λήμμα ημιπροστατευμένο

Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από ΕΟΚΑ)
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση

Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών
Συμμετείχε στον αγώνα της Κύπρου για ανεξαρτησία
Ενεργό1955–1959
ΙδεολογίαΈνωσις
ΗγέτεςΓεώργιος Γρίβας
ΠεριοχήΚύπρος
Δύναμη1.250 μέλη
ΣύμμαχοιΕλλάδα
ΑντίπαλοιΒρετανική Αυτοκρατορία
TMT (Τουρκική Οργάνωση Αντίστασης)

Η Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών (ΕΟΚΑ) ήταν ελληνοκυπριακή, εθνικιστική και αντάρτικη οργάνωση που έδρασε κατά τη χρονική περίοδο 1955-1959 στην Κύπρο, με διακηρυγμένο σκοπό την αυτοδιάθεση της Κύπρου, την απαλλαγή από τη βρετανική αποικιοκρατία και τελικά την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.

Δομή και ιδεολογία της ΕΟΚΑ

Αρχηγός της ΕΟΚΑ ήταν ο Γεώργιος Γρίβας, ο οποίος πήρε το κωδικό όνομα Διγενής. Ο Γρίβας καταγώταν από την Κύπρο, αλλά είχε ζήσει αρκετά χρόνια ως στρατιωτικός και αργότερα πολιτικός στην Ελλάδα. Ηταν γνωστός ως αρχηγός της αντικομμουνιστικής οργάνωσης Χ».[1] Η ΕΟΚΑ ήταν αρκετά συγκεντρωτική, ο Γρίβας έλεγχε τα πάντα. Επέβαλε την ιδεολογία του στην ΕΟΚΑ, η οποία ήταν συντηριτική, αντικομμουνιστική, εθνικιστική, ενώ το θρησκευτικό συναίσθημα ήταν έντονο.[2]

Ο Γρίβας είχε χωρίσει την Κύπρο σε 19 τομείς, στον κάθε τομέα υπήρχε ένας τομεάρχης που έδινε αναφορά κατευθείαν στον Γρίβα.[3] Την πυρηνική αυτή δομή οργάνωσης την είχε αντιγράψει από τον αγώνα του ΕΑΜ στην Ελλάδα.[4] O κύριος τρόπος δράσης της ΕΟΚΑ ήταν τα σαμποτάζ με ωρολογιακές βόμβες και νάρκες. Οι αντάρτες μετά από τις επιχειρήσεις συνήθως κατέφευγαν σε ορεινά δάση.[5] Άλλος τρόπος δράσης ήταν οι ρίψεις βομβών.[6]

Μια εκ των τακτικών που χρησιμοποίησε η ΕΟΚΑ ήταν ο εκφοβισμός του τοπικού πληθυσμού των ελληνοκυπρίων που δεν συντάσσονταν μαζί της. Η ΕΟΚΑ, ιδίως μετά την έλευση του Χάρτινγκ, ασκούσε βια, όπως για παράδειγμα δημόσιες εκτελέσεις, όχι μόνο στους προδότες, αλλά και όσους δεν την στήριζαν ενεργά ή της ασκούσαν δημόσια κριτική με στόχο να τρομοκρατηθεί ο πληθυσμός και να συνταχθεί με την ΕΟΚΑ.[7] Σε αυτή την «τρομοκρατική εκστρατεία», όπως έγραψε ο ίδιος ο Γρίβας, η μαθητιώσα νεολαία είχε κομβικό ρόλο, ορισμένοι μαθητές εκπαιδευόντουσαν να γίνουν εκτελεστές.[8]

Η ΕΟΚΑ είχε δώσει βάρος στην εμπλοκή της μαθητιώσας νεολαίας, η οποία με συχνές διαδηλώσεις και την «μάχη της σημαίας» (μαθητές κατεβάζανε την αγγλική σημαία απο το σχολείο, οπόταν η διδασκαλία σταματούσε και στρατιωτικές δυνάμεις έπρεπε να επεμβουν για να αποκαταστήσουν την ομαλότητα) κρατούσαν τους αγγλους στρατιωτες μακρυά απο τα βουνά όπου κρύβονταν αντάρτες της ΕΟΚΑ.[9] Ο Γρίβας διέταξε την δημιουργέια της ΑΝΕ (Αλκιμος Νεολαία ΕΟΚΑ) η οποία λειτουργούσε σε σχολεία της Κύπρου με σκοπό να οργανώνει τις δράσεις της τοπικής νεολαίας.[10] H ΠΕΚΑ ήταν η πολιτική οργάνωση της ΕΟΚΑ, ενεργή κυρίως μετά την εξορία του Μακαρίου.[11]

