔΓ (Παγκύπριο Οργάνωση Δημοκρατικών Γυναικών). Ο Χάρντιγκ δικαιολόγησε την πράξη του λέγοντας πως οι συλληφθέντες ήταν αμετανόειτοι κομμονιστές. Μεταξύ των συλληφθέντων συμπεριλαμβάνονταν ο Εζεκίας Παπαϊωάννου, Γενικός Γραμματέας του ΑΚΕΛ, ο Δήμαρχος Λεμεσού Κώστας Παρτασίδης, ο Δήμαρχος Λάρνακας Γεώργιος Χριστοδουλίδης, μέλη της Εκτελεστικής Επιτροπής του ΑΚΕΛ κ.α.[125] Σύμφωνα με τους Times του Λονδίνου, το σκεπτικό του Χάρντινγκ ήταν ότι το κόμμα έβαζε εμπόδια στον Μακάριο να συμπράξει σε μια συμβιβαστική λύση[126] Οι συλλήψεις των μελών του ΑΚΕΛ εξόργισαν περισσότερο τον πληθυσμό και ενίσχυσαν τον Γρίβα.[127]

Ίδρυση Τουρκοκυπριακής οργάνωση Volkan (μετέπειτα TMT)

Ενώ ο αγώνας της ΕΟΚΑ μαινόταν στα βουνά της Κύπρου, τουρκοκύπριοι εθνικιστές ιδρύσανε οργάνωση για να αντιπαλεύσουν την ελληνική εθνικιστική οργάνωση. Η ημερομηνία ίδρυσης της Volkan, δεν είναι σαφής, με πηγές να αναφέρουν τον Σεπτέμβριο του 1955 και άλλες το 1956[128]. Την ίδια περίοδο, και άλλες τουρκοκυπριακές οργανώσεις ιδρύθηκαν, όπως η ΚΙΤΕΜ (KİTEM), και το "Μέτωπο 9ης Σεπτεμβρίου" ή Kara Çete ("Μαύρη Συμμορία"). Αυτές αργότερα εντάχθηκαν στην Volkan[128][129].

Εξορία του Μακαρίου

Στις 9 Μαρτίου 1956 ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος συνελήφθη στο αεροδρόμιο Λευκωσίας, από το οποίο θα μετέβαινε στην Αθήνα για συνομιλίες με την Ελληνική Κυβέρνηση. Την ίδια μέρα συνελήφθηκαν ο Μητροπολίτης της Κερύνειας, ο Παπασταύρος Παπαγαθαγγέλου και ο Πολύκαρπος Ιωαννίδης. Και οι τέσσερις εξορίστηκαν στις Σεϋχέλλες[110] όπου ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και οι τρεις συνεξόριστοί του έμεναν στο νησί Μαχέ των Σεϋχελλών και παρέμειναν στην έπαυλη Σαν Σουσί, που βρισκόταν στην πλαγιά ενός Βουνού.

Όταν έγινε γνωστή η εξορία του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στην Ελλάδα, ο τότε Πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής συγκάλεσε το Υπουργικό Συμβούλιο σε έκτακτη ολονύκτια συνεδρία. Αποφασίστηκε σε ένδειξη διαμαρτυρίας ο πρέσβης της Ελλάδας στο Λονδίνο να επιστρέψει στην Αθήνα, ενώ ο αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ (α) να καταθέσει διαμαρτυρία στο Γενικόν Γραμματέα του ΟΗΕ (Β) να υποβάλει νέα προσφυγή στον ΟΗΕ (γ) να διαμαρτυρηθεί στο Συμβούλιο Ασφαλείας.[130] Η αριστερή αντιπολίτευση (η ΕΔΑ)ζήτησε την έξοδο της Ελλάδας απο το ΝΑΤΟ, ενώ σε φοιτητικές διαδηλώσεις υπήρξαν 17 φοιτητές και 9 αστυνομικοί τραυματίες. Στις 12 Μαρτίου, οργανώθηκε νέο κύμα διαδηλώσεων στην Αθήνα με 120 τραυματίες και 77 συλληφθέντες. [131]

Από την Εξορία του Μακαρίου εώς την Απελευθέρωση του (Μάρτιος 1956-Μάρτιος 1957)

Mετά την εξορία του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στις Σεϋχέλες, η ΕΟΚΑ αναπτύσσει μεγαλύτερη δράση εναντίον των Άγγλων. O Χάρτινγκ επιβάλλει στρατοκρατία, οι έρευνας στα βουνά του Τροόδους εντείνονται και ξεκινήσανε τους απαγχονισμούς. Ο Γρίβας αποφασίζει τότε να έρθει και να εγκατασταθεί στη Λεμεσό, απ' όπου διευθύνει τον Αγώνα μέχρι τη λήξη του. Παράλληλα με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις τους, οι Άγγλοι επιδιώκουν να λύσουν το Κυπριακό πρόβλημα με την εφαρμογή συντάγματος αυτοκυβέρνησης του Κυπριακού λαού.

Απαγχονισμοί

Η επιβολή θανατικών ποινών, έφερε πίεση στην Αγγλία, από την Ελλάδα και την αριστερή αντιπολίτευση στη Βρετανία. Μέχρι και η Αμερικάνικη Εργατκή Ομοσπονδία έκανε έκκληση για να μην γίνουν εκτελέσεις. Ο Χάρντινγκ ήταν οπαδός της θανατικής ποινής επειδή θεωρούσε πως η επιείκεια θα ωφελούσε τους τρομοκράτες και θα διέβρωνε το ηθικών των δυνάμεων ασφαλείας.[132]. Στις 7 Μαϊου αποφασίστηκε η θανατική ποινή στους Μιχαλάκη Καραολή και Ανδρέα Δημητρίου. Ο Καραολής είχε καταδικαστεί για τον φόνο αστυνομικού. Ο Δημητρίου, στις 24 Νοεμβρίου 1955, είχε πυροβολίσει χωρίς όμως να πετύχει, έναν Άγγλο που ζούσε στην Αμμόχωστο. Σύμφωνα με τους νέους κανόνες του Χάρντινγκ, η απλή οπλοκατοχή επέφερε τη θανατική ποινή. [133]

Στις 9 Μαϊου, μια μέρα πριν την προγραμματισμένη εκτέλεση, οργανώθηκαν ογκώδεις διαδηλώσεις στην Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Στην Αθήνα, κύριος ομιλητής ήταν ο αρχιεπίσκοπος Δωρόθεος. Μετά την ομιλία του, ακούστηκε το σύνθημα "πάμε πρεσβεία". Η πορεία που ξεκίνησε σταμάτησε από την αστυνομία και οι οδομαχίες κράτησαν μέχρι το βράδυ. Ο απολογισμός ήταν 3 νεκροί και 1 αστυνομικός υπέκυψε μερικές μέρες αργότερα στα τραύματα του. 163 διαδηλωτές τραυματίστηκαν σοβαρά και 100 ελαφρά, αν και ο πραγματικός αριθμός εκτιμάται να είναι μεγαλύτερος καθώς αρκετοί διαδηλωτές απέφευγαν να πάνε στα νοσοκομεία από τον φόβο της σύλληψης τους. [133]

Στις 10 Μαϊου, η Βρετανοί προχώρησαν στν απαγχονισμό των δυο νεαρών. Συνολικά 9 αγωνιστές της ΕΟΚΑ απαγχονήσθησαν. Ήταν οι Μιχαήλ Καραολής και Ανδρέας Δημητρίου (10 Μαΐου 1956), Ανδρέας Ζάκος, Ιάκωβος Πατάτσος και Χαρίλαος Μιχαήλ (9 Αυγούστους 1956), Μιχάλης Κουτσόφτας, Στέλιος Μαυρομμάτης και Ανδρέας Παναγίδης (21 Σεπτεμβρίου 1956) και Ευαγόρας Παλλικαρίδης (14 Μαρτίου 1957). Όλοι ταφήκανε στις Κεντρικές Φυλακές, για να μην προκληθούν διαδηλώσεις κατά την ταφή τους.

Δράση ΕΟΚΑ και διώξεις των Άγγλων.

  • Στα μέσα Ιανουαρίου, οι άνδρες της ΕΟΚΑ επιτέθηκαν σε αστυνομικούς σταθμούς που είχαν συλλέξει τα κυνηγετικά τυφέκια του νησιού. Συνολικά μάζεψαν 10.302, και η ΕΟΚΑ απέσπασε περί τα 800. Τα όπλα είχαν μεν χαμηλό βεληνεκές αλλά ο ίδιος ο Γρίβας τόνισε πως μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε νυκτερινές επιθέσεις καθώς και για την εκτέλεση προδοτών.[134]
  • Στις 16 Ιανουαρίου ο Γρίβας κάλεσε τους μαθητές και νεολαίους να οργανώσουν επιθετικές διαδηλώσεις, και αυτοί ανταποκρίθηκαν με ενθουσιασμό. Η κυβέρνηση έκλεισε τα σχολεία αλλά τα κτυπηματα συνεχίστηκαν. Ο Χάρντινγκ ενεπλάκη στον "πόλεμο της σημαίας"- οι μαθητές ανέβαζαν τις ελληνικές σημαίες στα σχολεία της Κύπρου και οι αστυνομικοί έτρεχαν να τις κάτεβάσουν. [135]
  • Στις 14 Μαρτίου, δολοφονήθηκε από εκτελεστές της ΕΟΚΑ στη Λευκωσία, ο λοχίας Τζέραλντ Ρούνεϋ. [136]
  • Στις 20 Μαρτίου 1956 έγινε η απόπειρα δολοφονίας του Χάρντινγκ. Ο Νεόφυτος Σοφοκλέους, υπηρετικό προσωπικό στο Κυβερνείο , παρέλαβε από ομάδα εκτελέσεων της Λευκωσίας ωρολογιακή βόμβα. Κατάφερε να περάσει από τους φρουρούς και να τοποθετήσει τη βόμβα κάτω από το κρεβάτι του Χάρτινγκ. Η βόμβα δεν έσκασε επειδή το βράδυ είχε χαμηλή θερμοκρασία και ο μηχανισμός ανακαλύφθηκε την επόμενη μέρα. Την επομένη απολύθηκε όλο το ελληνικό προσωπικό του Κυβερνείου και ο Σοφοκλέους επικηρύχτηκε με 12 χιλιάδες δολάρια[137]
  • Στις 18 Μαρτίου, εκτελεστές σκότωσαν τον τυπογράφο της Times of Cyprus Μανόλη Πιερίδη στην εκκλησία Αγίου Γεωργίου της Κυθραίας. Καθώς έψελνε και τα 2 του παιδιά παρακολουθούσαν στην εκκλησία, μασκοφόροι εισέβαλαν στην εκκλησία και τον εκτέλεσαν ως προδότη[138] Η δολοφονία επικρίθηκε από εκκλησιαστικούς κύκλους και η ΕΟΚΑ πήρε αργότερα αποστάσεις λέγοντας πως ήταν έργο των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών. [139]
  • Την 1η Απριλίου 1956 εκτελέστηκε ο Άγγλος Τζ.Σ. Κουκ ο οποίος είχε φτάσει πριν από δύο μέρες στην Κύπρο, για να δουλέψει στη βαάη της Επισκοπής. Εγινε φανερό ότι οι εκτελεστές επέλεγαν τους στόχους τους με κριτήριο το μικρότερο δυνατό ρίσκο. [139]
  • Στις 15 Απριλίου εκτελέστηκε ο αστυνομικός διευθυντής Κυριάκος Αριστοτέλους, στο νοσκοκομείο που γέννησε η γυναίκα του. Αυτό οδήγησε να ακουστούν φωνές αγανάκτησης στην κοινή γνώμη, για να απαντήσει με νέα προκήρυξη ο Γρίβας πως πρόκειται περί φτηνών συναισθηματισμών. [140]
  • Στις 16 Μαϊου, 3 κύπριοι αγρότες που θέριζαν σιτάρι πλησίαζαν στρατιωτικές εγκαταστάσεις για να ζητήσουν νερό. Εκεί άνοιξαν πυρ κατά δυο άγγλων και σκότωσαν τον ένα. Συνελήφθησαν για την επίθεση οι Μιχαήλ Κυριάκου Κουστόφτας (22 ετών), Παρασκευάς Χοιροπούλης (18 ετών) και Ανδρέας Γρηγορίου Παναγίδης (22 ετών). Οι δυο πρώτοι καταδικάστηκαν σε θάνατο, ενώ ο τρίτος γλίτωσε λόγω ηλικίας. [141]
  • Στις 3 Ιουνίου, δύο στρατιώτες και ένας δεκαεφτάχρονος γιος συναδέλφου (Ρόυ Γκάρρετ) πήγανε για μπάνιο στην περιοχή της Δεκέλειας. Τους επιτέθηκε 2 εκτελεστές της ΕΟΚΑ. Ο ενας στρατιώτης σκοτώθηκε, ο άλλος διέφυγε και ο Ρόυ τραυματίστηκε σοβαρά, αλλά νομίζοντας πως πέθανε, οι εκτελεστές φύγανε από τη σκηνή. Αργότερα, 4 βοσκοί περάσανε από τον δρόμο και φύγανε χωρίς να τον βοηθήσουν, καθώς φοβήθηκαν αντίποινα της ΕΟΚΑ. Αργότερα, ένας εξ αυτών εντοπίστηκε και ανακρίθηκε ως μάρτυρας στην υπόθεση δολοφονίας από το δικαστήριο. Τα σχόλια του δικαστή ήταν τόσο καυστικά, επειδή δεν βοήθησε, ώστε λίγο αργότερα αυτοκτόνησε ο βοσκός. [141]
  • Στις 25 Ιουνίου ένας νεαρός Μαλτέζος Μπονίτσι Μομπάλντα, μέλος της ειδικής αστυνομίας, ξεκίνησε να συναντήσει την Ελληνοκύπρια αρραβωνιαστικιά του (Δροσούλλα Δημητριάδου). Λίγο πριν τη συναντήσει, άνδρες της ΕΟΚΑ τον πυροβόλησαν πισώπλατα. Οι φωτογραφίες του άψυχου Μαλτέζου με τη φωτογραφία της αρραβωνιαστικιάς του να τον βλέπει απελπισμένη, έκαναν τον γύρο του κόσμου. Οι Άγγλοι τη μετέφεραν στο Λονδίνο, όπου σε ραδιοφωνική εκπομπή, άσκησε δριμεία κριτική στον Γρίβα καλώντας τον να εγκαταλείψει το ειρηνικό νησί.[141]
  • Στις 16 Ιουνίου, εκτελεστές της ΕΟΚΑ πέταξαν χειροβομβίδα σε εστιατόριο. Ανάμεσα στα θύματα ήταν ο αμερικάνος υποπρόξενος Γουϊλιαμ Μποτελερ, πράγμα που ανάγκασε τον Γρίβα να ζητήσει συγνώμη για το λάθος.[142]
  • Στις 8 Ιουλίου, δολοφονήθηκε ο τελωνιακός υπάλληλος Κέιμπερρυ μαζί με τη γυναίκα του σαν κάνανε πικ νικ στην Κερύνεια.[141]
  • Στις αρχές Αυγούστου, λίγο πριν την εκτέλεση τριών ανταρτών, (Αντρέα Ζάκου, Χαρίλαου Μιχαήλ, Ιάκωβου Πατάτσου), η ΕΟΚΑ ανακοίνωσε πως είχε απαγάγει ένα Άγγλο μυστικό πράκτορα τον οποίο θα εκτελούσε σαν αντίποινα αν προχωρούσαν οι Άγγλοι με τον απαγχονισμό των μελών της. Όταν αποκαλύφθηκε πως ο Άγγλος πράκτορας ήταν 85χρονος δημόσιος υπάλληλος, ο Ζάκος έκανε δημόσια εκκληση προς τον Γρίβα, να αφήσει τον ηλικιωμένο Βρετανό ελεύθερο άνευ όρων.[141]


Επιχειρήσεις Άγγλων στα βουνά του Τροόδους.

