Νάουσα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από Νάουσσα)
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Αυτό το λήμμα αφορά την πόλη Νάουσα στην Ημαθία. Για την κωμόπολη στην Πάρο, δείτε: Νάουσα Πάρου. Για άλλες χρήσεις του ονόματος, δείτε: Νάουσα (αποσαφήνιση).

Συντεταγμένες: 40°38′00″N 22°04′00″E / 40.6333°N 22.0667°E / 40.6333; 22.0667

Νάουσα Ημαθίας
Naousa view from St Theologos hill 4.jpg
Dimos Naousas.png
Τοποθεσία στο χάρτη
Τοποθεσία στο χάρτη
Νάουσα Ημαθίας
40°37′50″N 22°3′51″E
ΧώραΕλλάδα
Διοικητική υπαγωγήΔήμος Ηρωικής Πόλης Νάουσας
Γεωγραφική υπαγωγήΠεριφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας
Έκταση425 km²
Πληθυσμός18 882 (2011)
Ταχ. κωδ.592 00
Τηλ. κωδ.23320
Ζώνη ώραςUTC+02:00 (επίσημη ώρα)
UTC+03:00 (θερινή ώρα)
ΙστότοποςΕπίσημος ιστότοπος
Commons page Σχετικά πολυμέσα
Η εξέλιξη του πληθυσμού της πόλης
Έτος Κάτοικοι Μεταβολή
1920[1] 8.483 ---
1928[2] 10.438 +23.05%
1940[3] 12.815 +22.25%
1951[4] 12.584 -01,80%
1961[3] 15.492 +23,11%
1971[5] 17.375 +12,12%
1981[6] 19.430 +11.83%
1991[7] 19.794 +01,87%
2001[8] 20.176 +01.93%
2011

Η Νάουσα ή επίσημα η Ηρωική πόλη της Νάουσας, είναι ορεινή πόλη της Κεντρικής Μακεδονίας, κτισμένη στους πρόποδες του όρους Βερμίου. Σύμφωνα με την απογραφή του έτους 2011 ο πληθυσμός φτάνει τους 20.176 κατοίκους. Ο ευρύτερος Δήμος, μετά τη διοικητική μεταρρύθμιση του σχεδίου Καλλικράτης, διαμόρφωσε τον πληθυσμό του σε 32.494 κατοίκους. Από το 1955 με βασιλικό διάταγμα χαρακτηρίζεται ως ηρωική πόλη για τους αγώνες και τις θυσίες των κατοίκων κατά την περίοδο των απελευθερωτικών αγώνων του 1822.

Η Νάουσα χιονισμένη
Το Δημοτικό Πάρκο της πόλης, τον χειμώνα
Γενίτσαρος σε παραδοσιακό κτίριο της πόλης
Το πάρκο Αγίου Νικολάου στη Νάουσα
O ποταμός Αράπιτσα που διασχίζει την πόλη

Η Αράπιτσα της Νάουσας είναι ένα από τα λίγα ποτάμια στην Ελλάδα που έχουν ονομασία θηλυκού γένους, με την Nέδα στα σύνορα Ηλείας και Μεσσηνίας, την Έρκυνα στην Λιβαδειά, την Ερμίτσα στο Αγρίνιο, την Ζηλιάνα στην Πιερία να συναποτελούν τα πιο γνωστά.

Ετυμολογία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Νάουσα ήταν παλιότερα γνωστή και ως Νιάουστα. Πιθανότερο ενδεχόμενο θεωρείται η ίδρυσή της ως "Νέα Αυγούστα" από τους Ρωμαίους, με το "Νιαούστα" και τελικώς το "Νάουσα" να αποτελούν παραφθορά του[9]. Άλλη λαϊκή ετυμολογία θεωρεί το όνομα "Νάουσα" ως ουσιαστικοποίηση του ρήματος "ναώ", δηλαδή ρέω ή επιπλέω (εξού και ναυτικός).

Κλίμα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

To πάρκο του Αγίου Νικολάου, το χειμώνα

Το κλίμα της Νάουσας είναι ηπειρωτικό μεσογειακό. Επηρεάζεται από τη γειτνίασή του κάμπου της Ημαθίας με τον Θερμαϊκό Κόλπο, αλλά και από τις μεταβολές της θερμοκρασίας και της βροχόπτωσης από τον ορεινό όγκο του Βερμίου, ο οποίος διαφοροποιεί σημαντικά τα μετεωρολογικά και κλιματικά χαρακτηριστικά της περιοχής, δημιουργώντας μία ορεινή και μία ημιορεινή ζώνη αυξημένης υγρασίας και μία πεδινή ζώνη με χαμηλό επίπεδο βροχοπτώσεων, ιδιαίτερα τους θερινούς μήνες. Στην περιοχή κυριαρχούν οι βόρειοι και βορειοδυτικοί άνεμοι χαμηλής και μέτριας έντασης, ενώ την άνοιξη κυριαρχούν οι νότιοι άνεμοι. Άλλοι παράγοντες μεταβολής των κλιματολογικών χαρακτηριστικών της περιοχής, οφείλονται στην ανθρώπινη παρέμβαση. Συγκεκριμένα λόγω της λειτουργίας των θερμοηλεκτρικών σταθμών στο οροπέδιο της Εορδαίας, καθώς και λόγω της δημιουργίας τριών τεχνητών λιμνών στον ρου του Αλιάκμονα, έχουμε συχνότερα την εμφάνιση πιο χαμηλών θερμοκρασιών κατά την περίοδο του χειμώνα στην περιοχή.[10]

Γεωγραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

To Bέρμιο, από τον Άγιο Νικόλαο Νάουσας

Η Νάουσα βρίσκεται χτισμένη στο δυτικό τμήμα της περιφερειακής ενότητας Ημαθίας, 22 χιλιόμετρα βορειότερα από την πρωτεύουσα του νομού Βέροια. Βρίσκεται 90 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της Θεσσαλονίκης και 32 χιλιόμετρα νότια της Έδεσσας. Είναι χτισμένη αμφιθεατρικά στους ανατολικούς πρόποδες του όρους Βέρμιο. Οι ορεινοί όγκοι γύρω από τον οικισμό καλύπτονται από πλούσια βλάστηση, ενώ η περιοχή του Αγίου Νικολάου είναι ανακηρυγμένο ως Τοπίο ιδιαιτέρου Φυσικού Κάλλους.[11]

Ο ποταμός Αράπιτσα είναι ο σημαντικότερος υδροφορέας της περιοχής και διασχίζει την πόλη.[12] Σε κοντινή απόσταση υπάρχουν τα ερείπια της περίφημης Σχολής του Αριστοτέλη,[13] στην οποία διδάχτηκε σε νεαρή ηλικία από το μεγάλο φιλόσοφο Αριστοτέλη ο Μέγας Αλέξανδρος. Το μέρος έχει αξιοποιηθεί και τουριστικά, αλλά με σεβασμό προς το περιβάλλον, πράγμα που εγγυάται και η υπαγωγή του στο Πρόγραμμα LIFE της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οικονομία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ευρύτερη περιοχή της Νάουσας φημίζεται για την οινοπαραγωγή της. Το ομώνυμο κόκκινο κρασί Νάουσα, έχει λάβει πολλές διακρίσεις στην χώρα και στο εξωτερικό. Ήταν από τα πρώτα κρασιά στην Ελλάδα που κυκλοφόρησαν και εμφιαλωμένα. Το όνομα της ιδιαίτερης ποικιλίας του κρασιού αυτού είναι το ξινόμαυρο, που αποτελεί Ονομασία Προελεύσης Ανωτάτης Ποιότητος (Ο.Π.Α.Π.), και με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και γεύση που διαμορφώνονται τη μέθοδο "blank de noir". Η ευρύτερη πεδινή περιοχή της Νάουσας παράγει υψηλής ποιότητας ροδάκινα, μήλα και κεράσια και διατίθενται σε εγχώριες και διεθνείς αγορές. Η Νάουσα φημίζεται επίσης για το παραδοσιακό καρναβάλι της και με χορευτικό δρώμενο Μπούλες, που προσελκύει κάθε χρόνο μεγάλο αριθμό επισκεπτών.

Αρχιτεκτονική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το εργοστάσιο του 19ου αι. που λειτουργεί ως Πανεπιστημιακό Τμήμα
Παλιά σπίτια της Νάουσας
Το 1ο Δημοτικό Σχολείο Νάουσας, χτισμένο το 1911
Παλιά γειτονιά στη Νάουσα

Σήμα κατατεθέν της πόλης είναι ο Πύργος του Ρολογιού, κοινώς «Ρολόι» που βρίσκεται μπροστά από το Δημαρχείο. Είναι δωρεά του βιομηχάνου Γεώργιου Αναστασίου Κύρτση, κτίστηκε το 1895 με πωρόλιθο και είναι ύψους 25 μέτρων. Διασώζει τον πρωτότυπο μηχανισμό του. Υπάρχουν σκέψεις να καταστεί προσβάσιμος για επισκέπτες, επιτρέποντας τη θέαση της πόλης.