Η ΕΟΚΑ στελεχώθηκε απο μέλη της ΟΧΕΝ (θρησκευτική οργάνωση νεολαίας της Εκκλησίας), της ΠΕΚ (αγρότες) και της ΠΕΟΝ (οργάνωση εθνικιστών στις πόλεις). Ως γενικός κανόνας, μέλη της ΕΟΚΑ δεν μπορουσαν να γίνουν αριστεροί ή τουρκοκύπριοι, αν και υπήρξαν εξαιρέσεις (για παράδειγμα ο Βάσος Λυσσαρίδης).

Η δράση της ΕΟΚΑ

Προεργασίες για έναρξη του αγώνα της ΕΟΚΑ

Μετά την αποτυχία της Διασκεπτικής Συνέλευσης το 1948, η Εκκλησία της Κύπρου ανάλαβε την οργάνωση του ενωτικού δημοψηφίσματος ανάμεσα στους ελληνοκύπριους το 1950.[12] Οι τουρκοκύπριοι αντιτάχθηκαν σφοδρά της προοπτικής ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα.[13] Η αποτυχία του Δημοψηφίσματος ωστόσο να προωθήσει την επιθυμητή λύση των ελληνοκυπρίων, οδήγησε ορισμένους στην σκέψη της ένοπλης πάλης. Ανάμεσα σε αυτούς ήταν και ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Μακάριος Γ΄.[14] Με επικεφαλή τον Μακάριο, μια επιτροπή δημιουργήθηκε στην Αθήνα απο οπαδούς της Ένωσης, με σκοπό την προώθηση του ενωτικού στόχου. Ο Γεώργιος Γρίβας επιλέχθηκε ως στρατιωτικός αρχηγός του αγώνα.[14]

Από το 1954, πολεμοφόδια ξεκίνησαν να καταφθάνουν στην Κύπρο, υπό συνθήκες μυστικότηες. Τα δυο πρώτα πλοιάρια προσάραξαν στην Χλώρακα, δυτικά της Πάφου.[15] Το τρίτο πλοιάριο ωστόσο, το Ἁγιος Γεώργιος, που έφτασε την 25η Ιανουαρίου 1955, έγινε αντιληπτό από τις αγγλικές δυνάμεις, οι οποίες είχαν πληροφορίες για την έλευση του. Κατασχέθηκαν οπλισμός και προκυρήξεις.[16]

Από την 1η Απριλιου 1955 εώς τον Μάρτιο του 1956

Το βράδυ της 31ής Μαρτίου προς 1η Απρι­λίου του 1955 η ΕΟΚΑ ξεκίνησε την δράση της με βομβιστικές επιθέσεις σε διάφορες κυβερνητικές, παραγωγικές, αστυνομικές και στρατιωτικές εγκαταστάσεις σε Λευκωσία, Λεμεσό, Λάρνακα και Αμμόχωστο. Μεγαλύτερη επιτυχία είχε η ομάδα του Μάρκου Δράκου στη Λευκωσία, η οποία κατάφερε να προκαλέσει ζημιά αξίας 150 χιλιάδων αμερικάνικων δολαρίων στον κυβερνητικό ραδιοφωνικό σταθμό. Στην επαρχεία Αμμοχώστουο Μόδεστος Παντελή έχασε την ζωή του απο ηλεκτροπληξία κατά την διάρκεια απόπειρας βραχυκυκλώματος γραμμών υψηλής τάσεως.[17]

Οι αγγλικές δυνάμεις αιφνιδιάστηκαν απο τις επιθέσεις της ΕΟΚΑ. Τότε, κυβερνήτης στην Κύπρο ήταν ο Ρόμπερτ Αρμιτέιζ, ο οποίος είχε στην διάθεση του λίγες πληροφορίες για την ΕΟΚΑ.[18]. Το ΑΚΕΛ καταδίκασε τις επιθέσεις της ΕΟΚΑ, ενώ και η αγωνία των Τουρκοκύπριων αυξανόταν.[19]