Τους επόμενους μήνες, Μάρτιο έως τον Ιούλιο του 1956, οι Άγγλοι διενήργησαν εκτεταμένες επιχειρήσεις για ανεύρεση του Γρίβα και εξάρθρωση της ΕΟΚΑ . Συνέλαβαν 3 αντάρτικες ομάδες, όμως ο Γρίβας διέφυγε της σύλληψης και μετεγκαταστάθηκε από την περιοχή Κύκκου στη Λεμεσό. [143]

Ton Μάιο 1956, οι Άγγλοι εξαπέλυσαν την επιχείρηση "Pepperpot" ("πιπεριέρα") με 4-5 χιλιάδες άνδρες, κομμάντο, ελικόπτερα και με επιπλέον βοήθεια της αστυνομίας. Πρώτα επιτέθηκαν στα υψώματα ανατολικά της Πόλης Χρυσοχούς και μετά στην περιοχή της Τυλληρίας και τον Κάμπο. Συνελήφθησαν 2 αρχηγοί τομέων και αρκετοί αντάρτες. Παρολίγο να αιχμαλωτιστεί και ο Γρίβας, ο οποίος κατάφερε δύσκολα να διαφύγει από τη δύσβατη περιοχή, και μάλιστα κινδύνεψε να σκοτωθεί όταν έπεσε σε ένα γκρεμό και πιάστηκε μόνο από ένα θάμνο μέχρι να έρθει βοήθεια. Τελικά έφτασε σε μια περιοχή όπου ονομάζεται Διπλή, και παρέμεινε για δυο εβδομάδες, μέχρι που ξεκίνησε άλλη επιχείρηση (η "Τυχερός Αλφόνσος") για να εντοπιστεί. Πάλι όμως κατάφερε να τους ξεφύγει.[144] Κατά την προσπάθεια διαφυγής του Γρίβα, οι άγγλοι κάνανε χρήση όλμων με αποτέλεσμα να ξεσπάσει μια τρομερή πυρκαγιά στο δάσος. Η πυρκαγιά εξαπλώθηκε, γιατί για 17 ώρες, οι αγγλικές στρατιωτικές δυνάμεις δεν επέτρεπαν στους δασοπυροσβέστες να πλησιάσουν. Οι δυνατοί ανέμοι και το γεγονός ότι ήταν πευκόδασος, έκαναν τα πράγματα χειρότερα. Ο τελικός απολογισμός, σύμφωνα με επίσημες πηγές είναι 21 νεκροί και 70 τραυματίες. Οι άγγλοι προσπαθήσαν να μεταφέρουν την ευθύνη της πυρκαγιάς στους άντρες του Γρίβα, κάτι ομως που αποδείκτηκε πως δεν έστεκε. [145]

Εκεχειρία από ΕΟΚΑ τον Αύγουστο του 1956, ο Χαρτινγκ καλεί για παράδοση

Στις 16 Αυγούστου 1956, ο Διγενής κυκλοφόρησε προκήρυξη, στην οποία δήλωνε ότι αναστέλλει τις επιχειρήσεις της ΕΟΚΑ, για να διευκολύνει την επανάληψη των διαπραγματεύσεων της Βρετανικής Κυβέρνησης με τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο.[146] Αυτό το έκανε μετά την έλευση στη Λευκωσία του νέου γενικού πρόξενου της Ελλάδας Άγγελου Βλάχου.[147] Με την προκήρυξη εκεχειρίας από τον Γρίβα, κλίμα ενθουσιασμού υπήρχε στην Κύπρο. [148]

Μετά την ανακοίνωση εκεχειρίας, ο Χάρτινγκ κάλεσε την ΕΟΚΑ να παραδοθεί. Ωστόσο ο Γρίβας αρνήθηκε, ενώ την επομενη μέρα, ενα γαϊδουράκι που έφερε πινακίδα "My Marshall, I surrender" αφέθηκε από τους αγωνιστές της ΕΟΚΑ να κυκλοφορεί στους δρόμους της Λευκωσίας.[149]


Η μάχη του Νοσοκομείου Λευκωσίας

Στις 31ης Αυγούστου 1956 εδώθηκε η μάχη του Νοσοκομείου Λευκωσίας για απελευθέρωση του Πολύκαρπου Γιωργκατζη. Ο Γιωρκάτζης ηταν κρατούμενος στις Κεντρικές Φυλακές και την συγκεκριμένη μέρα προσποιήθηκε πόνο στην κοιλιά. Στο νοσοκομείο. Τετραμελής ομάδα (Κυριάκος Κολοκάσης, ο Ιωνάς Νκολάου, ο Σπύρος Κυριάκου και ο Νίκος Σαμψών) επιτέθηκε των φρουρών του. Κατά την ανταλλαγή πυροβολισμών σκοτώθηκε ο Κολοκάσης. Ο Γιωρκάτζης κατάφερε να διαφύγει αργότερα. [150]

Ακολούησαν και άλλες δράσεις από την ΕΟΚΑ, όπως η επίθεση του αστυνομικού σταθμού Κερύνεια (8 Σεπτεμβρίου 1956), η απόδραση 7 κρατούμενων από τις φυλακές Κοκκινοτρεμυθιάς (13 Σεπτεμβρίου 1956) και η δολιοφθορά στην αεροπορική βάση Ακρωτηρίου (23 Σεπτεμβρίου 1956).[151]

Οι διώξεις κατά της ΕΟΚΑ εντάθηκαν τους επόμενους μήνες. Ωστόσο και η ΕΟΚΑ έντεινε τις επιθέσεις της σε αγγλικούς στρατιωτικούς στόχους.

Νέος κύκλος βίας

Στις 29 Αυγούστου, μια έκρηξη βόμβας στη Λάρνακα σηματοδότησε τη λήξη της εκεχειρίας.[152] Στις 8 Σεπτεμβρίου, μαθητές της ΕΟΚΑ στην Κερύνεια, επιτέθηκαν σε αστυνομικό τμήμα και λαφυραγώγησαν το οπλοστάσιο. [153]. Ο Χάρντινγκ αποφάσισε να υιοθετήσει μια πιο σκληρή στάση εναντίον της ΕΟΚΑ. Στις 22 Σεπτεμβρίου εκτελέστηκαν οι Στέλιος Μαυρομάτης, Μιχαήλ Κουτσόφτας, Ανδρέας Παναγίδης. Ο Γρίβας διέταξε αντίποινα. Ο απολογισμός ήταν 20 άτομα θανατώθηκαν: 10 Βρετανοί, 8 Έλληνες «προδότες» και δύο Τούρκοι, σε συνολικά 285 επιθέσεις. Ο Νίκος Σαμψών, ο οποίος καθοδηγούσε και νεαρότερους αγωνιστές, ανέλαβε δράση. Στις 28 Σεπτεμβρίου εκτέλεσε ένα λοχαγό του στρατού (στρατίατρο) στη λευκή γραμμή μιας διασταύρωσης. Την ίδια μέρα επιτέθηκε σε τρεις Άγγλους αστυνομικούς στην οδό Λήδρας στην παλιά Λευκωσία, σκοτώνοντας τους 2 και τραυματίζοντας τον τρίτο.[154] Οι άγγλοι επέβαλαν κατ' οίκον περιορισμό σε 60 χιλιάδες οικογένιες περίπου, ενώ υπέβαλλαν σε καψώνια τους άρρενες κατοίκους. [155]

Στις 10 Οκτωβρίου ξεκίνησε η επιχείρηση «Ξεφτέρι» στην οποία συμμετείχα 3 χιλιάδες στρατιώτες. Από καθαρή τύχη ανακάλυψαν κρυσφήγετο σε αγροτική κατοικία τους Θάσο Σοφοκλέους, Φώτη Χριστοφή και ακόμη τέσσερα μέλη της ΕΟΚΑ. Παρόλο που η επιχείρηση είχε επιτυχία, οι Τουρκοκύπριοι αντέδρασαν για την κακομεταχείριση από τις αγγλικές δυνάμεις. [156]

Στις 23 Οκτωβρίου, σημειώθηκε στο Λευκόνοικο η πιο αιματηρή επίθεση του μήνα. Οι Σκωτσέζοι στρατιώτες συνήθιζαν, αφού έπαιζαν ποδόσφαιρο να πίνουν νερό από μια βρύση στη γωνιά του γηπέδου. Άνδρες της ΕΟΚΑ το αντιλήφθηκαν, έθαψαν κοντά στη βρύση μια βόμβα και την πυροδότησαν μετά από σινιάλο κοριτσιών που παρακολουθούσαν τους Βρετανούς στρατιώτες. 2 στρατιώτες πέθαναν και πολλοί τραυματίστηκαν. Ακολούθησε κακομεταχείριση του πληθυσμού. [156]. Συνολικά τον Οκτώβριο σκοτώθηκαν 20 άτομα σε 129 περιστατικά βίας.

O Νοέμβρης του 1956 έμεινε γνωστός ως «Μαύρος Νοέμβρης». Οι αλεξιπτωτιστές αποσύρθηκαν από τις επιχειρήσεις και από την ΕΟΚΑ σημειώθηκαν 416 επιθέσεις που στοίχισαν τη ζωή σε 15 στρατιώτες, 4 βρετανούς πολίτες, 10 Έλληνες και 1 Τούρκο αστυνομικό. Η ΕΟΚΑ είχε ξεκινήσει να χρησιμοποιεί ένα νέο όπλο, τις νάρκες εκτόξευσης θραυσμάτων και νάρκες εδάφους με πυροδότηση από μακριά. [157]. Ο Σαμψων εκτέλεσε ένα λοχία, δυο οπλισμένους άγγλους επιχειρηματίες και ένα γνωστό νεαρό δημοσιογράφο, τον Ανγκους ΜακΝτόναλντ- μετά από αυτό ο Γρίβας τον έπαυσε γιατί ο δημοσιογράφος ήταν άοπλος και φιλικά διακείμενος προς την ΕΟΚΑ. Στη Λεμεσό η ομάδα του Μιχαλάκη Θρασυβουλίδη σκότωσε 3 στρατιώτες και 1 Αστυνομικό. Πάλι στη Λεμεσό, ένας άγγλος γιατρός πυροβολήθηκε σαν εξέταζε ασθενή. Οι Βρετανοί που ζούσαν στην Κύπρο ξεκίνησαν να πουλούν τις περιουσίες τους και να φεύγουν. [158]

Ο Χάρντινγκ εισήγαγε πιο αυστηρούς νόμους, παρακωλύοντας τη δικαστική έρευνα παραπτωμάτων της αστυνομίας, ώστε να γίνουν πιο σκληρές οι ανακρίσεις. [159]. Αρκετοί νεαροί προ του φάσματος της θανατικής ποινής μιλούσαν στους ανακριτές. Πρωτού απολυθούν, έπρεπε να υπογράψουν πως οι ανακριτές τους φέρθηκαν καλά. Για να σβήσουν τα ίχνη της κακοποίησης, η περίοδος κράτησης επιμηκύνθηκε στις 28 ημέρες- όλο αυτό το διάστημα ο κρατούμενος ήταν σε απομόνωση και η οικογένεια του -ή ο συνήγορος του- δεν ήξερε που βρισκόταν. [160]

Οι νέοι νόμοι οδήγησαν σε επιτυχίες κατά της ΕΟΚΑ, όμως ο Γρίβας υποψιάστηκε πως ήταν προϊόν προδοσίας από το ΑΚΕΛ, στελέχη του οποίου είχαν απελευθερωθεί πρόσφατα. Γράφει πως η ΕΟΚΑ είχε 3 εχθρούς: τους Βρετανούς, τους κομμουνιστές και τους Τούρκους.[161] Ο αντιαποικιακός αγώνας της ΕΟΚΑ ξεκίνησε να λαμβάνει ενδοεμφυλιακά χαρακτηριστικά: σε 96 επιθέσεις τον επόμενο μήνα, από τα 15 θύματα, οι 13 ήταν Έλληνες και οι δύο Άγγλοι.[162] Οι επιθέσεις γινόντουσαν μπροστά στα βλέμματα του κόσμου για να εκφοβίσουν άλλους πιθανούς προδότες. Ο Γρίβας υποψιαζόταν για προδότη οποιονδήποτε συλλαμβανόταν, ακόμη και όσους δραπέτευαν γιατί μπορούσε να ήταν σκηνοθετημένη η απόδραση. Όσοι έφευγαν στο εξωτερικό, ο Γρίβας στοχοποιούσε την οικογένεια του.[162]

Τον Ιανουάριο του 1957, οι Άγγλοι πιάσανε την ομάδα του Σαμψών κατά τη διάρκεια μιας εκτέλεσης. Ο Σαμψών διέφυγε, αλλά επειδή ένας από την ομάδα του μίλησε, κατάφεραν να τον ταυτοποιήσουν. Ο Σαμψών κατέφυγε αρχικά στη Μόρφου και αργότερα στο Δάλι. Άλλοι άνδρες του Σαμψών όμως, στη Λευκωσία συνέχισαν τη δράση σκοτώνοντας τρεις Βρετανούς (δύο πολίτες)[163] Τελικά όμως ο Σαμψών συνελήφθη και καταδικάστηκε σε θάνατο (γλύτωσε όμως από τα μέτρα αμνήστευσης που εξαγγέλθηκαν κατά την ανεξαρτησία της Κύπρου)[164]

Οι θάνατοι του Μάρκου Δράκου, Στυλιανού Λένα και Γρηγόρη Αυξεντίου

Τον Ιανουάριο του 1957, στο πλαίσιο της επιχείρησης «Black Mac» εξαρθώθηκε η ομάδα του Γιωργκάτζη. Ο ίδιος διέφυγε και εντάχθηκε στην ομάδα Γρηγόρη Αυξεντίου. Οι Βρετανοί ξεκίνησαν τις έρευνες και κήρυξαν μεγάλες περιοχές σε «ζώνες θανάτου» όπου μπορούσαν να πυροβολίσουν χωρίς προειδοποίηση. Κατά τις έρευνες, στις 19 Ιανουαρίου, η ομάδα του Μάρκου Δράκου συνεπλάκη με τους άγγλους και ο Μάρκος Δράκος, σε ηλικία 24 χρονών σκοτώθηκε με μια ριπή απο αυτόματο στην κοιλιά. [165]

Οι Άγγλοι εξάρθρωσαν την ομάδα του Κυριάκου Μάτση στην Πιτσιλιά και συνέλαβαν την ομάδα του Νίκου Σπανού στο Όμοδος. Στις 17 Φεβρουαρίου, τραυματίστηκε σοβαρά και απεβίωσε λίγες μέρες αργότερα ο υπαρχηγός της ΕΟΚΑ Στυλιανός Λένας. Η μόνη ομάδα ανταρτών που παρέμεινε στο Τρόοδος ήταν του Αυξεντίου. Η ομάδα του είχε κρυφτεί σε περιοχή κοντά στη Μονή Μαχαιρά. Μετά από προδοσία ενός συλληφθέντος της ομάδας του Όμοδος και ενός βοσκού της περιοχής, οι Άγγλοι εντόπισαν το κρησφύγετο του Αυξεντίου. Ήταν μια καλά καμουφλαρισμένη τρύπα στο βουνό με ύψος 1,2 μέτρα, πλάτος 3 μέτρα και βάθος 2 μέτρα. Οι Άγγλοι ήταν τόσο σίγουροι για την επιτυχία τους, που κάλεσαν δημοσιογράφους να κινηματογραφήσουν την επιχείρηση. [165]

Στις 3 Μαρτίου 1957, Άγλλοι στρατιώτες, περικύκλωσαν το κρησφύγετο του , που βρισκόταν κοντά στην ιερά Μονή Μαχαιρά. Μέσα στο ίδιο κρησφύγετο βρίσκονταν άλλοι τέσσερις αγωνιστές της ΕΟΚΑ, ο Ανδρέας Στυλιανού, ο Αυγουστής Ευσταθίου, ο Αντώνης Παπαδόπουλος και ο Φειδίας Συμεωνίδης. Με διαταγή του Αυξεντίου οι τέσσερις συναγωνιστές του βγήκαν από το κρησφύγετο. Οι Άγγλοι τον διέταξαν να βγει από το κρησφύγετο, όμως απάντησε με μια ριπή η οποία σκότωσε τον υπαξιωματικό Π. Μπράουν. Ένας αξιωματικός, σύρθηκε στην οροφή του κρησφύγετου και πέταξε χειροβομβίδα εντός. Επειδή οι Βρετανοί δεν ήξεραν αν θα ζούσε ο Αυξεντίου, έστειλαν τον Ευσταθίου να ελέγξει. Ο Ευσταθίου μπήκε στο κρησφύγετο για να βρει τον Αυξεντίου ελαφρά μόνο τραυματισμένο. Αρνήθηκε όμως να ξαναβγεί και πολέμησε μαζί του για 8 ώρες απωθώντας τους Βρετανούς με χειροβομβίδες. Τελικά οι Άγγλοι αποφάσισαν να περιλούσουν με βενζίνη το κρησφύγετο και να του βάλουν φωτιά. Μόλις έβαλαν φωτιά, ο Ευστρατίου φλεγόμενος βγήκε έξω, γιατί όπως είπε προτιμούσε να πεθάνει από σφαίρα παρά να καεί. Οι θερμοκρασία που αναπτύχθηκε ήταν τόση, που δεν μπορούσαν να πλησιάσουν το κρησφύγετο ως το επόμενο πρωί, για να βρουν το απανθρακωμένο σώμα του Αυξεντίου, ο οποίος έμελλε να αποθεωθεί από τη μετέπειτα βιβλιογραφία. Σύμφωνα με τον Γρίβα, ο 28χρονος Αυξεντίου, ήταν ο μεγαλύτερος σε ηλικία μαχητής της ΕΟΚΑ.[166]

Μετά τον θάνατο του Αυξεντίου, το αντάρτικο της ΕΟΚΑ στα βουνά είχε εξαρθρωθεί πλήρως. [167]

Οι πολιτικές εξελίξεις για το Κυπριακό

Αυτό το διάστημα, η Βρετανία έθεσε ταφόπλακα στο αίτημα των Ελληνοκυπρίων για ένωση καθώς αναγνώρισε το δικαίωμα των Τουρκοκυπρίων για αυτοδιάθεση. [Σημ 3].Μέχρι τότε ήταν δυνατή η Ένωση με αυστηρή προστασία της τούρκικης μειονότητας. Για τους Βρετανούς, ο ελιγμός αυτός ήταν η συνέχεια της πολιτικής τους του διαίρει και βασίλευε.[169]

Το Σύνταγμα Ράντκλιφ

Ο άγγλος συνταγματολόγος Ράντκλιφ έφτασε στην Κύπρο στις 15 Ιουλίου. Σκοπός της επίσκεψης του ήταν η εμπειρική διερεύνηση και η υποβολή εισηγήσεων για καταρτισμό συντάγματος αυτοκυΒέρνησης του Κυπριακού λαού.Οι Έλληνες της Κύπρου έμειναν σταθερά προσηλωμένοι στο αίτημα της αυτοδιάθεσης και δεν είχαν καμιά επαφή με τον Ράντκλιφ. Το σύνθημα που επικρατούσε τότε ήταν «ουδεμία διαπραγμάτευσις άνευ του Μακαρίου». Αυτό εφαρμόστηκε στην πράξη. Μόνο ο δήμαρχος Λευκωσίας Θεμιστοκλής Βέργης τον συνάντησε, μετά από εξουσιοδότηση των συναδέλφων του, για θέματα τοπικής αυτοδιοίκησης. Με τον Ράντκλιφ όμως ασχολήθηκαν τουρκοκύπριοι πολιτικοί. Ο Κιουτσουν σε συνάντηση, του τόνισε πως το μελλοντικό σύνταγμα πρέπει να προβλέπει την ισοτιμία των δυο κοινοτήτων. Έτσι ο Ράντκλιφ, μετά απόσύντομη παραμονή του στην Κύπρο, αναχώρησε για το Λονδίνο στις 2 Αυγούστου 1956. [170]

Στις 26 Σεπτεμβρίου 1956, ο Ράντκλιφ ήρθε πάλι στην Κύπρο αλλά κανένας Ελληνοκύπριος δεν τον πλησίασε για συνομιλίες. Έτσι συμπλήρωσε ο ίδιος το έργο του και το υπέβαλε στη Βρετανική Κυβέρνηση, στις 14 Νοεμβρίου. Ήταν ένα φιλελεύθερο σύνταγμα στο οποίο πρότεινε τη δυαρχία νομοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας, με ενισχυμένη προστασία μειονοτήτων, ενώ άφηνε ανοικτό τον δρόμο για την αυτοδιάθεση. Δεν έπαυε όμως να είναι ένα αποικιακό σύνταγμα.[171] Οι προτάσεις Ράντκλιφ κοινοποιήθηκαν στην Ελληνική Κυβέρνηση από τον Υπουργό Αποικιών Λέννοξ Μπόϋντ, που πήγε στην Αθήνα ειδικά γι' αυτό το σκοπό. Δυο άλλοι απεσταλμένοι στάληκαν στη Μαχέ των Σεϋχέλλων για ενημέρωση του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου, ο οποίος αρνήθηκε να συζητήσει οποιοδήποτε πολιτικό ζήτημα κατά τη διάρκεια της εξορίας του.

Η Ελληνική Κυβέρνηση στις 16 Δεκεμβρίου απέρριψε το σύνταγμα Ράντκλιφ, γιατί όπως δήλωσε ούτε φιλελεύθερο και δημοκρατικό ήταν ούτε οδηγούσε στην αυτοδιάθεση ούτε ήταν σύμφωνο με τις θεμελιώδεις αρχές του ΟΗΕ. Το χαρακτήρισε «όργανον ξενικής κυριαρχίας, επώληθεν δια της βίας επί ενός απροθύρου λαού». Ο Μακάριος απέρριψε κάθε διάλογο όσο παραμένει εξορία.[172]

Στις 18 Φεβρουαρίου 1957, άρχισε η συζήτηση του Κυπριακού στην Πολιτική Επιτροπή της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών. Η Ελληνική Κυβέρνηση, με την ηγεσία του Υπουργού Εξωτερικών Ευάγγελου Αβέρωφ, υποστήριξε την εφαρμογή της αρχής της αυτοδιάθεσης στην Κύπρο, σύμφωνα με τον Καταστατικό Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και την εξέταση των Βιαιοπραγιών των Άγγλων έναντι των κατοίκων του νησιού. Η Βρετανική Κυβέρνηση με δική της προσφυγή είχε καταγγείλει την Ελλάδα ότι ενίσχυε υλικά και ηθικά την ΕΟΚΑ και ότι με τις ραδιοφωνικές της εκπομπές συνέβαλλε στην ανταρσία του Κυπριακού λαού. Ο Βρετανός αντιπρόσωπος αναφέρθηκε στα «ευρύτατα ρέτρα αυτοκυβέρνησης» και στις ιδιοτυπίες του προτεινομένου συντάγματος, οι οποίες «οφείλονται στις ειδικές συνθήκες του Νησιού, συνθήκες που επιβάλλουν την κατοχύρωση των συρφερόντων όλων των κοινοτήτων. Ο αντιπρόσωπος της Τουρκίας υποστήριξε τη συνέχιση του υπάρχοντος καθεστώτος στην Κύπρο και ότι σε περίπτωση αλλαγής πρέπει να γίνουν διαβουλεύσεις μεταξύ της Βρετανίας και της Τουρκίας. Κατά τη διάρκεια των συζητήσεων υποβλήθηκαν πέντε προτάσεις για λύση του Κυπριακού. Τελικά η Γενική Συνέλευση στις 26 Φεβρουαρίου ψήφισε το ακόλουθο κείμενο:[173]

«Η Γενική Συνέλευσις, αφού εξήτασε το Κυπριακόν ζήτημα και εν τη πεποιθήσει ότι η λύσις του προβλήματος τούτου απαιτεί ατμόσφαιραν ειρήνης και ελευθερίας εκφράσεως, διερμηνεύει την ζωηράν ευχήν περί εξευρέσεως ειρηνικής, δημοκρατικής και δικαίας λύσεως, συμφώνως προς τας αρχής και τους σκοπούς του Χάρτου των Ηνωρένων Εθνών και την ελπίδα, ότι θα επαναρχίσουν διαπραγματεύσεις, αι οποίαι και θα συνεχισθούν προς τον σκοπόν τούτον»[173].

Προταση Γρίβα για Εκεχειρία με επιστροφή Μακαρίου

Στις 14 Μαρτίου 1957, μετά το επιτυχημένο για την Ελληνική πλευρά ψήφισμα του ΟΗΕ, ο Γρίβας σε ανακοίνωση του κάλεσε τους Αγγλους να απελευθερώσουν τον Μακάριο και η ΕΟΚΑ να κυρήξει εκεχειρία.

«Η ημετέρα Οργάνωσις, ουρρορψουρένη προς το πνεύρα της αποφάσεως του ΟΗΕ, δια της οποίας εκφράζεται η επιθυρία ειρηνικής και δικαίας λύσεως του Κυπριακού, Βάσει των αρχών του Καταστατικού Χάρτου του ΟΗΕ, και διά να διευκολύνει την επανάληψιν διαπραγρατεύσεων ρεταξύ της Αγγλικής Κυβερνήσεως και του πραγματικού εκπροσώπου του Κυπριακού λαού Αρχιεπισκόπου Μακαρίου, δηλοί ότι είναι πρόθυμος να διάταξη την αναστολήν των επιχειρήσεων, ευθύς ως ήθελεν απελευθερωθή ο Εθνάρχης Μακάριος»

Στις 28 Μαρτίου 1957 σε συνεδρία του Βρετανικού Υπουργικού Συμβουλίου ανακοινώθηκε στη Βουλή των Κοινοτήτων από τον Υπουργό Αποικιών Λέννοξ Μπόϋντ. Σύμφωνα με αυτή, ο Αρχιεπίσκοπος και οι τρεις συνεξόριστοί του μπορούσαν να μεταβούν οπουδήποτε πλήν της Κύπρου.[174]

Συγκρότηση Πολιτικής Επιτροπής Κυπριακού Αγώνα (ΠΕΚΑ)

Για ενίσχυση του Αγώνα της ΕΟΚΑ ο Διγενής τον Αύγουστο του 1956 δημιούργησε την Πολιτική Επιτροπή Κυπριακού Αγώνα (ΠΕΚΑ), που εργάστηκε για τη διατήρηση αρραγούς εσωτερικού μετώπου, την εξύψωση του ηθικού του λαού και την καταπολέμηση της προπαγάνδας του αντιπάλου.

Υπό την καθοδήγηση της ΠΕΚΑ λειτούργησε το Ενιαίο Αρραγές Εθνικόν Μέτωπον (ΕΑΕΜ), που απέβλεπε στην αντιμετώπιση του τουρκικού κινδύνου.[175]

Οι πρώτες διακοινοτικές συγκρούσεις

Στις 11 Ιανουαρίου 1956, μέλη της ΕΟΚΑ εκτέλεσαν τον τουρκοκύπριο αστυνομικό Αλή Ριζά, στην Πάφο. Στην Κηδεία του ξέσπασαν ταραχές από τους τουρκοκύπριους άλλων πόλεων που επιτέθηκαν σε καταστήματα ελληνοκυπρίων. Στα τέλη Μαρτίου, ένα τουρκόπουλο από το χωριό Βασιλεία (δυτικά της Λαπήθου) ανέφερε στην αστυνομία, ότι κάποιος έλληνας πετροβόλησε στρατιωτικό φορτηγό. Αυτό οδήγησε σε επιθέσεις Ελλήνων της περιοχής κατά Τούρκων με αποτέλεσμα να τραυματιστούν 15 Τούρκοι και 2 Έλληνες. [176]

Τα επόμενα διακοινοτικά επεισόδια ξέσπσαν όταν πάλι μέλη της ΕΟΚΑ, πυροβόλησαν και σκότωσαν τουρκοκύπριο αστυνομικό στη Λευκωσία. Μια νεαρή 17χρονη Τουρκοκύπρια κατάφερε να ρίξει ένα δράστη στο έδαφος και να τον κρατήσει μέχρι να φτάσουν οι αστυνομικές δυνάμεις. Η είδηση του θανάτου πάντως οδήγησε να υπάρξουν ταραχές όπου σκοτώθηκε ένας τούρκος φύλακας. Υπήρξαν καταστροφές σε ελληνικά καταστήματα. Την επομένη μέρα έγιναν διαδηλώσεις σε όλες τις πόλεις. [176]

Στις 21 Μαΐου, μετά το μνημόσυνο Καραολή και Δημητρίου στην εκκλησία της Φανερωμένης, ξέσπασαν βίαια επεισόδια πέριξ της εκκλησίας τραυματίζοντας βαριά δυο Τούρκους αστυνομικούς. Ο ένας (Ιφράν Αλί-Ifran Ali) πέθανε με αποτέλεσμα να ξεσπάσουν βίαιες ταραχές μέσα στην παλιά πόλη της Λευκωσίας. Οι ζημιές έφτασαν στις 4.400 στερλίνες. Στις 23 Μαϊου εκτελεστές της ΕΟΚΑ πυροβόλησαν τον τουρκοκύπριο αστυνομικό Αχμέτ Λαζανί (Ahmet Lisani) σε καφενείο στην Πόλη Χρυσοχούς, πράγμα που οδήγησε σε νέοες συγρκουσεις από τους τουρκοκύπριους σε όλες τις πόλεις. Στα τέλη Μαϊου, δολοφονήθηκαν 2 τουρκοκύπριοι αστυνομικόί στην Πάφο, ενώ στη Λάρνακα σημειώθηκε μαζική συμπλοκή με 6 Ελληνες και 7 Τούρκους τραυματίες. Στις 27 Μαϊου 1956, Τουρκοι και Έλληνες πάλι συγκρουστήκαν στην Αφάνεια, κοντά στην Τύμβου, με αποτέλεσμα να υπάρξουν νεκροί. Στην Πάφο, σε βόμβα σκοτώθηκε τουρκοκύπριος αστυνομικός. Στις 28 Μαϊου η Times of Cyprus έγραφε οτι η διακοινοτική βία στην Κύπρο ήταν πλέον γεγονός, με το κυπριακό ζήτημα να αποκτάει άλλη μια διάσταση. [177]

Η αυξανόμενη ένταση μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων εξυπηρετούσε τους Βρετανούς, καθώς δικαιολογούσαν την παρουσία τους στο νησί. [178] Οι πρώτες διακοινοτικές συγκρουσεις ώθησαν τις αρχές να χωρίσουν τις κοινότητες με συρματοπλέγματα. Στη Λευκωσια, η γραμμή που περνούσε από την καρδιά της πόλης ήταν ο πρόδρομος της τωρινής "Πράσινης Γραμμής". Οι κάτοικοι που μένανε στην "λάθος" πλευρά αισθανόντουσαν ότι έπρεπε να μετακομίσουν και οι κοινότητες αρχίσαν να απομακρύνονται. [179].

 Περίοδος από Απελευθέρωση Μακαρίου εως Παραίτηση Χαρτινγκ. (Μάρτιος 1957 - Οκτώβριος 1957)

Το θερμόμετρο στην Κύπρο ξανανέβηκε απότομα στις 13 Μαρτίου, με το απαγχονισμό του Ευαγόρα Παλληκαρίδη. Ο Παλληκαρίδης απαγχονίστηκε σε ηλικία 18 ετών για οπλοκατοχή. 40 βουλευτές των εργατικών προσπάθησαν να αποτρέψουν την εκτέλεση. Ακόμη και ο Τζέιμς Φουλτον, επικεφαλής του αμερικάνικου κογκρέσου λέγεται πως τηλεφώνησε στον Χάρντινγκ, ο οποίος όμως δεν έδειξε επιείκια. Ο Παλληκαρίδης καταγόντας από την Πάφο, ο πατέρας του ήταν αστυνομικός και συμμετείχε από νωρίς στις διαδηλώσεις υπερ της ΕΟΚΑ. Με την εκτέλεση, ξέσπασαν στην Ελλάδα σοβαρές ταραχές.[180]

Στις 31 Μαρτίου, ο Γρίβας κηρύξει αναστολή των επιχειρήσεων της ΕΟΚΑ, για να δώσει ώθηση στις διπλωματικές προσπάθειες, όπως ανάφερε.

Στις 17 Απριλίου Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και οι συνεξόριστοί του έφτασαν στην Αθήνα. Ο Μακάριος μπροστά σε πλήθος κόσμου εκφωνεί μια ιστορική ομιλία. Στις 19 Ιουνίου 1957 ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος σε συνέντευξή του στην Αθήνα με Έλληνες και ξένους δημοσιογράφους κατήγγειλε τα βασανιστήρια των Άγγλων στην Κύπρο, ανέφερε συγκεκριμένες περιπτώσεις και ζήτησε τη διενέργεια αμερόληπτης διεθνούς έρευνας.

Στην Κύπρο η ΕΟΚΑ ξαναγέμιζε τις σειρές της με νέα μέλη. Ο Χάρντιγνκ τον Ιούνιο του 1957 κατάργησε τη θανατική ποινή για οπλοκατοχή.[181]

Παραίτηση Χαρτινγκ

Την 21η Οκτωβρίου 1957 ανακοινώθηκε, στο Λονδίνο και στη Λευκωσία συγχρόνως, η παραίτηση του Κυβερνήτη της Κύπρου Χάρντιγκ και η αντικατάσταση του από τον Σερ Χιου Φουτ, Κυβερνήτη τότε της Ιαμαϊκής. Αναχώρησε για το Λονδίνο στις 4 Νοεμβρίου 1957. Σε ερωτήσεις δημοσιογράφων λίγο πριν την αναχώρηση τους, αν έκρινε υπερβολικά αυστηρά τα μέτρα που πήρε ως Κυβερνήτης έναντι του Κυπριακού λαού, απάντησε: «Βεβαίως όχι. Όταν έφθασα εις Κύπρον, συνήντησα μίαν βάναυσον και απάνθρωπον Οργάνωσιν, υποστηριζομένην υπό μιας ασυνειδήτου Εκκλησίας. Δεν πιστεύω ότι το έργον μου θα ηδύνατο να εκτελεσθή κατ' άλλον τρόπον».[182]

Περίοδος Χιου Φουτ (Οκτώβριος 1957 - Φεβρουαρίος 1959)

Ο νέος κυβερνήτης της Κύπρου ήταν ο Χιού Φούτ. Από την αρχή θέλησε να δείξει ένα φιλελεύθερο πρόσωπο διακυβέρνησης: επιτάχυνε τους ρυθμούς απόλυσης των κρατουμένων και προσπάθησε να επικοινωνήσει με τον Μακάριο. Δήλωσε στον Τσαρλς Φόλεϋ των Times of Cyprus πως πίστευε στην αρχή της αυτοκυβέρνησης και δεν ήταν ποτέ γιεσμαν του Λονδίνου. Ο Γρίβας ανακοίνωσε πως θα έδινε χρόνο στο Φουτ, όμως στο ημερολόγιο του έγραφε πως είναι εξερετικά δύσπιστος και απεχθανόταν την «αύρα φιλελευθερισμού» που ειχε δημιουργήσει ο Φουτ γύρω από τον εαυτό του.[183]. Με τον ερχομό του Φουτ ξέσπασαν μαθητικές διαδηλώσεις. Ο Φουτ έδειξε προσωπικό ενδιαφέρον για τη χρήση δακρυγόνων ενάντια σε μαθητές και κυρίως κορίτσια. Τις επόμενες μέρες επισκέφτηκε τον δήμαρχο Δέρβη (παρόλο που ο οποίος είχε δεσμευτεί στην ΕΟΚΑ για μποϋκοτάζ του Φουτ) και τον δρ Κιουτσιούκ ο οποίος ανέφερε το επεισόδιο όπου μερικές μέρες πριν, τρεις Τούρκοι αστυνομικοί βρέθηκαν σφαγιασμένοι με τσεκούρι στο χωριό Μελάνδρα της Πάφου. Ο Φουτ έκανε έκκληση για να μην υπάρξουν αντίποινα. [184] Οι Τούρκοι έβλεπαν με καχυποψία τον Φούτ γιατί νόμιζαν πως ήταν φιλέλληνας. [185] Με καχυποψία τον έβλεπε και η αποικιακή διοίκηση και οι στρατιωτικοι.[186]

Μετά από ένα κύκλο επαφών στο Λονδίνο, ο Φουτ γνωρίζοντας της τουρκική αδιαλλαξία από πρώτο χέρι γύρισε στην Κύπρο. Στις 27 Ιανουαρίου, ξέσπασαν ταραχές στη Λευκωσία, όπου Τουρκοκύπριοι συγκρούστηκαν με τις αγγλικές δυνάμεις ασφαλείας με συνολικό απολογισμό επτά Τουρκοκύπριους νεκρούς ενώ τραυματίστηκαν 12 στρατιώτες, 28 αστυνομικοί και 14 πυροσβέστες. Ο Φουτ θεώρησε πως η Άγκυρα είχε υποκινήσει τη βία. [187] Ακολούθησε επίσκεψη του στην Άγκυρα, όπου συνάντησε πέραν της τούρκικης αδιαλλαξίας αλλά και την περιφρόνηση. Οι τούρκοι αξιωματούχοι ζητούσαν επίμονα τη διχοτόμηση του νησιού, κάτι που ο Φουτ αρνιόταν. Με την επιστροφή του, δήλωνε στις κατ' ιδίαν συναντήσεις «αντίκρισα τα βάθυ της κολάσεως». Πίσω από την αδιαλλαξία των Τούρκων, κρυβόταν η απειλή εξόδου από το «σύμφωνο της Βαγδάτης» [Σημ 4]


Δράση της ΕΟΚΑ

Στις 26 Νοεμβρίου 1957, η ΕΟΚΑ πραγματοποιεί δολιοφθορά στη Βάση Ακρωτηρίου.