Το επόμενο κύμμα επιθέσεων της ΕΟΚΑ εκδηλώθηκε στα μέσα του Ιούνη 1955. Μέχρι τότε η ΕΟΚΑ είχε μείνει αδρανής με εντολή του Μακαρίου. Στις 18 Ιουνίου λοιπόν η ΕΟΚΑ επιτεθηκε σε αγγλικούς στόχους, σε χώρους αναψυχής των βρετανών στρατιωτών, αστυνομικους σταθμους και στρατιωτικές εκγραταστάσεις.[20] Οι επιθέσεις κράτησαν ως τις 28 Ιουνίου, με τον Γρίβα να είναι απογοητευμένος λόγω της ελλειψης επιθετικότητας (εκτελέσεων) των ανταρτών του κατά Ελληνοκύπριων "προδοτών" - δηλαδή κυρίως αστυνομικών. [21]

Οι Βρετανοί αλλάξανε κυβερνήτη της Κύπρου το Φθινώπορο του 1955. Σε μια προσπάθεια να δείξουν πιο σκληρή απάντηση στην ΕΟΚΑ, αντικαταστάθηκε στις 4 Οκτωμβρίου ο Αρμιταζ από Τζον Χάρντινγκ.[22] Σύντομα (στις 26 Νοέμβρη) θα κυρηττε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης και θα την συνόδευε με εισαγωγή δρακόντιων νόμων, οπου μεταξύ άλλων προβλεπόταν η ποινή θανάτου σε περίπτωση πυροβολισμού καθώς και στην κατασκευή και μεταφορά όπλων.[23]

Μια άλλη παράμετρος που συνέτεινε στο φορτισμένο κλίμα του Φθινοπώρου του 1955 ήταν η δίκη του Μιχαλάκη Καραολή και η καταδίκη του σε θανατο, η οποία οταν έγινε γνωστή πυροδότησε μαθητικές διαδηλώσεις.[24]

Τον χειμώνα του 1955 προς 1956, διεξήχθησαν οι συνομιλίες Μακαρίου-Χάρτιγκ για επίλυση του προβληματος,[25] ωστόσο παρά τις υποχωρήσεις αμφοτέρων, οι συνομιλίες κατέρρευσαν στις αρχές Μαρτίου.[26] Οι Βρεταννοί αποφάσισαν να εξορίσουν τον Μακάριο, ωστε να αποδυναμωθεί, και στις 9 Μαρτίου ήταν ήδη στο αεροπλάνο με κατεύθυνση τις Σευχέλλες.[27]

Από την Εξορία του Μακαρίου (Μάρτιος 1956) εώς την έλευση του Χιου Φουτ

Μετά την εξορία του Μακαρίου, ο Γρίβας απόκτησε μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων και η δράση της ΕΟΚΑ εντατικοποίηθηκε, τόσο εκτελέσεις οσο και βομβιστικές επιθέσεις.[28] Ξεκινήσαν δε οι πρώτες διακοινοτικές ταραχές μετά την πρώτη εκτέλεση τουρκύπριου αστυνομικού. Αυτό οδήγησε σε ταραχές σε αρκετά σημεία της Κύπρου[29] Οι απαρχές της διακοινοτικής βιας, την οποία οι βρεττανοί αντιμετώπιζαν ευμενώς καθώς δικαιολογουσε την παρουσία στο νησί, οδήγησαν απο το 1956 το διαχωρισμό της Λευκωσίας σε δυο μέρη μεσω μιας γραμμής που έμμελε να ήταν ο πρόδρομος της Πράσινης Γραμμής.[30]

Από τα τέλη της άνοιξης, ο Χάρντιγκ εξαπέλυσε επίθεση στο Τρόοδος και τον Πενταδάκτυλο με σκοπό την εξάρθρωση της ΕΟΚΑ με συμμετοχή αρκετών μονάδων του στρατου. Ωστόσο ο Γρίβας έβρισκε τρόπο να ξεγλιστράει.[31] Μια προσφορά για συνθηκολόγηση του Χάρτνιγκ στην ΕΟΚΑ με περιορισμένη ομως αμνηστία στους αγωνιστές, απορρίφθηκε απο την ΕΟΚΑ. [32]

Τον Σεπτέμβρη η ΕΟΚΑ ξαναξεκίνησε τις επιθέσεις, αυτή την φορά με μεγαλύτερη ένταση κυρίως τις εκτελέσεις, με τον Νίκο Σαμψών να διακρίνεται .[33] Τους επόμενους μήνες η βία κλιμακώθηκε περαιτέρω, οι επιθέσεις της ΕΟΚΑ αυξήθηκαν και ο Χαρντιγγκ αυστηροποισε επιπλέον τους νόμους της Εκτακτης Aνάγκης.[34] Αυτό οδήγησε σε περισσότερες επιτυχίες τους Βρετανούς στον τομέα των πληροφοριών, πράγμα που με την σειρά του οδήγησε σε αυξημένη καχυποψία ανάμεσα στους αντάρτες της ΕΟΚΑ και ιδίως στον Γρίβα. [35] Επιτυχίες όμως οι Βρετανοί είχαν και στα βουνά, καθώς κατάφεραν με την βοήθεια των καταδρομών, να εξαρθρώσουν αρκετές ομάδες ανταρτών, με σημαντικότερη στις 3 Μαρτίου 1957, όταν συνέλαβαν τους συντρόφους του Γρηγόρη Αυξεντίου με τον ίδιο να σκοτώνεται μετά από μια ηρωϊκή μάχη. Η δυνατότητες της ΕΟΚΑ για ανταρτοπόλεμο είχαν εξαντληθεί και δεν θα ανακάμπταν ποτέ ξανα.[36]

Λίγες μέρες αργότερα, στις 13 Μαρτίου, εκτελέστηκε δια απαγχονισμου ο Ευαγόρας Παλλικαρίδης, ο νεαρότερος-και τελευταίος απο τους απαγχονισθέντες αντάρτες της ΕΟΚΑ. Η εκτέλεση του είχε διεθνή αντίκτυπο, στην Ελλάδα προκλήθηκαν ταραρχές ενώ ο Χάρντιγκ δεκτηκε πιέσεις από την κυβέρνηση της Βρεττανίας να καταργήσει την θανατική ποινή.[37]

Μετά την αποδυνάμωση των ανταρτών στα βουνά τον χειμώνα χειμώνα του 1957, ο Γρίβας κυρηξε μονομερής εκεχειρία τον Μάρτη. Έτσι και αλλιως, οι δυνατότες του για δράση ηταν περιορισμένες και έπρεπε να αναδιοργανωθεί. Αυτή την εποχή, άρχισε η εσωτερική σύγκρουση στην Κύπρο.[38]

Παρόλο που είχαν προηγηθεί αναίμακτες λεκτικές αντιπαραθέσεις μεταξύ της ΕΟΚΑ και του ΑΚΕΛ, το καλοκαίρι του 1957 αλλαξε η μεταξύ τους κατάσταση με τις εκτελέσεις αριστερών ως προδότες, μια κατάσταση που συνεχίστηκε και το 1958. Το ΑΚΕΛ τότε εκπροσωπούσε σχεδόν τον μισό ελληνοκυπριακό πληθυσμό και απαιτουσε να συμμετέχει στις συνομιλίες με τους Άγγλους μαζί με τον Μακάριο ως εκπρόσωπησοι των Ελληνοκυπρίων. Ο Γρίβας έβλεπε πως εγκυμονούσε τον κινδύνου οι κομμουνιστές να γίνουν κυρίαρχοι του πολιτικου παιχνιδιου. Καθώς η ένταση μεταξύ ΕΟΚΑ και ΑΚΕΛ κλιμακωνόταν, ο Γρίβας ίδρυσε εντός της ΕΟΚΑ την ΥΑΚΑ (Υπηρεσία Αντιμετώπισης Κομμουνιστικής Αντιδράσεως) ενώ έδωσε εντολή για ξυλοκόπημα και εκτελέσεις αριστερών καθως ο ορισμός του προδότη πλεον συμπεριλάμβανε όλους τους κομμουνιστές.[39]

Τον Οκτώμβρη του 1947, ο Χάρτιγκ παρετήθηκε από κυβερνήτης της Κύπρου, έχοντας καταφέρει ισχυρο πλήγμα κατά της επιχειρισιακής ικανότητας της ΕΟΚΑ, αλλά χωρίς να την έχει εξοντώσει πλήρως.[40]