Στις αρχές Μαρτίου 1958, ο Διγενής κυκλοφόρησε προκήρυξη προς τον Κυπριακό λαό, με την οποία ύψωνε τη σημαία της παθητικής αντίστασης έναντι των Άγγλων. Ήθελε με αυτό τον τρόπο να δείξει πως η ΕΟΚΑ είχε παλλαϊκή υποστήριξη.

Στις 6 Απριλίου 1958, μια ανταρτική ομάδα της ΕΟΚΑ επιτέθηκε στον αστυνομικό σταθμό Κουτραφά και ανατίναξε το κτήριο, που έπαθε σοβαρές ζημιές.

Στις 2 Σεπτεμβρίου 1958 στον Αχυρώνα του Λιοπετρίου έγινε μία από τις πιο επικές μάχες, που έδωσε η ΕΟΚΑ. Τέσσερα μέλη της ΕΟΚΑ, ο Ανδρέας Κάρυος, ο Ηλίας Παπακυριακού, ο Φώτης Πίττας και ο Χρίστος Σαμάρας, εγκλωβιστηκαν στον Αχυρώνα του χωριού Λιοπέτρι από εγγλέζικα στρατεύματα, και επέλεξαν να αγωνιστούν μέχρι θανάτου αντί της παράδοσης. [189]

Διπλωματικές Εξελίξεις

Το συνεταιριστικό Σχέδιο ΜακΜίλλαν

Στις 19 Ιουνίου 1958, ο Βρετανός Πρωθυπουργός Μακμίλλαν ανακοίνωσε στη Βουλή των Κοινοτήτων βρετανικό συνεταιριστικό σχέδιο για πολιτική διευθέτηση του Κυπριακού προβλήματος. Στο σχέδιο Μακμίλλαν οποίο διαφαίνεται καθαρά ως τελική λύση η διπλή ένωση (Σύνδεση της Κύπρου με Βρετανία, Ελλάδα και Τουρκία, συμμετοχή στη μεταβατική διακυβέρνηση αντιπροσώπων της ελληνικής και τουρκικής κυβέρνησης, διπλή ιθαγένεια των Κυπρίων - βρετανική και ελληνική για τους Ε/Κ, βρετανική και τουρκική για τους Τ/Κ)[190]. Απορρίπτεται αμέσως από τους Ελληνοκύπριους, ωστόσο κάλεσε ο Μακάριος τον Γρίβα να συνεχίσει την εκεχειρία.

Μεσολάβηση ΝΑΤΟ

Με το διαφαινόμενο ναυάγιο του Σχέδιου ΜακΜιλλαν, η ελληνική κυβέρνηση προώθησε την εμπλοήη του ΝΑΤΟ. Ο Γ.Γ του ΝΑΤΟ Π.Α. Σπάακ πρότιενε μια λύση του ζητήματος περισσότερο ευνοϊκή για την Ελλάδα. Στις 23/9/1958 ο Σπάακ διατυπώνει στην Αθήνα τις προτάσεις για την επίλυση του Κυπριακούς Επταετή μεταβατική κυβέρνηση με ελληνική πλειοψηφία, ενιαία βουλή και δυο δευτερεύουσες συνελεύσεις για αμιγώς κοινοτικά θέματα, πενταμερή διάσκεψη (Βρετανία, Ελλάδα, Τουρκία, Ε/Κ κοινότητα, Τ/Κ κοινότητα) για τον καθορισμό του τελικού καθεστώτος του νησιού. Η ελληνική και Ε/Κ πλευρά αποδέχεται τις προτάσεις Σπάακ δηλώνοντας, πλέον, ότι ως τελική λύση υποστηρίζει την ανεξαρτησία. Τελικά η μεσολαβητική προσπάθεια Σπάακ ναυαγεί, καθώς απορρίπτεται από τη Βρετανία και την Τουρκία.[190]

Πρόταση για Ανεξαρτησία από Μακάριο

Στις 27 Σεπτεμβρίου 1958 ο Μακάριος διαβιβάζει και επισήμως την πρόταση της ανεξαρτησίας στη βρετανική κυβέρνηση. Έκτοτε η ανεξαρτησία θα αποτελέσει την επίσημη πολιτική στρατηγική τόσο της «Εθναρχίας», όσο και της ελληνικής κυβέρνησης. Βέβαια επρόκειτο για ένα πολιτικό ελιγμό, για την «ανεξαρτησία» ως ενδιάμεσο σταθμό για την προσάρτηση ολόκληρης της Κύπρου σε ένα εύλογο χρονικό διάστημα μιας έως δύο δεκαετιών.[190]Το σχέδιο όμως απορρίπτεται από τη Βρετανία.

Συζήτηση στον ΟΗΕ

Το Κυπριακό ζήτημα συζητήθηκε για μια ακόμη φορά στη 13η Σύνοδο της Γενικής Συνέλευσης του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών τον Δεκέμβριο του 1958, όπου πέρασε ψήφισμα το οποίο ήτανε ήπια υπέρ των ελληνοκυπριακών θέσεων.

Κατασταλτικές επιχειρήσεις εναντίον ΕΟΚΑ από Αγγλία

Οι επιχειρήσεις των Άγγλων εναντίον της ΕΟΚΑ συνεχίστηκαν τον Δεκέμβριο του 1958 και μετά την έκδοση του περί Κύπρου ψηφίσματος του ΟΗΕ. Στα Βορειοανατολικά της Κύπρου άρχισαν στις 10 Δεκεμβρίου στρατιωτικές επιχειρήσεις σε μεγάλη κλίμακα, που επεκτάθηκαν αργότερα στην περιοχή του Λευκόνοίκου, το οποίο αποκλείστηκε για δέκα μέρες. Στις επιχειρήσεις αυτές πήραν μέρος και πολεμικά πλοία και αεροπλάνα. Στην επαρχία Κερύνειας οι κάτοικοι υπέφεραν από τον κατ' οίκον περιορισμό, που πολλές φορές ήταν πολυήμερος, όπως στην περίπτωση του Πέλλα-Πάις. Ο στρατός προέβαινε σε κακοποιήσεις και ομηρία των χωρικών, για να κάμψει το ηθικό τους. Γι' αυτό ο Γρίβας έδωσε οδηγίες να αμύνονται τα γυναικόπαιδα εναντίον του στρατού.[191]

Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου

Μετά τη συζήτηση του Κυπριακού στον ΟΗΕ, οι Υπουργοί Εξωτερικών της Ελλάδας και της Τουρκίας Αβέρωφ και Ζορλού, αντάλλασσαν απόψεις για εξεύρεση λύσης του προβλήματος. Νέες συνομιλίες μεταξύ των Υπουργών Εξωτερικών της Ελλάδας και Τουρκίας έγιναν στο Παρίσι μεταξύ 18 και 20 Ιανουαρίου 1959. Επικράτησε τότε κλίμα αισιοδοξίας για λύση του Κυπριακού. [192]


Η συμφωνία της Ζυρίχης

Στις 4 Φεβρουαρίου 1959, συναντήθηκαν στη Ζυρίχη οι Πρωθυπουργοί της Ελλάδας και της Τουρκίας συνοδευόμενοι από τους συμβούλους τους. Εκεί συζητήθηκαν βασικές πτυχές του Κυπριακού. Στις 11 Φεβρουαρίου, οι Πρωθυπουργοί Καραμανλής και Μεντερές μονογράφησαν τις Συμφωνίες της Ζυρίχης, που περιλάμβαναν τα εξής κείμενα:

1) Βασική διάρθρωσις της Δημοκρατίας της Κύπρου.

2) Συνθήκη Εγγυήσεως μεταξύ της Δημοκρατίας της Κύπρου και της Μεγάλης Βρετανίας, της Ελλάδος και της Τουρκίας.

3) Συνθήκη Συμμαχίας μεταξύ της Δημοκρατίας της Κύπρου και της Ελλάδος και Τουρκίας.

4) Συμφωνίαι Κυρίων συναφθείσαι μεταξύ των κ.κ. Καραμανλή και Μεντερές.

Με Βάση τις γενικές αρχές που συμφωνήθηκαν, η Κύπρος ανακηρυσσόταν ανεξάρτητη Δημοκρατία με Προεδρικό σύστημα. Για να τονισθεί η έννοια του ανεξάρτητου, κυρίαρχου και ενιαίου κράτους, οι Κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Τουρκίας αναλάμβαναν την υποχρέωση να υποστηρίξουν την είσοδο της Κυπριακής Δημοκρατίας ως μέλους στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών. Η σημαία του νέου κράτους καθορίστηκε να είναι ουδέτερη. Επίσημες γλώσσες εγκρίθηκαν η ελληνική και η τουρκική

Από τη Ζυρίχη οι δυο Πρωθυπουργοί αναχώρησαν για τις πρωτεύουσες των χωρών τους, ενώ οι δυο Υπουργοί Εξωτερικών έφυγαν για το Λονδίνο, για να κάνουν διαπραγματεύσεις με τους Άγγλους, ώστε να συμπληρωθούν οι Συμφωνίες με θέματα που τους αφορούσαν.[193]


Η Συμφωνία Λονδίνου

Στις 17 Φεβρουαρίου, προγραμματίστηκε μια Πενταμερής Διάσκεψη στο Λάνκαστερ Χάουζ του Λονδίνου, στην οποία θα συμμετείχαν οι Κυβερνήσεις της Βρετανίας, της Ελλάδας, της Τουρκίας και αντιπρόσωποι των Ελληνοκυπρίων και των Τουρκοκυπρίων για υπογραφή των τελικών Συμφωνιών της ανεξαρτησίας της Κύπρου.

Ο Νίκος Κρανιδιώτης περιγράφει τις ανησυχίες του Μακάριου πριν την υπογραφή, στις 18 Φεβρουαρίου

«Το βράδυ της μέρας εκείνης ήταν ασφαλώς ένα από τα πιο δραματικά της ζωής του. Βημάτιζε μέσα στο δωμάτιο χωρίς να μιλά. Ήταν φανερό ότι τον απασχολούσε πολύ το γεγονός, ότι είχε δώσει κατ' αρχήν τη συγκατάθεση του. Η μελέτη όμως των κειμένων τού δημιούργησε αργότερα πολλές αρφιβολίες και αρφιταλαντεύσεις. Η εγκατάλειψη της Ένωσης, η επαναφορά των Τουρκικών στρατευράτων στην Κύπρο, η δεσμευμένη ανεξαρτησία, η δυαδική προεδρία, οι χωριστές βουλές, οι εκτεταμένες κατά κυριαρχία Βρετανικές βάσεις εξουδετέρωσαν ουσιαστικά εκείνα, που αρχικά ο Αρχιεπίσκοπος είχε θεωρήσει σαν πλεονεκτήρατα μιας έστω και συμβατικής λύσης. Η θέση του ήταν δεινή».[194]

Ο Αρχιεπίσκοπος, ύστερα από σοβαρό προβληματισμό, είπε στον Ν.Κρανιδιώτη το πρωί του 19ης Φεβρουαρίου:

«Πήρα στο τηλέφωνο την Ελληνική Αντιπροσωπία και έδωσα την τελική συγκατάθεση μου».[195]

Το απόγευμα της 19ης Φεβρουαρίου 1959, στις 3 30 μ.μ., συνήλθε η Πενταμερής Διάσκεψη του Λονδίνου και υπογράψαν τα πέντε μέλη (Ελλάδα, Τουρκία, Βρεττανία, ελληνοκυπριακή και τουρκοκυπριακή αντιπροσωπία)[196]

Αντιδράσεις στην υπογραφή Συμφωνιών

Αντίδραση από τον λαό της Κύπρου

Ο Μακάριος επέστρεψε στην Κύπρο την 1η Μαρτίου 1959- Στο αεροδρόμιο της Λευκωσίας τον υποδέχθηκαν ο Κυβερνήτης Σερ Χιου Φουτ, ο Μητροπολίτης Κιτίου Ανθιμος και άλλοι επίσημοι.Ο Αρχιεπίσκοπος όρθιος μέσα σε ανοικτό αυτοκίνητο χαιρετούσε τα πλήθη που παραλληρούσαν από ενθουσιασμό , και είχαν παραταχθεί στους δρόμους της Λευκωσίας, για να υποδεχθούν τον θρησκευτικό και εθνικό τους ηγέτη.[197]


Αντίδραση από Γρίβα

Ο Γρίβας αποδέκτηκε, με πικρία, τις συμφωνίες. Μετά από μέρες σιωπής, καθώς δεν γνώριζε τις ακριβείς συμφωνίες, εξέδωσε προκύρηξη, τροποποιημένη μετά από υποδείξεις του Μακαρίου:[190]

«ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΝ ΚΥΠΡΙΑΚΟΝ ΛΑΟΝ

«Όταν την 1ην Απριλίου 1955 ύψωσα την σημαίαν του επαναστατικού απελευθερωτικού κινήματος, έταξα ως σκοπόν την απελευθέρωσιν της Κύπρου κσι εζητησα την υποστήριξιν του ελληνικού κυπριακού λαού και την συμπαράστασιν ολοκλήρου του Έθνους, αίτινες και μου παρεσχέθησαν πήρως κατά τον τετραετή σκληρόν αγώνα μας. Ήδη, κατόπιν της μεταξύ των Κυβερνήσεων Ελλάδος και Τουρκίας συμφωνίας της Ζυρίχης, η οποία επεκυρώθη εν Λονδίνω και υπό του Εθνάρχου Μακαρίου και των υπό τούτου ορισθέντων ως αντιπροσώπων του κυπριακού λαού, είμαι υποχρεωμένος

ΝΑ ΔΙΑΤΑΞΩ ΚΑΤΑΠΑΥΣΙΝ ΤΟΥ ΑΓΩΝΟΣ.

»ΕΚΕΙΝΟΣ, ο οποίος δεν θα εδέχετο την συμφωνίαν και θα συνέχιζε τον αγώνα, θα ΕΔΙΧΑΖΕ όχι μόνον τον κυπριακόν λαόν, αλλά πιθανώς και ολόκληρον το Έθνος, τα δε αποτελέσματα του εθνικού διχασμού θα ήσαν απείρως καταστρεπτικότερα από τα τοιαύτα, τα οποία τινές νομίζουν ότι θα επιφέρη η δοθείσα λύσις «συμβιβασμού», η οποία ασφαλώς δεν ικανοποιεί τους πόθους μας. Το κατ’ εμέ, είναι προτιμοτέρα η λύσις αυτή, έστω και εάν δεν είναι εκείνη που ανεμέναμεν και η οποία θα ικανοποίη τους πόθους μας, παρά ο εθνικός διχασμός γιατί σ’ έναν τέτοιον διχασμό ΘΑ ΤΑ ΧΑΣΩΜΕΝ ΟΛΑ.