Περίοδος Χιου Φουτ (Οκτώβριος 1957 - Φεβρουάριος 1959)

Ο νέος κυβερνήτης της Κύπρου, ο φιλελεύθερος Χιού Φούτ ανέλαβε την διακυβέρνηση της Κύπρου μετά τον Χάρτνιγκ με σκοπό να επιδιώξει να λύσει πολιτικά το αδιέξοδο στο οποίο βρισκόταν το Κυπριακό.[41]

Η περίοδος Φουτ σημαδεύτηκε απο αιματηρές διακοινοτικές συγκρούσεις καθώς και συνέχιση της επίθεσης στην Αριστερα απο την ΕΟΚΑ.[42] Η εναντίωση στην ΕΟΚΑ και της προοπτικής της ένωσης στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, οδήγησαν στην δημιουργία μικρών παραστρατιωτικών οργανώσεων οι οποίες συνενώθηκαν για να καταλήξουν στην ΤΜΤ, μια τρομοκρατική οργάνωση πλήρως ελεγχόμενη από την Τουρκία. Στόχο είχε να αντιμετωπίσει την ΕΟΚΑ, τους κομμουνιστές και στην δημιουργία διακοινοτικών ταραχών που θα οδηγούσαν στον διαχωρισμό των δυο κοινοτήτων.[43] Οι διακοινοτικες ταραχές εφτασαν στο απόγειο τους στις αρχες του καλοκαιριου του 1958, όπου ανοιξε ενας φαύλος κύκλος με διαδοχικους φόνους αοπλων πολιτων οι οποίοι συνεχιζοντα με αλλους φόνους για εκδίκιση και αντεκδίκηση. Συνολικά υπήρξαν 100 νεκροί και 170 σοβαρά τραυματίες απο αυτό τον κυκλο βίας.[44]

Ο αγώνας της ΕΟΚΑ ελαβε ουσιαστικά τέλος οταν Ελλάδα και Τουρκία ήρθαν σε συμφωνία για το Κυπριακό στην Ζυρίχη τον Φεβρουαρίο του 1959. Αποφασίστηκε η ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας, με βαση ενα Συνταγμα προέβλεπε ενα ανεξάρτητο κράτος με δικοινοτικά χαρακτηριστικά. Στις 9 Μαρτίου 1959, ο Γρίβας με μια προκύρηξη του εθεσε τέρμα στον αγώνα της ΕΟΚΑ, αποδεχόμενος- με κάποια απογοήτευση -τις συμφωνίες.[45]

Απώλειες αντιμαχόμενων πλευρών

Την τετραετία που κρατησε ο αγώνας της ΕΟΚΑ, όλες οι αντιμαχόμενες πλευρές υπέφεραν βαριές απώλιες.

Σχετικά με τις απώλιες της ΕΟΚΑ, σύμφωνα με τον Ρίχτερ ο οποίος επικαλείται στοιχεία αγωνιστών της ΕΟΚΑ, σκοτώθηκαν περίπου 250 μέλη της ΕΟΚΑ, εκ των οποίων τα 134 από ατυχήματα ή χρήση βίας εντός της οργάνωσης.[46] Tο Κέντρο Έρευνας και Τεκμηρίωσης της ΕΟΚΑ, αναφέρει 109 νεκρούς[47] Ο David French αναφέρει η κυβέρνηση της Κύπρου τον Μάρτιο του 1957 ανακοίνωσε πως η ΕΟΚΑ απώλεσε μεταξύ 85-95 μελών από τις βρετανικές δυνάμεις, ενώ άλλοι 17 σκοτώθηκαν σε ατυχήματα (κυρίως από εκρήξεις βομβών)[48]

Όσο αφορά τις βρετανικές απώλιες από τις ενοπλες δυνάμεις, οι συνολικές απώλιες είναι 360 ατομα ( συμπεριλαμβάνονται και θάνατοι από φίλια πυρά, ατυχήματα, δασικές πυρκαγιές κ.ά.). Οι βρετανικές απώλειες απο άμεσες ενέργειες της ΕΟΚΑ ανέρχονται σε 104 Βρετανούς στρατιωτικούς και 51 αστυνομικούς (διαφόρων εθνικοτήτων, μεταξύ των οποίων και 15 Ελληνοκύπριοι) και 26 πολίτες.[49]

Αντιγνωμία υπάρχει και στον αριθμό των ελληνοκύπριων που έχουν χάσει την ζωή τους από ενέργειες της ΕΟΚΑ. Σύμφωνα με τον κατάλογο Ρίχτερ, εξ αιτίας των δράσεων της ΕΟΚΑ εχασαν την ζωή τους 203 ελληνοκύπριοι.[50] Ο Μακάριος Δρουσιώτης δημοσίευσε μια λίστα με τα ονοματεπώνυμα τους και την αιτία θανάτου τους. Ο David French αναφέρει διαφορες ερευνες που έχουνε διεξαχθεί: ερευνα του 1974 που βασιστηκε σε ρεπορταζ κυπριακών εφημερίδων της περιοδου 1955-59, οι νεκροί ανέρχονταν στους 148. Μια εκθεση των βρετανικών αρχών ασφαλείας αναφέρει τον αριθμό των 218 ελληνοκύπριων νεκρών.[51]

Συνδέσμοι αγωνιστών της ΕΟΚΑ αναφέρουν πως οι εκτελεστηκαν 80 προδότες.[52]

Νεκροί από επιθέσεις της ΕΟΚΑ[50]
Απώλειες ενόπλων δυνάμεων νεκροί
Στρατός 80
Αεροπορία 16
Πεζοναύτες 7
Ναυτικό 1
Απώλειες της αστυνομίας
Βρετανοί αστυνομικοί 12
Ελληνοκύπριοι αστυνομικοί 15
Τουρκοκύπριοι αστυνομικοί 22
Άλλοι 2
Νεκροί πολίτες
Βρετανοί 26
Ελληνοκύπριοι εκτελεσθηκαν 80 προδότες σύμφωνα με μελέτη του Συνδέσμου Αγωνιστών ΕΟΚΑ
148 ή 187 (σύμφωνα με δύο ξεχωριστές έρευνες που παραθέτει ο David French)
203 (σύμφωνα με τον κατάλογο του Κάρτερ)
Τούρκοκύπριοι 7
Άλλοι 2
Σύνολο μέχρι 393

Η ΕΟΚΑ στα εκπαιδευτικά συστήματα Ελληνοκυπρίων και τουρκοκυπρίων

Στην ελληνοκυπριακή κοινότητα η ΕΟΚΑ τιμάται ως απελευθερωτική οργάνωση.[53] Αντιστρόφως ανάλογα στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, οι μαθητές διδάσκονται πως η ΕΟΚΑ ήταν τρομοκρατική οργάνωση.[54]