»ΑΝΤΙ του πολεμικού παιάνος θα σημάνω σήμερον ΟΜΟΝΟΙΑΝ, ΕΝΟΤΗΤΑ, ΑΓΑΠΗΝ, ίνα επί των ερειπίων και της τέφρας της απαστραπτούσης από δόξαν και εθνικόν μεγαλείον κυπριακής εποποιίας,  ανοικοδομήσετε το νέον οικοδόμημα της νεαράς Δημοκρατίας. Εις τους πρωτεργάτας αυτής εναπόκειται ήδη να την οδηγήσουν εις την οδόν της ευημερίας και της προόδου. Όσον αφορά εμέ, αποφασισμένος να μην αναμιχθώ εις την πολιτικήν και την δημόσιαν ζωήν, τόσον εν Κύπρω όσο και εν Ελλάδι, θα παρακολουθώ με αγωνίαν εκ του μακρόθεν τα βήματα της πολυβασανισμένης και αιματοβρέκτου Πατρίδος μου και θα συμμερίζωμαι μαζίν σας την χαράν και τον πόνον σας, και εις την οποίαν, παρά τας προσπαθείας μου, η πολιτική δεν κατόρθωσε να δώση εις το ακέραιον εκείνο που επεθύμουν, ΤΗΝ ΠΛΗΡΗ ΚΑΙ ΑΔΕΣΜΕΥΤΟΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΝ ΤΗΣ. Η Κύπρος είναι πολύ μικρά εις έκτασιν, δια να επιτελέσω μόνος έργον μεγαλύτερον εναντίον μιάς πανισχύρου αυτοκρατορίας.

»Έχω την συνείδησίν μου ήσυχον, ότι έπραξα το καθήκον μου. Έργον της πολιτικής ήτο να εκμεταλλευθή τους επικούς αγώνας του κυπριακού λαού. Και αύτη τους εξεμεταλλεύθη όπως ηδυνήθη ή όπως ενόμισε καλύτερον

ΝΥΝ ΟΦΕΙΛΟΜΕΝ ΝΑ ΠΕΙΘΑΡΧΗΣΩΜΕΝ

«»ΣΥΣΠΕΙΡΩΘΕΙΤΕ ΟΛΟΙ ΗΝΩΜΕΝΟΙ πέριξ του ΕΘΝΑΡΧΟΥ, ο οποίος αποτελεί σήμερον σύμβολον ΕΝΟΤΗΤΟΣ και ΙΣΧΥΟΣ και βοηθήσατε τούτον εις το δύσκολον έργον του. Αυτή είναι η επιθυμία μου, προς την οποίαν καλώ πάντας να συμμορφωθούν.

ΕΟΚΑ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΔΙΓΕΝΗΣ»[198]

Αντιδράσεις στην Ελλάδα από την Αντιπολίτευση

Οι συνθήκες Ζυρίχης - Λονδίνου επικρίθηκαν ευθύς εξαρχής από την ελληνική αντιπολίτευση ως εκτρωματικές και ανεφάρμοστες λόγω κυρίως των αυξημένων εξουσιών που αποκτούσε η Τ/Κ μειονότητα, γεγονός που θα οδηγούσε σε ένα πρωτοφανές στα διεθνή δεδομένα καθεστώς «δυαρχίας», που θα ήταν αδύνατον να λειτουργήσει.[199]

ΕΟΚΑ και Αριστερα

Κατά τη διάρκεια του αγώνα της ΕΟΚΑ, η ένταση μεταξύ εθνικοφρόνου Δεξιάς και Αριστεράς αυξήθηκε. Τόσο η έλευση του Γρίβα, ο οποίος ήτανε γνωστός για αντικομμουνιστική δράση, όσο και οι συστάσεις της EOKA να μην συμμετέχουν αριστεροί στον αγώνα, δυναμίτισαν το κλίμα. Κατά τη διάρκεια της δράσης της ΕΟΚΑ, σημειώθηκαν δολοφονίες οι οποίες, σύμφωνα με την Αριστερά, ήταν πολιτικές δολοφονίες. Από την πλευρά της η ΕΟΚΑ κατηγορούσε την αριστερά της Κύπρου και της Ελλάδας για προδοσία, ιδίως επειδή το ΚΚΕ αποκάλυψε την ταυτότητα του "Διγενή" και αποκαλούσε τον ένοπλο αγώνα "μεμονωμένες τρομοκρατικές εκδηλώσεις".[200]

Η πολιτική του ΚΚΕ και της ΕΔΑ έναντι της ΕΟΚΑ άλλαξε σημαντικά κατά το 1956, οπότε το ΚΚΕ δέχτηκε ότι η υπόθεση της Ένωσης ήταν "πανεθνική". Πάντως, η στάση της ΕΟΚΑ εναντι του ΑΚΕΛ ήταν συνεχώς επιθετική. [201]

Με την εκεχειρία του 1957 που κήρυξε η ΕΟΚΑ, η ηγεσία του ΑΚΕΛ, υπό τον Ανδρέα Φάντη, αναθεώρησε τη στάση της κάνοντας αυτοκριτική για μια σειρά λαθών στο παρελθόν, κυρίως η διακήρυξη του πολιτικού γραφείου του 1955 η οποία εξύβριζε την ΕΟΚΑ. Η Κεντρική Επιτροπή κατέληξε πως έτρεφε σεβασμό για την ΕΟΚΑ, αν και θεωρούσε καλύτερη τακτική τον δημοκρατικό μαζικό αγώνα.[202] O δε Ανδρέας Ζιαρτίδης, προσπάθησε να προσεγγίσει τον Μακάριο.[202]

Ο Γρίβας θεώρησε τους ελιγμούς του ΑΚΕΛ επικίνδυνους, για αυτό έδωσε οδηγίες να αντιμετωπιστεί η Αριστερά με βία.[203]. Τον Αύγουστο του 1957 ξεκίνησε καμπάνια δυσφήμισης του ΑΚΕΛ και από τα τέλη του μήνα, μασκοφόροι ξυλοκοπούσαν ή πυροβολούσαν κατά των γραφείων της ΠΕΟ (συνδικαλιστικής οργάνωσης του ΑΚΕΛ)[203] Οι ειδήσεις για τη λασπολογία και τους ξυλοδαρμούς έφτασαν στα αυτιά του Μακαρίου στην Αθήνα, ο οποίος δέκτηκε επισκέψεις από κομμουνιστές δημάρχους. Προ του φάσματος του εμφυλίου πολέμου, ο αρχιεπίσκοπος συνέστησε εγκράτεια στον Γρίβα, ο οποίος εξερράγει όταν έμαθε τα νέα καθώς δεν κατανοούσε, όπως γράφει γιατί «οι προδότες θα έπρεπε να προστατεύονται αν είχαν κομμουνιστική συνδικαλιστική ταυτότητα» [204]

Η ΕΟΚΑ δεν εκδηλώθηκε δυναμικά κατά του ΑΚΕΛ, παρά μόνο το 1958, όταν άρχισαν οι συστηματικές εκτελέσεις στελεχών του κόμματος. Λίγο πριν από την εκδήλωση του κύματος δολοφονιών, στα τέλη του 1957, ο Γρίβας έγραφε στον Mακάριο: "Διά τους κομμουνιστάς έπρεπε να είχε εφαρμοσθή η αρχή την οποίαν υπέδειξα ευθύς εξ αρχής, άμα τη εμφανίσει των εις το πολιτικόν πεδίον, εκ της αφανείας εις ήν κατεδίκασαν εαυτούς διά των πράξεών των? δηλαδή να κτυπηθούν, να ταπεινωθούν, ώστε να μη δύνανται να προβληθούν ούτε επί του πολιτικού ούτε επί του αγωνιστικού πεδίου".[205]

Ο Γρίβας σχεδίαζε να θέσει με τη βια το ΑΚΕΛ στο πολιτικό περιθώριο: "Πρέπει να αντιμετωπίσωμεν την κατάστασιν θαρραλέα. Oι κομμουνισταί είναι αντίπαλοί μας, είτε το θέλουμε, είτε όχι. Eνδείκνυται να τους εξοντώσωμεν ως πολιτικήν οντότητα, ώστε να μη είναι πλέον υπολογίσιμος και δυναμένη διά των αποφάσεών της να επηρεάζη το εθνικόν ζήτημα, όπως δηλ. συνέβαινε μέχρι τούδε".[205]

Η αντίδραση του ΑΚΕΛ και η απάντηση της ΠΕΚΑ

Από τους 203 ελληνοκύπριους πολίτες που σκότωσε η ΕΟΚΑ[206], ένας μικρός αριθμός ήτανε μέλη του ΑΚΕΛ. Μεταξύ Ιανουαρίου και Αυγούστου 1958 έγιναν 11 δολοφονίες. Ο αριθμός των μελών του ΑΚΕΛ, στους 203 Ελληνοκύπριους πολίτες που εκτέλεσε η ΕΟΚΑ, είναι όντως πολύ μικρός. Όμως, σε αντίθεση με τους υπόλοιπους, οι ΑΚΕΛικοί θεωρήθηκαν ότι πρόδιδαν ως παράταξη τον αγώνα της ΕΟΚΑ.

Το ΑΚΕΛ, από τις πρώτες δολοφονίες που έγιναν, οργάνωσε εκδηλώσεις διαμαρτυρίας. Μια τέτοια εκδήλωση έγινε στα τέλη Μαΐου του 1958, ύστερα από την εκτέλεση του Δημήτρη Μάτσουκου στην Κώμα του Γυαλού και το λιθοβολισμό μέχρι θανάτου του Σάββα Μένοικου στο Λευκόνοικο. Αντιδρώντας στις εκτελέσεις αυτές, το ΑΚΕΛ έκανε μια μεγάλη εκστρατεία διαμαρτυρίας.

Ο Τάσος Παπαδόπουλος, μετέπειτα πρόεδρος της Δημοκρατίας, απάντησε, σε κείμενο του στο έντυπο της ΕΟΚΑ "Εγερτύριον Σάλπισμα": [205]

"Δεν πτοούμεθα από οργανωμένας θεατρινιστικάς ενεργείας.Εδηλώσαμεν εξ αρχής και απεδείξαμεν διά των πράξεών μας ότι ο αγών μας είναι Εθνικός και όχι κομματικός.Ο Λαός ας κρίνει έκαστον κατά τας πράξεις του και ουχί από τάς φιλοτομαριστικάς φωνασκίας. Ας κρίνει ποιοι προκαλούν και επιδιώκουν την διάσπασιν του Λαού.Η γραμμή μας είναι καθαρά. Κτυπούμεν αλύπητα διά την ελευθερίαν, αλλά και διά την αυτοάμυνάν μας.Όποιος δεν έχει την εθνικήν αξιοπρέπειαν να μας ακολουθήση, ας κλείση τουλάχιστον το στόμα του και ας παύση να γίνεται το φερέφωνο του κατακτητού, υιοθετών την προπαγάνδα των εχθρών μας.ΕΛΛΗΝΙΚΕ ΚΥΠΡΙΑΚΕ ΛΑΕ. Παραδίδομεν τους ξενοκίνητους διασπαστάς εις την Λαϊκήν Νέμεσιν. ΑΠΟΜΟΝΩΣΑΤΕ ΚΑΙ ΕΞΕΥΤΕΛΙΣΑΤΕ ΤΟΥΣ".[205]

Αποκατάσταση φήμης Δολοφονηθέτων Αριστερών

Τον Δεκέμβριο του 2012, η Κυπριακή Δημοκρατία, υπό την προεδρία του Δημήτρη Χριστόφια (επί χρόνια Γενικός Γραμματέας του ΑΚΕΛ), αποκατέστησε τους "αδίκως δολοφονηθέντα πρόσωπα κατά την περίοδο 1956-1958" [207]

Αυτοί ήταν οι ακόλουθοι[208]:

1956-1957

  • 13/10/1956 Νεόφυτος Κλεάνθους από τη Μεσόγη

Σύμφωνα με τον Σύνδεσμο Αγωνιστών ΕΟΚΑ, για τον θάνατο του Κλεάνθους υπάρχουν αλληλοσυγκρουόμενα ανεπιβεβαίωτα στοιχεία.

  • 18/10/1056 Ανδρέας Μιχαηλίδης από τον Κάτω Πύργο

Δεν υπάρχουν στοιχεία.

  • 10/12/1956 Μιχάλης Μικρασιάτης από το Φρέναρος
  • 10/12/1956 Χριστόδουλος Ορνιθάρης από το Φρέναρος

Σύμφωνα με τον Σύνδεσμο Αγωνιστών, οι δυο παραπάνω εκτελέστηκαν από την ΕΟΚΑ στις 10.12.1956 για συνεργασία με τους Άγγλους κατακτητές.

  • 11/11/1956 Κώστας Σφίγγος από την Ξυλοτύμπου
  • 26/11/1957 Παναγιώτης Τσάρος από την Ασσια

Σύμφωνα με τον Σύνδεσμόν αγωνιστών ΕΟΚΑ, ο Τσάρος είναι καταχωρημένος στα θύματα του Αγώνος της ΕΟΚΑ και δεν υπάρχει τίποτε εις βάρος του. Φονεύθηκε από Βρετανική περίπολο.

  • 1957 Γεώργιος Πολυτέχνης από το Λευκόνοικο

Εκτελέστηκε το 1958 για συνεργασία με τους Άγγλους κατακτητές.

1958

  • 21/1/1958 Μιχάλης Πέτρου από τη Λύση, 21.1.58

Σύμφωνα με τον Συνδέσμων Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959, ουδέποτε συζητήθηκε ή αποφασίστηκε από την Οργάνωση ενέργεια κατά του ατόμου αυτού. Ο Μ. Πέτρου ήταν θύμα των περιστάσεων αναταραχής που επεδίωξε η ηγεσία του ΑΚΕΛ και ο θάνατος προκλήθηκε υπό τις ακόλουθες συνθήκες. Ως επικεφαλής ομάδας αριστερών προκαλούσε τους Αγωνιστές της ΕΟΚΑ να βγάλουν τις μάσκες και ήταν εχθρικός. Σε αλλεπάλληλες προειδοποιήσεις να μην κινείται προκλητικά με στόχο να τους αφοπλίσουν εκείνος δεν εννοούσε να σταματήσει και συνέχισε γι’ αυτό και πυροβόλησαν. Στις συνθήκες που προκλήθηκαν κάποιος Αγωνιστής πάτησε τη σκανδάλη, με αποτέλεσμα να τραυματιστεί ο Μιχάλης Πέτρου και να υποκύψει στα τραύματά του.

  • 21/1/1958 Ηλίας Τοφαρής από την Κώμα του Γιαλού, 21.1.58

Σύμφωνα με τον Συνδέσμων Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959, ο θάνατος του Τοφαρή ήταν αποτέλεσμα της οξύτητας και της αντιπαράθεσης που επιδιώχθηκαν από την αριστερά όπως και στην περίπτωση του Πέτρου.

Τον Μάιο του 1958 εκτελέσθηκαν ή δολοφονήθηκαν 5 Αριστεροί.

  • 6/5/1958: Κυριάκος Πατατάς από την Πηγή Αμμοχώστου, μέλος της ΠΕΟ

Σύμφωνα με την ΕΟΚΑ αναφέρουν ότι δεν έχουν σχέση με τον θάνατό του και δεν κατέστη δυνατό να εξακριβωθούν οι λόγοι του θανάτου του.[209]

  • 23/5/58 Σάββας Μένοικος από τις Γούφες.(λιθοβολισμός μετά βασανισμού){{refn|group="Σημ"|Σύμφωνα με τον δημοσιογράφο Μιχάλη Μιλαήλ, τον έδεσαν σ’ ένα δέντρο στο προαύλιο της εκκλησίας του Λευκονοίκου και τον λιθοβόλησαν μέχρι θανάτου. Ενώ τον λιθοβολούσαν του έβαζαν ακαθαρσίες στο στόμα, τον έφτυναν και τον έβριζαν. Ετοιμοθάνατος όπως ήταν τον έλυσαν, τον έριξαν στο έδαφος, τον κλοτσούσαν και του ουρούσαν στο πρόσωπο. Και το χειρότερο ήταν ότι εκτελεστές του Μένοικου ήταν κυρίως παιδιά του δημοτικού σχολείου που οι εκτελεστές μάζεψαν με τους τηλεβόες, ενώ μέρος στο έγκλημα έλαβε και ο ιερέας του χωριού, σύμφωνα με τη μαρτυρία του δημοσιογράφου Χρηστάκη Κατσαμπά. Τόσο αποτρόπαιο ήταν το έγκλημα που σήμερα με την ανακίνηση του θέματος οι υπεύθυνοι προσπαθούν να αρνηθούν συμμετοχή. Ο τομεάρχης Φ. Παπαφώτης, υπεύθυνος για τη δολοφονία του Μένοικου, αφού τον χαρακτηρίζει «καταϊσιεμένο», ισχυρίζεται ψευδώς ότι ο Μένοικος πέθανε από… συγκοπή καρδίας[210]


Σύμφωνα με την ΕΟΚΑ, ομάδα της ξυλοκόπησε τον Μενοίκου και τον έδεσε για παραδειγματισμό επί δένδρου ως προειδοποίηση για τις πράξεις και τις δραστηριότητες εναντίον της ΕΟΚΑ. Ο θάνατος του ήταν αποτέλεσμα καρδιακής προσβολής και οχί λόγω λιθοβολισμού από το αγανακτισμένο πλήθος. Αυτό ανακοινώθηκε επισήμως από το Κυβερνητικό Ραδιοφωνικό Ίδρυμα.

  • 23/5/58 Δημήτρης Μάτσουκος οδηγός λεωφορείου, στο χωριό Γύψου

Σύμφωνα με την ΕΟΚΑ εκτελέστηκε για συνεργασία με τους Άγγλους κατακτητές.

  • 25/5/58 Αντρέας Σακκάς, Πέρα Ορεινής Λευκωσίας, μέλος της ΠΕΟ και πωλητή της «Χαραυγής»

Σύμφωνα με την ΕΟΚΑ εκτελέστηκε για συνεργασία με τους Άγγλους κατακτητές.

  • 29/5/58 Παναγιώτης Στυλιανού, κατακρεουργήθηκε με ξύλα που έφεραν βελόνες, μπροστά στα μάτια των παιδιών του (μικρότερος 5 ετών)

Εκτελέστηκε για συνεργασία με τους Άγγλους κατακτητές. Για τους πιο πάνω η ΕΟΚΑ ανέλαβε πλήρως την ευθύνη για την εκτέλεση τους, γιατί ήταν συνεργάτες των Αποικιοκρατών.

Ιούνιος του 1958

  • 18/6/1958 Νικόδημος Ιωάννου από τον Αγιο Θεόδωρο Αγρού

Σύμφωνα με την ΕΟΚΑ εκτελέστηκε για συνεργασία με τους Άγγλους κατακτητές.

Αυγουστος του 1958

  • 9/8/58 Σάββας Θούπος από την Τύμπου

Σύμφωνα με τον Συνδέσμων Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959, η περίπτωση Θούπου οφείλεται σε καθαρά προσωπικούς λόγους και η ΕΟΚΑ δεν είχε καμία σχέση με αυτήν.[211]

  • 26/8/58 Μαρία Χαρίτου από τη Μηλιά Αμμοχώστου
  • 26/8/58 Δεσπούλα Κατσούρη από τη Μηλιά Αμμοχώστου, σε ηλικία 13 χρονών, σαν κοιμότανε στο κρεβάτι της

Σύμφωνα με τον Συνδέσμων Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959, oι δύο γυναίκες δεν εκτελέστηκαν αλλά ήταν θύματα πυροβολισμών που ερρίφθησαν για αυτοπροστασία των αγωνιστών, όταν πλήθος αριστερών με ασπίδα γυναίκες, όρμησαν για να αφοπλίσουν και να βγάλουν τις μάσκες των αγωνιστών, και να τους αποκαλύψουν.[212]

  • Δεκέμβριος 1958 Πιερής Πιστόλας από το Λευκόνοικο.[207]

Σύμφωνα με τον Συνδέσμων Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959, ότι ουδέποτε απασχόλησε την ΕΟΚΑ ο δε θάνατος του από ξυλοδαρμό δεν είναι έργο της Οργάνωσης.[213]

Απάντηση Συνδέσμων Αγωνιστών ΕΟΚΑ

Οι σύνδεσμοι αγωνιστών ΕΟΚΑ συνήθως επιθυμούν την έρευνα για τις δολοφονίες και εκτελέσεις την περίοδο του Αγώνα. Ωστόσο απάντησαν στην αποκατάσταση των δολοφονημένων δηλώνοντας πως οι ίδιοι δεν μπορούν να αποκαταστήσουν τη φήμη κανενός, καθώς έχουν περάσει αρκετά χρόνια από τότε, πολλοί μάρτυρες έχουν πεθάνει, είχαν υπεισέλθει αστάθμητοι παράγοντες στις υποθέσεις και πως κατά τη διάρκεια ενός αντάρτικου δεν μπορούσαν να κρατούν σημειώσεις. [214]

Αποκάλυψη του ονόματος του Διγενή

Ο Πέτρος Παπαπολύβίου[Σημ 5]] ισχυρίζεται ότι δεν είναι ο Ζαχαριάδης που απεκάλυψε την ταυτότητα του Διγενή στους Άγγλους, παρ' ότι δημοσιοποίησε τη σύνδεση του Γ. Γρίβα με την ΕΟΚΑ. Σχολιάζει «…Έχουμε υποστηρίξει και αλλού ότι, ακριβολογώντας, ο Ν. Ζαχαριάδης τον Απρίλιο 1955 δημοσιοποιεί μεν τη σύνδεση του Γ. Γρίβα με την ΕΟΚΑ, αλλά δεν «αποκαλύπτει στους Άγγλους την ταυτότητα του Διγενή», αφού στο άρθρο του μιλά για δύο διαφορετικά πρόσωπα: Τον «αρχιχίτη και αντιστράτηγο (sic) Γρίβα», που «διευθύνει τη δουλειά αυτή», και τον «ψευτοδιγενή», «ένα ψεφτοπαλικαρά αξιωματικό – χίτη του Γρίβα», που τον θεωρεί επικεφαλής της ΕΟΚΑ. Από πού, όμως, έμαθε ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ τη σύνδεση του Γ. Γρίβα με τον «ψευτοδιγενή»; Πιστεύουμε, από την Κύπρο. Όπως έγραφε, μια βδομάδα αργότερα, την Πρωτομαγιά του 1955, ο «Νέος Δημοκράτης», σε σχόλιο εναντίον του «ψευτοδιγενή του αρχιχίτη Γρίβα»: «Το ΑΚΕΛ είναι το κόμμα που ξεσκέπασε τον αμερικανοαγγλοκίνητο ψευτοδιγενή και έδειξε στο λαό πως τα μάσκουλά του σκοπόν έχουν να συγκαλύψουν την προδοσία του Κυπριακού από μέρους της παπαγικής κυβερνήσεως».…»[216]

O Χάιντς Ρίχτερ εισηγείται πως με την δήλωση του, ο Ζαχαριάδης όντως αποκάλυψε ποιος κρύβεται πίσω από τον Γρίβα. Μάλιστα ερμηνεύει την αποκάλυψη αυτή πως ήταν η εκδίκηση του για τα αντικομμουνιστικά έκτροπα της «Χ»[217][Σημ 6]

ΕΟΚΑ και Τουρκοκύπριοι

Ο τουρκοκύπριος εθνικιστής Φαζιλ Κιουτσιούκ

Ο Αγώνας της ΕΟΚΑ δίχασε περισσότερο τις δυο κοινότητες της Κύπρου. Οι Τουρκοκύπριοι αισθάνονταν άβολα με την πιθανότητα της Ένωσης, διότι στα προηγούμενα ιστορικά παραδείγματα προσάρτησης περιοχών από την Ελλάδα (Κρήτη, Ήπειρος, Μακεδονία), οι Τούρκοι εκτοπιζόντουσαν. Η ανάπτυξη του εθνικισμού στον μεσοπόλεμο, τους οδήγησε στη δημιουργία του αφηγήματος τους, πως σαν ξεχωριστός λαός από τους Έλληνες, δικαιούνται την αυτοδιάθεση τους.[219]

Η ΕΟΚΑ πάντως, αρχικά, δεν τους αντιμετώπιζε ως εθνικό εχθρό, αλλά μάλλον απαξιωτικά. Ωστόσο, η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη λόγω αντίθετων επιδιώξεων.[219]

Τα πρώτα βίαια διακοινοτικά επεισόδια θα ξεσπάσουν, τον Ιανουάριο του 1956, όταν η ΕΟΚΑ θα εκτελέσει ένα τουρκοκύπριο λοχία της αστυνομίας. Τα επεισόδια θα γενικευτούν τους επόμενους μήνες, αφού οι συνεχόμενες εκτελέσεις τουρκοκύπριων επικουρικών λειτουργούσαν ως «πυρίτιδα» για την εκδήλωση βίαιων οχλαγωγικών αντιδράσεων εκ μέρους των Τουρκοκυπρίων. Ενώ η ΕΟΚΑ απέφυγε δολοφονικές επιθέσεις κατά απλών Τουρκοκυπρίων, οι συνεχείς εκτελέσεις επικουρικών έριχναν νερό στο μύλο της επιχειρηματολογίας του Φαζίλ Κουτσιούκ ο οποίος, ειδικότερα μετά την υιοθέτηση της διχοτόμησης, τον Δεκέμβριο του 1956, επιδίωκε να αποδείξει πως ήταν αδύνατη η ειρηνική συνύπαρξη των δύο κοινοτήτων.[219]

H ίδρυση της ΤΜΤ

Εξίσου εθνικιστική, αντικομμμουνιστική και σωβινιστική με την ΕΟΚΑ, υπήρξε η ΤΜΤ Τουρκική Οργάνωση Αντίστασης (τουρκικά: Türk Mukavemet Teskilati, TMT),] οργάνωση που ίδρυσε ο Ραούφ Ντεκτάς σε συνεννόηση με την Άγκυρα. Η εμφάνιση και κοινονική αποδοχή της ΤΜΤ οφείλεται στην αγωνία που δημιουργούσε στους τουρκοκύπριους η προοπτική της Ένωσις. [220] H TMT απορρόφησε τις προϋπάρχουσες οργανώσεις όπως τη Volkan και μερικές άλλες όπως οι Κιτέμπ, Καρά Τσετέ (Kara Cete=μαύρη συμμορία), Μέτωπο 9ης Σεπτεμβρίου και 3 Ok (Οk= βέλη). Η πιο σημαντική ήταν η Βολκάν, της οποίας τα μέλη ήταν 60-70 και είχαν παραλάβει όπλα λαθραία από τη Βυρητό. Σημαντικό ήταν και το μέτωπο 9ης Σεπτεμβρίου που το όνομα παρέπεμπε στην καταστροφή της Σμύρνης. Οι οργανώσεις αυτές είχαν δημιουργηθεί μετά τον τραυματισμό 14 Τούρκων στην επίθεση κατά του αρχηγείου της αστυνομίας στην πλατεία Κονακίου στις 21 Ιουνίου 1955[221]

Δεν είναι σαφές πότε ακριβώς σχηματίστηκε η ΤΜΤ, όμως ο εορτασμός της στην ΤΔΒΚ γίνεται την 1η Αυγούστου. Ιδρυτής αρχικά είναι ο Κεμάλ Τανρισεβντι, ο οποίος εργαζόταν στο τούρκικο προξενείο. Αργότερα, αποφασίστηκε από την άγκυρα να σταλθεί ο αντισυνταγματάρχης Ριζά Βουρουσκάν για να ελέγξει τις δυνατότητες που υπήρχαν στην Κύπρο. Την 1η Αυγούστου συνάντησε τον Ντεντκας και άλλους παράγοντες της τούρκικης κοινότητας- θεωρείται η ληξιαρχική της πράξη. Η ΤΜΤ χρηματοδοτούνταν από το τούρκικο υπουργείο Εξωτερικών. Όπλα έφερνε από από τον Λιμνίτη, στον κόλπο της Μόρφου, ενώ κάθε μήνα 20-25 νέοι πήγαιναν στην Τουρκία για εκπαίδευση. Στόχος της ΤΜΤ ήταν να υποκινήσει επεισόδια ανάμεσα στις κοινότητες για να μπορεί να «αποδείξει» ότι οι Έλληνες δεν μπορούν να συμβιώνουν με τους Τούρκους.[222]

Από την άνοιξη του 1958, ξεκίνησε η ΤΜΤ την εκστρατεία για διχοτόμηση. Πίεζαν τους Τουρκοκύπριους να μην είχαν εμπορικές συναλλαγές με Έλληνες, να μην επισκέπτονται τα μαγαζιά ή εστιατόρια τους. Οι καταστηματάρχες υποχρεώθηκαν να αλλάξουν τις ταμπέλες τους στα τουρκικά και παροτρύνονταν να μην μιλούν πια ελληνικά (τιμωρούνταν με πρόστιμο). [223]

Την άνοιξη του 1958, τόσο η ΕΟΚΑ όσο και η ΤΜΤ ξεκίνησαν τις επιθέσεις σε αριστερούς. Τα μέλη του ΑΚΕΛ και της ΠΕΟ ήταν προδότες για την ΕΟΚΑ και την ΤΜΤ. Η ΤΜΤ διέταξε τους Τουρκοκύπριους να εγκαταλείψουν την ΠΕΟ και να το δηλώσουν με αγγελία σε εφημερίδες. Την πρωτομαγιά, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι της ΠΕΟ διαδήλωσαν μαζί- το βράδυ το οίκημα της ΠΕΟ στην τουρκοκυπριακή συνοικία πυρπολήθηκε. Αριστεροί τουρκοκυπριακοί σύλλογοι έκλεισαν. Από τους 3.692 Τουρκοκύπριους της ΠΕΟ, οι 1.500 εγκατέλειψαν το συνδικάτο με λόγω των απειλών. [224]. Στη Λεμεσό δολοφονήθηκε ο Αχμέτ Ιμπραήμ επειδή εκφράστηκε δημόσια υπέρ της φιλίας των δύο κοινοτήτων[225]

Στις 12 Ιουνίου 1958, έγινε η Σφαγή στο Κιόνελι. Αγγλικές δυνάμεις απελευθέρωσαν συλληφθέντες έξω από το Κιονελι, ένα αμιγώς τουρκοκυπριακό χωριό, διατάσσοντας τους να πάνε με τα πόδια στο χωριό τους, το Κοντομενό- ήταν συνηθισμένη πρακτική. Πίσω από τον λόφο, αφού χάθηκαν από τα μάτια των Βρετανών, έπεσαν σε ενέδρα Τουρκοκυπρίων οι οποίοι σκότωσαν 9, τον ένα μάλιστα τον αποκεφάλισαν. Οι υπόλοιποι σώθηκαν χάρη στην επέμβαση της Έφιππης Φρουράς.[226]. Οι φόνοι συνεχίστηκαν. Ο Γρίβας έδωσε εντολές οι Έλληνες να υπερασπίζονται τους εαυτούς τους, αλλά σε καμιά περίπτωση να αντεπιτεθούν. Συνολικά σκοτώθηκαν 25 Ελληνοκύπριοι και 4 Τουρκοκύπριοι τον Ιούνη.[227] Επιπλέον, τουρκικός όχλος κατέλαβε το προάστιο της Ομορφίτας, έξω από τη Λευκωσία, ένα μέρος από το Καϊμακλί και στη Λεμεσό συνέβη το ίδιο, διώχνοντας τους Έλληνες και Μαρωνίτες της περιοχής. Ο Γρίβας εξέδιδε διαταγές για τους Έλληνες, να μην επιτίθενται πρώτοι, έπρεπε όμως να οργανώσουν επιστροφή στα σπίτια τους.

Τις επόμενες μέρες επικράτησε χάρος. Στα τέλη Ιουλίου η ΤΜΤ σκότωσε ένα Έλληνα, η ΕΟΚΑ εκδικήθηκε σκοτώνοντας τρεις Τούρκους. Στις 10 Ιουλίου οι Τούρκοι κακοποίησαν 3 Έλληνες μέχρι θανάτου στο Καϊμακλί. Την επόμενη η ΕΟΚΑ έστησε ενέδρα σε λεωφορείο με Τούρκους εργάτες σκοτώνοντας 5. Συνολικά θύματα αυτής της βίας ήταν περίπου 100 άνθρωποι και 170 τραυματίστηκαν σοβαρά. Οι φόνοι χαρακτηρίζονταν από απίστευτη αγριότητα και τα θύματα ήταν συνήθως άοπλα. [228]

Ένας ισχυρισμός του ελληνοκυπριακού αφηγήματος, είναι πως η Αγγλία προκάλεσε βία ανάμεσα στις κοινότητες, οι οποίες μέχρι τότε ζούσαν χωρίς βίαια περιστατικά ανάμεσα τους. Σύμφωνα με το αφήγημα αυτό, η Αγγλία εισήγαγε την Τουρκία στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων το 1955, στις Τριμερείς διαπραγματεύσεις του Λονδίνου, για τον ίδιο λόγο. Ωστόσο, σύμφωνα με ερευνητές, αυτή η άποψη είναι αφελής. Οι Τουρκοκύπριοι είχαν εκφράσει προ πολλού την αντίθεση τους με την προοπτική της Ένωσις, και όταν στα μέσα του 1955, έγινε σαφές ότι η Βρετανία δυσκολεύεται να διατηρήσει το αποικιακό καθεστώς της, τόσο στον κόσμο, όσο και στην Κύπρο, οι Τουρκοκύπριοι έψαξαν για εναλλακτική προστασία από την ελληνική κυριαρχία, στον Τούρκικο εθνικισμό, ζητώντας Διχοτόμηση (ταξίμ στα τουρκικά) του νησιού και Διπλή Ένωση με τις μητέρες πατρίδες.[229]

Αριθμός θυμάτων

Σύμφωνα με στοιχεία παλιών αγωνιστών, έχασαν τη ζωή τους 250 μέλη της ΕΟΚΑ. 134 σκοτώθηκαν από ατυχήματα ή βια εντός της ΕΟΚΑ, 100 σκοτώθηκαν ή εκτελέστηκαν (9) από τους Βρετανούς. Οι Βρετανοί έχασαν 104 άνδρες από ενέργειες της ΕΟΚΑ. Ο David Carter υπολόγισε όλα τα μέλη των βρετανικών ενόπλων δυνάμεων που έπεσαν την περίοδο 55-59, και κατέληξε στον αριθμό 360 (περιλαμβάνουν θανάτους από φίλια πυρά, ατυχήματα, δασικές πυρκαγιές).[230]