Τα πιο γνωστά μέλη της ΕΟΚΑ

Δείτε επίσης

Παραπομπές

Λίστα Παραπομπών

  1. Ρίχτερ 2011, σελ. 69· French 2015, σελ. 46.
  2. Θρασυβούλου 2016, σελ. 298-316.
  3. Βαρνάβα 2012, σελ. 58· French 2015, σελ. 54.
  4. Ρίχτερ 2011, σελ. 230.
  5. French 2015, σελ. 48-49.
  6. French 2015, σελ. 54.
  7. French 2015, σελ. 106 & 158-163.
  8. Ρίχτερ 2011, σελ. 383· French 2015, σελ. 55.
  9. Ρίχτερ 2011, σελ. 478-481.
  10. Ρίχτερ 2011, σελ. 354· French 2015, σελ. 59.
  11. French, σελ. 59.
  12. Ρίχτερ 2011, σελ. 31.
  13. Ρίχτερ 2011, σελ. 35-38.
  14. 14,0 14,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 111-115.
  15. French 2015, σελ. 50.
  16. Ρίχτερ 2011, σελ. 233-238.
  17. Ρίχτερ 2011, σελ. 248-250.
  18. Ρίχτερ 2011, σελ. 266-267.
  19. Ρίχτερ 2011, σελ. 263 & 296.
  20. Ρίχτερ 2011, σελ. 253-256: Ο Ρίχτερ αναφέρει ένα ελληνοκύπριο νεκρό όταν εξεράγει βομβα σε πολυσύχναστο δρόμο εξω απο αστυνομικό σταθμό
  21. Ρίχτερ 2011, σελ. 257-259.
  22. Holland 1999, σελ. 83.
  23. Ρίχτερ 2011, σελ. 373.
  24. Ρίχτερ 2011, σελ. 378-381.
  25. Ρίχτερ 2011, σελ. 393-396.
  26. Ρίχτερ 2011, σελ. 417-419.
  27. Ρίχτερ 2011, σελ. 419-421.
  28. Ρίχτερ 2011, σελ. 486 & 496: Ο τίτλος της ενότητας ειναι «Η βία εντείνεται (άνοιξη) σελ 476
  29. Ρίχτερ 2011, σελ. 491-492.
  30. Ρίχτερ 2011, σελ. 497-499.
  31. Ρίχτερ 2011, σελ. 499-512.
  32. Ρίχτερ 2011, σελ. 515-517.
  33. Ρίχτερ 2011, σελ. 566-572.
  34. French 2015, σελ. 144· Ρίχτερ 2011, σελ. 583.
  35. Ρίχτερ 2011, σελ. 587.
  36. Ρίχτερ 2011, σελ. 588-595· French 2015, σελ. 152-153.
  37. Ρίχτερ 2011, σελ. 616-617· French 2015, σελ. 99-100.
  38. Ρίχτερ 2011, σελ. 707· French 2015, σελ. 157 & 163-164.
  39. French 2015, σελ. 164-167· Holland 1999, σελ. 203· Ρίχτερ 2011, σελ. 709-711.
  40. Ρίχτερ 2011, σελ. 726· Holland 1999, σελ. 206.
  41. Ρίχτερ 2011, σελ. 737-739.
  42. Ρίχτερ 2011, σελ. 815 & 844.
  43. Ρίχτερ 2011, σελ. 814 -823· Holland 1999, σελ. 216 & 242· French 2015, σελ. 255-258.
  44. Ρίχτερ 2011, σελ. 826 -836.
  45. Holland 1999, σελ. 304-305· French 2015, σελ. 3 & 286-292.
  46. Ρίχτερ 2011, σελ. 977.
  47. Κέντρο Έρευνας και Τεκμηρίωσης Σ.Ι.Μ.Α.Ε.
  48. French 2015, σελ. 307.
  49. Ρίχτερ 2011, σελ. 977-979.
  50. 50,0 50,1 Ρίχτερ 2011, σελ. 979.
  51. French 2015, σελ. 159-162.
  52. Παπαπολυβίου 2010, σελ. 395.
  53. Ρίχτερ 2011, σελ. 983.
  54. Kizilgurek 1999, σελ. 393.

Βιβλιογραφία

Βιβλιογραφία στα Ελληνικά

  • Βαρνάβα, Ανδρέας (2002). Ιστορία του απελευθερωτικού αγώνα της ΕΟΚΑ. Λευκωσία: Ίδρυμα ΕΟΚΑ. ISBN 9963-576-99-0. 
  • Θρασυβούλου, Μάριος (2016). Ο εθνικισμός των Ελληνοκυπρίων, από την αποικιοκρατία στην Ανεξαρτησία. Θεσσαλονίκη: επίκεντρο. ISBN 978-960-458-686-8. 
  • «Αγωνιστές που έχουν υποστεί βασανιστήρια». myweb.cytanet.com.cy. Κέντρο Έρευνας και Τεκμηρίωσης Σ.Ι.Μ.Α.Ε. Ανακτήθηκε στις 17 Αυγούστου 2019. 
  • Παπαπολυβίου, Πέτρος (2010). «Ο αγώνας της ΕΟΚΑ και η ταυτότητα «Προδότης». Η χρήση της λέξης, η προϊστορία, το έγκλημα και η τιμωρία». Στο: Γούναρης, Βασίλης Κ. Ανορθόδοξοι πόλεμοι. Μακεδονία, Εμφύλιος, Κύπρος. Αθήνα: εκδόσεις Πατάκη. 
  • Ρίχτερ, Χάιντς Α. (2011). Ιστορία της Κύπρου, τόμος δεύτερος (1950-1959). Αθήνα: Εστία. ISBN 978-960-05-1502-2. 

Βιβλιογραφια στα Αγγλικά