Νεκροί την περίοδο 55-59[231]
Απώλιες ενόλων δυνάμεων από την ΕΟΚΑ
νεκροί
Στρατός 80
Αεροπορία 16
Πεζοναύτες 7
Ναυτικό 1
Απώλειες της αστυνομίας από την ΕΟΚΑ
Βρετανοί αστυνομικοί 12
Ελληνοκύπριοι αστυνομικοί 15
Τουρκοκύπριοι αστυνομικοί 22
Άλλοι 2
Πολίτες θύματα ΕΟΚΑ
Βρετανοί 26
Ελληνοκύπριοι 203
Τούρκοκύπριοι 7
Άλλοι 2
Διακοινοτικές συγκρούσεις
Ελληνοκύπριοι 60
Τουρκοκύπριοι 55
Σύνολο 508

Τα πιο γνωστά μέλη της ΕΟΚΑ

Δείτε Επίσης

Σημειώσεις

  1. Εκείνη την ημέρα είχε προγραμματίσει συλλαλητήριο το ΑΚΕΛ, το οποίο ποτέ δεν είχε κινηθεί κατά τουρκοκύπριων, αντιθέτως, διέθετε πολύ φιλικές σχέσεις μαζί τους[94]
  2. δεν δίνει ακριβείς ημερομηνίες ο Ρίχτερ βιβλίο του
  3. Στην συνάντηση Μεντερές με Λέννοξ-Μπόυντ, (16 Δεκεμβρίου 2016) ο τουρκος πρωθυπουργός ζήτησε να παραμεριστεί το σύνταγμα Ραντκλιφ και παρότι αρχικά αρνήθηκε ο άγγλος υπουργός αποικειών, ύστερα υποχώρησε. Οταν έφτασε στην Αγγλία, έδωσε την δηλωση του σύμφωνα με την οποία: "Όταν έρθει η ώρα [...]πρόθεση της κυβ΄ρσνησης της ΑΜ ειναι να διασφαλισει πως κάθε άσκηση της αυτοδιάθεσης, πρέπει να γίνει με τέτοιον τρόπο ώστε η τουρκοκυπριακή κοινότητα, στον ίδιο βαθμό με την ελληνκύπριακή κοινότητα [...] να έχει την ελευθερία να αποφασίσει μόνη της περί του μελλοντικού καθεστώτος της[168]
  4. Το Σύμφωνο της Βαγδάτης (Οργανισμός του Κεντρικού Συμφώνου - ΣΕΝΤΟ) αποτελούσε την προέκταση της δυτικής επιρροής στα νοτιοδυτικά σύνορα της Σοβιετικής Ενωσης, με σκοπό τον περιορισμό της σοβιετικής επέκτασης στη Μέση Ανατολή, τον Περσικό Κόλπο και τον Ινδικό Ωκεανό. Το Σύμφωνο περιελάμβανε την Τουρκία, το Ιράκ, το Ιράν και το Πακιστάν με το Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες ως συνδεδεμένα μέλη. "[188]
  5. Ο Πέτρος Παπαπολυβίου είναι καθηγητής ιστορίας στο Barnarld στο Πανεπιστήμιο Κύπρου[215]
  6. Υπάρχει διχογνωμία για την ημερομηνία της συγκεκριμένης εκπομπής. Ο Σπύρος Παπαγιωργίου στο βιβλίο του ΑΚΕΛ, το άλλο ΚΚΕ αναφέρει την 26η Απριλίου, ενώ ο Thomas W Adams στο AKEL:The Communist Party of Cyprus αναφέρει την 22α Απριλίου.[218]

Παραπομπές

Λίστα Παραπομπών

  1. Karyos 2009, σελ. 3-7
  2. Pike, John. «EOKA - National Organization of Cypriot Fighters». www.globalsecurity.org. https://www.globalsecurity.org/military/world/para/eoka.htm. Ανακτήθηκε στις 2018-02-20. 
  3. Ker-Lindsay 2011, σελ. 14-15: «They hoped that the transfer of administration would pave the way for the island to be united with Greece—an aspiration known as “enosis.” At the time, these calls for enosis were not just limited to Cyprus. Instead, Cyprus was part of a wider political movement [...] This overarching political ambition was known as the Megali Idea (Great Idea)»"
  4. Mirbagheri 2009, σελ. xiv: «Greek Cypriots engaged in a military campaign for enosis, union with Greece. Turkish Cypriots, in response, expressed their desire for taksim, partition of the island.»"
  5. 5,0 5,1 5,2 «Η ΕΟΚΑ και η ένοπλη δράση». Ριζοσπάστης. Ριζοσπάστης. 14/2/1999. http://www.rizospastis.gr/story.do?id=3761557. 
  6. [https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N56/305/33/PDF/N5630533.pdf?OpenElement Έγγραφο A/3204/Add.l, 12 November 1956, "from the Permanent Representative of the Uhited Kingdom of Great Britain and Northern Ireland to the United Nations, addressed to the Secretary-General"]
  7. [https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/NL3/032/87/PDF/NL303287.pdf?OpenElement ΟΗΕ, Γενική Συνέλευση, 13η σύνοδος, θέμα 68, υπόθεση της Κύπρου (A/3874 and Add.1, A/C.1/811, A/C.1/L.221-223), 25-11-1958, παράγραφοι 14, 15]
  8. ΟΗΕ, Γεν. Συνέλευση, 40ή σύνοδος, 1986, έγγραφο S/17918, 14 March 1986, σ. 3
  9. Νικολάου 2005, σελ. 25
  10. Ρίχτερ 2011, σελ. 983: Γράφει ο Ρίχτερ στην τελευταία παράγραφο του βιβλίου του: Όταν η ΕΟΚΑ δίχασε τους Ελληνοκύπριους σε πατριώτες και προδότες (230 Ελληνοκύπριοι έχασαν την ζωή τους από την ΕΟΚΑ, έναντι 105 Εγγλέζων), μοιραία συνέβαλε και στον διχασμό του πληθυσμού σε Έλληνες και Τούρκους. Η ΕΟΚΑ, με την δράση της, έδωσε την ευκαιρία στους Τουρκοκύπριους εθνικιστές να ιδρύσουν την ΤΜΤ. Αν μελετήσει κανείς την δραστηριότητα των δύο οργανώσεων, θα μείνει έκπληκτος από τις ομοιότητες τους. Αυτός ο διχασμός μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων, δεξιών και αριστερών, κληροδοτήθηκε ως κατάρα στην νεοσύστατη Κυπριακή Δημοκρατία.
  11. Ρίχτερ 2007, σελ. 144.
  12. Xypolia, Ilia (2011). «'Cypriot Muslims among Ottomans, Turks and British». Bogazici Journal 25 (2): 109–120. http://www.bujournal.boun.edu.tr/docs/13330942935.pdf. Ανακτήθηκε στις 15 October 2012. 
  13. Lange 2011, σελ. 88.
  14. Diez 2002, σελ. 83.
  15. Papadakis, Peristianis & Welz 2006, σελ. 2
  16. Isachenko 2012, σελ. 37
  17. Pericleous, Chrysostomos (2009). Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan. I.B.Tauris, σελ. 135–6. ISBN 9780857711939. https://books.google.co.uk/books?id=PHQAAwAAQBAJ&pg=PA135&cad=0#v=onepage&q&f=false. 
  18. Mirbagheri, Farid (2009). Historical Dictionary of Cyprus. Scarecrow Press, σελ. xiv. ISBN 9780810862982. «Greek Cypriots engaged in a military campaign for enosis, union with Greece. Turkish Cypriots, in response, expressed their desire for taksim, partition of the island.» 
  19. Diez 2002, σελ. 83
  20. Behlul 2012, σελ. 199:«In line with the nationalist rhetoric that "Cyprus is Turkish", Menderes predicated his declaration upon the geographic proximity between Cyprus and Anatolia, thereby defining "Cyprus as an extension of Anatolia". It was striking that Menderes rejected partitioning the island into two ethnic states, a position that would define Turkey's foreign policy regarding Cyprus after 1957»
  21. Bellingeri & Kappler 2005, σελ. 27-29:The educational and political mobilisation between 1948–1958, aiming at raising Turkish national consciousness, resulted in the involving Turkey as motherland in the Cyprus Question. From then on, Turkey, would work hand in hand with the Turkish Cypriot leadership and the British government to oppose the Greek Cypriot demand for Enosis and realise the partition of Cyprus, which meanwhile became the national policy.
  22. Χριστοδουλίδης, Νίκος (29/1/2012). «Η Διασκεπτική Συνέλευση στην Κύπρο». http://www.kathimerini.gr/449028/article/epikairothta/ellada/h-diaskeptikh-syneleysh-sthn-kypro. Ανακτήθηκε στις 17/5/2017. 
  23. Ρίχτερ 2001, σελ. 727-743
  24. Ρίχτερ 2001, σελ. 727-743
  25. Grob-Fitzgibbon 2011, σελ. 284
  26. Tatum 2002, σελ. 43
  27. Kourvetaris 1999, σελ. 347
  28. Hoffmeister, 2006 & p9
  29. Ρίχτερ 2011, σελ. 35-43
  30. Ρίχτερ 2007, σελ. 537.
  31. 31,0 31,1 31,2 FRENCH, DAVID (2015). British Intelligence and the Origins of the EOKA Insurgency. https://bjmh.org.uk/index.php/bjmh/article/viewFile/33/25Insurgency. Ανακτήθηκε στις 14/6/2016. 
  32. Ρίχτερ 2011, σελ. 111.
  33. Ρίχτερ 2011, σελ. 31-32.
  34. Γρίβας Διγενής 1971, σελ. 1
  35. [http://enimerosi.moec.gov.cy/archeia/1/ypp3002a «ΟΜΙΛΙΑ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΠΑΙ∆ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΩΣΤΑ ΚΑ∆Η στην τελετή παράδοσης στο Μουσείο Αγώνος ΕΟΚΑ 1955-59 του Ευαγγελίου και του Πρωτοκόλλου Ορκωμοσίας της «Επιτροπής Προπαρασκευής Αγώνος Ενώσεως της Κύπρου μετά της μητρός Ελλάδος»»]. http://enimerosi.moec.gov.cy/archeia/1/ypp3002a. 
  36. Βαρνάβα 2002, σελ. 31-32
  37. Ρίχτερ 2011, σελ. 112.
  38. Βαρνάβα 2002, σελ. 31-32
  39. Spurgeon Thompson , Stavros St. Karayanni & Myria Vassiliadou (4/6/2010). «Cyprus after history». International Journal of Postcolonial Studies. http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1369801042000238373. 
  40. Παπαγεωργίου, Σπυρίδων (1997). Κυπριακή Θύελλα. Λευκωσία, σελ. 97. 
  41. Γρίβας Διγενής 1961, σελ. 32
  42. 42,0 42,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 125-134.
  43. Ρίχτερ 2011, σελ. 141-145.
  44. Ρίχτερ 2011, σελ. 147-149.
  45. Ρίχτερ 2011, σελ. 181.
  46. Βαρνάβα 2002, σελ. 60-65
  47. Βαρνάβα 2002, σελ. 60-65
  48. Βαρνάβα 2002, σελ. 60-65
  49. Θρασυβούλου 2016, σελ. 298.
  50. Θρασυβούλου 2016, σελ. 300-3.
  51. Θρασυβούλου 2016, σελ. 316.
  52. Θρασυβούλου 2016, σελ. 315.
  53. Θρασυβούλου 2016, σελ. 304: Ο Θρασυβούλου παραπέμπει στον Παπαδόπουλο, Κείμενα ενός αγώνα, . 29, ενώ παραθέτει και άλλα παραδείγματα από την ΑΝΕ και την «Αγωγή των Νέων»
  54. Γρίβας Διγενής 1961, σελ. 6:στο παράρτημα
  55. Ρίχτερ 2011, σελ. 250
  56. Ρίχτερ 2011, σελ. 250
  57. Γρίβας Διγενής 1961, σελ. 32
  58. Βαρνάβα 2002, σελ. 53&87
  59. Σταύρος Παντελής, Ιστορία της Κύπρου, Στρατηγικές εκδόσεις, Αθήνα, χ.χ., σελ. 342.
  60. «Οι απαρχές και οι πρώτοι αγώνες». ΑΚΕΛ. ΑΚΕΛ. https://www.akel.org.cy/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1-%CE%BA%CE%BA%CE%BA-%CE%B1%CE%BA%CE%B5%CE%BB/#.WUJCXSuUeSo. Ανακτήθηκε στις 15/6/2015. 
  61. «Για τον Γεώργιο Γρίβα Διγενή». ΕΔΟΝ. ΕΔΟΝ. http://edon.org.cy/index.php/dik-antilipsi/istoria/668-gia-ton-griva. Ανακτήθηκε στις 15/6/2017. 
  62. Ρίχτερ 2011, σελ. 261-263
  63. Βαρνάβα 2002, σελ. 68
  64. Παπαδημήτρη & Πετρίδη 1980, σελ. 12: Εζεκίας Παπαϊωάννου «Η κυπροκαπηλία και οι τυχοδιωκτισμοί σκοπόν έχουν να συγκαλύψουν την υποταγή και συνθηκολόγηση της κυβέρνησης Παπάγου και του αρχιεπισκόπου Μακαρίου στους Εγγλέζους αποικιστές...Η Εθναρχία να εγκαταλείψει την πολιτική της διάσπασης και της υποταγής στα θελήματα των ξένων»
  65. Βαρνάβα 2002, σελ. 68
  66. Γιάννης Κ. Λάμπρου, Ιστορία του Κυπριακού. Τα χρόνια μετά την ανεξαρτησία, 1960-2004, Λευκωσία 2004, σελ. 39.
  67. Πανίκος Παιονίδης, Ανδρέας Ζιαρτίδης. Χωρίς φόβο και πάθος, Λευκωσία 1995, σελ. 73 - 75.
  68. Βασιλείου, Ανδρέας (30 Μαρτίου 2011). «Ο αγώνας της ΕΟΚΑ και το ΑΚΕΛ». sigmalive.com. Sigma Live. http://www.sigmalive.com/archive/simerini/analiseis/other/368838. Ανακτήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 2017. 
  69. Βαρνάβα 2002, σελ. 164-166
  70. Βαρνάβα 2002, σελ. 87
  71. Βαρνάβα 2002, σελ. 99
  72. Ρίχτερ 2011, σελ. 256
  73. Ρίχτερ 2011, σελ. 255:Ο Ρίχτερ παραπέμπει για αυτή την δήλωση στο βιβλίο Terrorism in Cyprus σελ. 35
  74. Βαρνάβα 2002, σελ. 88
  75. Ρίχτερ 2011, σελ. 255
  76. Βαρνάβα 2002, σελ. 88
  77. Ρίχτερ 2011, σελ. 257:Ο Ρίχτερ παραπέμπει στο βιβλίο Terrorism in Cyprus, σελ 33, και 75, όπου γράφει πως ο συγκεκριμένος αρχικά γλύτωσε καθώς μετατέθηκε στην Αγγλία για εκπαίδευση, ωστόσο όταν επέστεψε, στις 15 Απριλίου 1956 εκτελέστηκε από 3 μασκοφόρους, σε ιδιωτική μαιευτική κλινική όπου είχε πάει για να επισκευτεί την γυναίκα του η οποία είχε γεννήσει πριν 5 μέρες.
  78. Ρίχτερ 2011, σελ. 255
  79. Βαρνάβα 2002, σελ. 88
  80. Βαρνάβα 2002, σελ. 88
  81. Ρίχτερ 2011, σελ. 339: Ο Ρίχτερ παραπέμπει στα απομνημονεύματα του Γρίβα, εκδόσεις Patria, Αθήνα, 2009, σελ. 45
  82. Βαρνάβα 2002, σελ. 88
  83. Βαρνάβα 2002, σελ. 88
  84. Βαρνάβα 2002, σελ. 88
  85. Βαρνάβα 2002, σελ. 88
  86. Ρίχτερ 2011, σελ. 340
  87. Ρίχτερ 2011, σελ. 343
  88. Ρίχτερ & 2011 345.
  89. [|Γιάγκου, Αναστασία] (10.02.2013). «Η ανάδειξη του Μακαρίου ως ηγέτη». Καθημερινή. http://www.kathimerini.gr/480495/article/epikairothta/ellada/h-anadei3h-toy-makarioy-ws-hgeth. 
  90. Κοκκίνου 1993, σελ. 71-72
  91. Κρανιδιώτης 1981, σελ. 95
  92. 92,0 92,1 92,2 92,3 [|Γιάγκου, Αναστασία] (23.02.2014). «Η Τριμερής Διάσκεψη του Λονδίνου». Καθημερινή. http://www.kathimerini.gr/755282/article/epikairothta/kosmos/h-trimerhs-diaskeyh-toy-londinoy. 
  93. Ρίχτερ 2011, σελ. 287.
  94. Ρίχτερ 2011, σελ. 315.
  95. Ρίχτερ 2011, σελ. 316.
  96. Ρίχτερ 2011, σελ. 317-320.
  97. Ρίχτερ 2011, σελ. 326.
  98. Βαρνάβα 2002, σελ. 101
  99. Ρίχτερ 2011, σελ. 249
  100. Ρίχτερ 2011, σελ. 333-335
  101. 101,0 101,1 101,2 101,3 101,4 Γεωργής, Γιώργος (23/04/2004). «H ΧΑΜΕΝΗ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΤΟΥ 1956». Τα Νέα. http://www.tanea.gr/news/greece/article/4333105/?iid=2#sthash.COErdv6J.dpuf. 
  102. Ρίχτερ 2011, σελ. 348.
  103. Ρίχτερ 2011, σελ. 350.
  104. Ρίχτερ 2011, σελ. 352.
  105. Ρίχτερ 2011, σελ. 352-353.
  106. Ρίχτερ 2011, σελ. 353.
  107. Ρίχτερ 2011, σελ. 361-363.
  108. Δρουσιώτης, Μακάριος (15/02/2009). «Τα πέντε δευτερόλεπτα που έκριναν το μέλλον της Κύπρου». http://www.makarios.eu/cgibin/hweb?-A=3264,printer.html&-V=makarios. 
  109. Ρίχτερ 2011, σελ. 373-374.
  110. 110,0 110,1 110,2 110,3 110,4 Μαυραγάνης, Κώστας (1/4/2017). «1η Απριλίου: Εορτασμοί στην Κύπρο για την επέτειο της έναρξης του αγώνα της ΕΟΚΑ- το πλήρες ιστορικό του». HuffigtonPost.gr. http://www.huffingtonpost.gr/2017/04/01/eidhseis-istoria-diethnes-1h-apriliou-kypros-eoka_n_15737860.html. 
  111. Βαρνάβα 2002, σελ. 125
  112. 112,0 112,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 375.
  113. Βαρνάβα 2002, σελ. 125
  114. 114,0 114,1 114,2 Ρίχτερ 2011, σελ. 376.
  115. Ρίχτερ 2011, σελ. 377.
  116. Βαρνάβα 2002, σελ. 128
  117. Βαρνάβα 2002, σελ. 128
  118. Βαρνάβα 2002, σελ. 128
  119. Βαρνάβα 2002, σελ. 128
  120. Ρίχτερ 2011, σελ. 378.
  121. 121,0 121,1 121,2 Ρίχτερ 2011, σελ. 482.
  122. Ρίχτερ 2011, σελ. 481-2.
  123. Ρίχτερ 2011, σελ. 384.
  124. Ρίχτερ 2011, σελ. 385.
  125. Βαρνάβα 2002, σελ. 147
  126. Ρίχτερ 2011, σελ. 389: O Ρίχτερ παραπέμπει στο Theodore Doganis "Cyprus, Greece and NATO", Labour Montly, Φεβρουάριος 1966, σ. 66
  127. Ρίχτερ 2011, σελ. 390.
  128. 128,0 128,1 Emircan, Mehmet Salih. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde Tören, Bayram ve Anma Günleri (in Turkish). Turkish Cypriot Association of Former Fighters. p. 80-95.
  129. Gündüz, Erdinç. «1 Ağustos ve TMT» (στα Turkish). Kıbrıs Postası. http://www.kibrispostasi.com/print.php?col=115&art=12387. Ανακτήθηκε στις 28 February 2015. 
  130. Βαρνάβα 2002, σελ. 153
  131. Ρίχτερ 2011, σελ. 424.
  132. Ρίχτερ & 2011 436.
  133. 133,0 133,1 Ρίχτερ & 2011 438.
  134. Ρίχτερ 2011, σελ. 477: Ο Ρίχτερ παραπέμπει στον Francois Crouzet, Le confilt de Chypre, I, Emie Bruylant, Βρυξέλλες, 1973 σ. 527, The mooirs of General Grivas
  135. Ρίχτερ 2011, σελ. 479-480.
  136. Ριχτερ 2011, σελ. 488.
  137. Ρίχτερ 2011, σελ. 488.
  138. Ρίχτερ 2011, σελ. 489: O Ρίχτερ παραπέμπει στο βιβλίο Terrorism in Cyprus σελ. 75 και στο Legacy of Strfe. Cyrpus from Rebellion to Civil War, σελ 66
  139. 139,0 139,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 489.
  140. Ρίχτερ 2011, σελ. 491.
  141. 141,0 141,1 141,2 141,3 141,4 Ρίχτερ 2011, σελ. 493.
  142. Ρίχτερ 2011, σελ. 496.
  143. Βαρνάβα 2002, σελ. 164-166
  144. Ρίχτερ 2011, σελ. 501.
  145. Ρίχτερ 2011, σελ. 508-511.
  146. Βαρνάβα 2002, σελ. 67-68
  147. Ρίχτερ 2011, σελ. 513.
  148. Ρίχτερ 2011, σελ. 514.
  149. Βαρνάβα 2002, σελ. 174
  150. Βαρνάβα 2002, σελ. 176-177
  151. Βαρνάβα 2002, σελ. 179
  152. Ρίχτερ 2011, σελ. 565.
  153. Ρίχτερ 2011, σελ. 570.
  154. Ρίχτερ 2011, σελ. 573.
  155. Ρίχτερ 2011, σελ. 575.
  156. 156,0 156,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 577.
  157. Ρίχτερ 2011, σελ. 581.
  158. Ρίχτερ 2011, σελ. 581-2.
  159. Ρίχτερ 2011, σελ. 585.
  160. Ρίχτερ 2011, σελ. 586.
  161. Ρίχτερ 2011, σελ. 587: O Ρίχτερ παραπέμπει στα Απομνημονεύματα του Γρίβα, The memoirs of General Grivas αγγλική έκδοση, σελ. 104
  162. 162,0 162,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 587.
  163. Ρίχτερ 2011, σελ. 588.
  164. Ρίχτερ 2011, σελ. 589.
  165. 165,0 165,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 590-2.
  166. Ρίχτερ 2011, σελ. 593-595.
  167. Ρίχτερ 2011, σελ. 595.
  168. Ρίχτερ 2011, σελ. 556-7.
  169. Ρίχτερ 2011, σελ. 564.
  170. Ρίχτερ 2011, σελ. 563.
  171. Ρίχτερ 2011, σελ. 547.
  172. Βαρνάβα 2002, σελ. 230.
  173. 173,0 173,1 Βαρνάβα 2002, σελ. 230-2.
  174. Βαρνάβα 2002, σελ. 233.
  175. Βαρνάβα 2002, σελ. 236-8.
  176. 176,0 176,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 492.
  177. Ρίχτερ 2011, σελ. 494-5.
  178. Ρίχτερ 2011, σελ. 498.
  179. Ρίχτερ 2011, σελ. 499.
  180. Ρίχτερ 2011, σελ. 616-7.
  181. Ρίχτερ 2011, σελ. 709.
  182. Βαρνάβα 2002, σελ. 263-268
  183. Ρίχτερ 2011, σελ. 739: Ο Ρίχτερ παραπέμεπιει στα απομνημονεύματα του Γρίβα, της αγγλικής έκδοσης, επιμέλειας Τσαρλς Φόλεϋ The memoirs of General Grivas, επιμ. Charles Foley, Praeger, Νέα Υόρκη, 1965 σ. 129
  184. Ρίχτερ 2011, σελ. 741.
  185. Ρίχτερ 2011, σελ. 743.
  186. Ρίχτερ 2011, σελ. 745.
  187. Ρίχτερ 2011, σελ. 756.
  188. Βενέτη, Ευάγγελου (08.12.2013). «Το Σύμφωνο της Βαγδάτης,». http://www.kathimerini.gr/505791/article/epikairothta/kosmos/to-symfwno-ths-vagdaths. Ανακτήθηκε στις 2018-02-27. 
  189. «Η μάχη στον Αχυρώνα του Λιοπετρίου». Λήκυθος. https://lekythos.library.ucy.ac.cy/handle/10797/4438. 
  190. 190,0 190,1 190,2 190,3 Γιάννη Μηλιού και Τάσου Κυπριανίδη (1988). «Το Κυπριακό μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο». Θέσεις. http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&task=view&id=234. 
  191. Βαρνάβα 2002
  192. Βαρνάβα 2002, σελ. 354
  193. Βαρνάβα 2002, σελ. 355
  194. Κρανιδιώτης 1981, σελ. 95
  195. Κρανιδιώτης 1981, σελ. 95
  196. Βαρνάβα 2002, σελ. 359-361
  197. Βαρνάβα 2002, σελ. 366
  198. Γρίβας Διγενής 1961, σελ. 32
  199. Κληρίδης 1988, σελ. 87-88
  200. Αντωνίου 2015, σελ. 234-5.
  201. Αντωνίου 2015, σελ. 238-245.
  202. 202,0 202,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 710.
  203. 203,0 203,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 711.
  204. Ρίχτερ 2011, σελ. 712.
  205. 205,0 205,1 205,2 205,3 Δρουσιώτης, Μακάριος. «Όλοι οι Ελληνοκύπριοι που εκτέλεσε η ΕΟΚΑ». Μακάριος Δρουσιώτης. http://www.makarios.eu/cgibin/hweb?-A=717&-V=history. 
  206. Δρουσιώτης, Μακάριος. «Όλοι οι Ελληνοκύπριοι που εκτέλεσε η ΕΟΚΑ». www.makarios.eu. http://www.makarios.eu/cgibin/hweb?-A=718&-V=history. Ανακτήθηκε στις 2018-03-01. 
  207. 207,0 207,1 «Αποκατάσταση μνήμης δολοφονηθέντων 1956-1958». SigmaLive. 12.12.2012. http://www.sigmalive.com/news/local/20848/apokatastasi-mnimis-dolofonithenton-19561958#.dpuf. 
  208. http://www.makarios.eu/cgibin/hweb?-A=718&-V=history
  209. Η απάντηση των Συνδέσμων Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959 στην προσπάθεια του ΑΚΕΛ να αποκαταστήσει τους Προδότες του!
  210. Μιχαήλ Μιχάλης (24 Μαΐου 2008). «Ο ματωμένος Μάιος του 1958». http://mihalismihail.blogspot.com.cy/2008/05/1958.html. Ανακτήθηκε στις 20 Φεβρουαρίου 2018. 
  211. Η απάντηση των Συνδέσμων Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959 στην προσπάθεια του ΑΚΕΛ να αποκαταστήσει τους Προδότες του!
  212. Η απάντηση των Συνδέσμων Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959 στην προσπάθεια του ΑΚΕΛ να αποκαταστήσει τους Προδότες του!
  213. Η απάντηση των Συνδέσμων Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959 στην προσπάθεια του ΑΚΕΛ να αποκαταστήσει τους Προδότες του!
  214. «Η απάντηση των Συνδέσμων Αγωνιστών ΕΟΚΑ 1955-1959 στην προσπάθεια του ΑΚΕΛ να αποκαταστήσει τους Προδότες του!». http://antistasi.org/?p=27375. 
  215. «ΠΑΠΑΠΟΛΥΒΙΟΥ ΠΕΤΡΟΣ». http://ucy.ac.cy. http://ucy.ac.cy/dir/el/component/comprofiler/userprofile/ppplb. Ανακτήθηκε στις 2018-03-1. 
  216. Πετρος Παπαπολυβίου (2015). «Η ραδιοφωνική ομιλία του Νίκου Ζαχαριάδη για την ΕΟΚΑ (24 Απριλίου 1955)». Περι Ιστορίας. https://papapolyviou.com/2015/04/01/i-radiofoniki-omilia-tou-nikou-zahariadi-gia-tin-eoka-24-apriliou-1955/. 
  217. Ρίχτερ 2011, σελ. 264
  218. Ρίχτερ 2011, σελ. 264: σελ 264, υποσημείωση 121
  219. 219,0 219,1 219,2 Κτωρής, Σώτος (6/4/2015). «Η ΕΟΚΑ και οι Τουρκοκύπριοι». Πολίτης. http://politis.com.cy/article/i-eoka-kai-oi-tourkokuprioi. 
  220. Souter 2017.
  221. Ρίχτερ 2011, σελ. 816.
  222. Ρίχτερ 2011, σελ. 820-2.
  223. Ρίχτερ 2011, σελ. 824.
  224. Ρίχτερ 2011, σελ. 825.
  225. Ρίχτερ 2011, σελ. 826.
  226. Ρίχτερ 2011, σελ. 830.
  227. Ρίχτερ 2011, σελ. 832.
  228. Ρίχτερ 2011, σελ. 836.
  229. Souter 2007.
  230. Ρίχτερ 2011, σελ. 977-8.
  231. Ρίχτερ 2011, σελ. 979.

Βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία στα Ελληνικά

  • Αντωνίου, Αντώνης, (2015) "Ελληνική αριστερά και το Κυπριακό ζήτημα στην δεκαετία του 1950, Διδακτορική Διατριβή, Παν/μιο Θεσσαλίας, Σχολή Ανθρωπιστ.& Κοινωνικών Επιστημών, Βόλος
  • Βαρνάβα, Ανδρέας (2002). Ιστορία του απελευθερωτικού αγώνα της ΕΟΚΑ. Λευκωσία: Ίδρυμα ΕΟΚΑ. ISBN 9963-576-99-0. 
  • Γρίβας Διγενής, (1961). Στρατηγού Γεώργιου Γρίβα - Διγενή Απομνημονεύματα Αγώνος Ε.Ο.Κ.Α. 1955-1959. Αθήνα
  • Γρίβας Διγενής, (1971). Χρονικόν Αγώνος ΕΟΚΑ 1955-1959. Αθήνα
  • Θρασυβούλου, Μάριος (2016). Ο εθνικισμός των Ελληνοκυπρίων, από την αποικιοκρατία στην Ανεξαρτησία. Θεσσαλονίκη: επίκεντρο. ISBN 978-960-458-686-8. 
  • Κρανιδιώτης, Νίκος (1981). Δύσκολα χρόνια - Κύπρος 1950-1960. Αθήνα: Εστία
  • Κληρίδης, Γλαύκος (1988). Η Κατάθεση μου. Λευκωσία: Αλήθεια
  • Κοκκίνου, Ουρανία (1993). Άπαντα Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ', τόμος Β'. Λευκωσία: Ίδρυμα Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ'
  • Νικολάου, Μαρία (2005). Οι κύριες συνιστώσες του Κυπριακού ζητήματος. Οι κοινωνικές επιπτώσεις του κυπριακού ζητήματος στην συμβίωση της ελληνοκυπριακής και τουρκοκυπριακής κοινότητας Διπλωματική εργασία, Πανεπιστήμειο Αιγαίου, Σχολή Κοινωνικών Επιστημών, Τμήμα κοινωνιολογίας, επιβλέπων καθηγητής: Πάνος Γρηγορίου, Μυτιλήνη
  • Ρίχτερ, Χάιντς Α. (2007). Ιστορία της Κύπρου, τόμος πρώτος (1878-1949). Αθήνα: Εστία. ISBN 9789600512946. 
  • Ρίχτερ, Χάιντς Α. (2011). Ιστορία της Κύπρου, τόμος δεύτερος (1950-1959). Αθήνα: Εστία. ISBN 978-960-05-1502-2. *Παπαδημήτρη Π, Πετρίδη Π., (1980). Ιστορική Εγκυκλοπαίδεια της Κύπρου. τόμος 11ος. Λευκωσία: εκδόσεις Κ. Επιφανίου,

Βιβλιογραφια στα Αγγλικά

  • Behlul Ozkan (2012). From the Abode of Islam to the Turkish Vatan: The Making of a National Homeland in Turkey. Yale University Press, ISBN 978-0-300-18351-1.
  • Diez, Thomas (2002). The European Union and the Cyprus Conflict: Modern Conflict, Postmodern Union. Manchester University Press, ISBN 9780719060793.
  • Ker-Lindsay, James (2011). The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know. USA: Oxford University Press ISBN 9780199757152
  • Lange, Matthew (2011). Educations in Ethnic Violence: Identity, Educational Bubbles, and Resource Mobilization. Cambridge University Press, ISBN 9781139505444.
  • Mirbagheri Farid (2009). Historical Dictionary of Cyprus, Scarecrow Press, ISBN 0810855267
  • G. Bellingeri. T. Kappler (2005). Cipro oggi. Casa editrice il Ponte. ISBN 978-88-89465-07-3.
  • Papadakis, Yiannis. Peristianis, Nicos. Welz, Gisela (2006). Divided Cyprus: Modernity, History, and an Island in Conflict. Indiana University Press, ISBN 9780253111913.
  • Grob-Fitzgibbon, Benjamin (2011). Imperial Endgame: Britain's Dirty Wars and the End of Empire. Palgrave Macmillan, ISBN 9780230300385
  • Tatum, Dale C. (2002). Who Influenced Whom?: Lessons from the Cold War. University Press of America, ISBN 978-0-7618-2444-2.
  • Karyos Andreas (2009). “EOKA and Enosis in 1955-1959: Motive and Aspiration Reconsidered”, (paper presented at the 4th scientific symposium “Contemporary Greece and Cyprus” at the Hellenic Observatory of the LSE, University of London, London, UN, 2009). Language of presentation: English.
  • Isachenko, Daria (2012). The Making of Informal States: Statebuilding in Northern Cyprus and Transdniestria. Palgrave Macmillian, ISBN 9780230392076.
  • Kourvetaris, George A. (1999). Studies on modern Greek society and politics. East European Monographs, ISBN 978-0-88033-432-7.
  • Hoffmeister, Frank (2006). Legal aspects of the Cyprus problem: Annan Plan and EU accession. EMartinus Nijhoff Publishers, ISBN 978-90-04-15223-6.
  • Souter, David (15/11/2007). «An island apart: A review of the Cyprus problem». Third World Quarterly.