Καινούριο σήμα κατατεθέν τείνει να γίνει ο Οβελίσκος που είναι τοποθετημένος στην κεντρική πλατεία της πόλης, έχει κατασκευαστεί το 2000 και ολοκληρωθεί το 2002. Έχει ύψος 11 μέτρα και θεωρείται από τους δέκα ψηλότερους του κόσμου. Η πόλη δεν διαθέτει παλιές εκκλησίες καθώς όλες κάηκαν στο Ολοκαύτωμα της πόλης από τους Τούρκους, το 1822. Εξαίρεση αποτελεί ο μικρός Ναός του Προδρόμου, που διασώθηκε ως από θαύμα. Οι παλαιότεροι ναοί (Αγίου Γεωργίου και Παναγίας) χρονολογούνται από τον 19ο αιώνα και είναι τρίκλιτες βασιλικές. Ακόμα παλαιότεροι ναοί που καταστράφηκαν το 1822 αντικαταστάθηκαν από μεταγενέστερες εκκλησίες.

Τα παραδοσιακά κτίρια μακεδονικού ρυθμού που υπάρχουν στη Νάουσα καταλαμβάνουν συνήθως αρκετά μεγάλο όγκο και είναι διώροφα με εσωτερική αυλή. Είναι κατασκευασμένα από πωρόλιθους, πλιθιά και ξύλα. Δυστυχώς σήμερα διασώζονται ελάχιστα από αυτά. Συγκεντρώνονται σε διάφορες συνοικίες/γειτονιές της πόλης: Ενώ στα «Πουλιάνα» και στα «Μπατάνια» υπάρχουν τα μεγαλύτερα, αστικά κτίρια, στα «Αλώνια» κυριαρχούν οι μικρότερες λαϊκές κατοικίες. Από τα μεμονωμένα κτίρια άξια μνείας είναι τα σχολεία «Γαλάκεια» και «Σεφέρτζειο» και το «Λάππειο» Γυμνάσιο που ονομάστηκαν έτσι από τα ονόματα των δωρητών.

Η πόλη είναι διάσπαρτη από Βιομηχανικά κτήρια που χρησιμοποιήθηκαν κατά τον 19ο και 20ο αιώνα κυρίως ως Κλωστοϋφαντουργεία. Από τη δεκαετία του 1990 και μετά τα εργοστάσια, σταδιακά έπαψαν να λειτουργούν, συνεπεία της παγκόσμιας κρίσης της κλωστοϋφαντουργίας. Έτσι, έμειναν στην πόλη άδεια κουφάρια να θυμίζουν το πλουσιότατο Βιομηχανικό της παρελθόν. Ήδη αρκετά από αυτά τα κτήρια έχουν περιέλθει στον Δήμο ο οποίος αρχίζει να τους αλλάζει χρήση, όπως ένα που στεγάζει το τμήμα Διοίκησης Τεχνολογίας του Πανεπιστημίου Μακεδονίας ενώ άλλα μετατρέπονται σε Μουσεία και πολυχώρους πολιτισμού.


Αξιοθέατα και δραστηριότητες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Θέα από το Δημοτικό Πάρκο
Λίμνη στο Δημοτικό Πάρκο
ο μικρός ναός του Αγίου Νικολάου στο ομώνυμο άλσος
Το χιονοδρομικό κέντρο 3-5 Πηγάδια
Η Σχολή του Αριστοτέλη στη Νάουσα

Μουσεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο: Έχει εκθέματα της πολιτιστικής κληρονομιάς της Νάουσας και των περιχώρων. Στα εκθέματα συγκαταλέγονται μεταξύ άλλων τοπικές στολές της πόλης και της περιοχής, υφαντά, αργαλειοί, όπλα και κοσμήματα. Βρίσκεται στην οδό Αγ. Δημητρίου 10.
  • Μουσείο Οίνου και Αμπέλου: Βρίσκεται στην οδό Χατζημαλούση 17, στο σπίτι του Ιωάννη Μπουτάρη, ιδρυτή της ομώνυμης εταιρίας. Πρόκειται για παραδοσιακό νεοκλασικό κτίριο του 1908, που αποτέλεσε και το πρώτο οινοποιείο της πόλης. Στο μουσείο μπορεί ο επισκέπτης να πληροφορηθεί για την ιστορία και για την διαδικασία παραγωγής κρασιού στην περιοχή και για όλα τα απαραίτητα αντικείμενα γύρω από το κρασί.
  • Λαογραφικό Μουσείο Βλάχων: Έχει εκθέματα από την ζωή των Ναουσαίων Βλάχων. Μεταξύ άλλων θα δει κανείς αργαλειούς, φλοκάτες και στολές. Βρίσκεται στην οδό Σοφρωνίου 23.
  • Εύξεινος Λέσχη Ποντίων Νάουσας: Εδώ θα βρει ο επισκέπτης μια μεγάλη βιβλιοθήκη που περιέχει και σχεδόν 1.000 βιβλία από την Βιβλιοθήκη της Αργυρούπολης του Πόντου τα οποία έφεραν από τον Πόντο το 1923 οι πρόσφυγες. Αρχικά ήταν γύρω στα 5.000, αλλά πολλά καταστράφηκαν από την κατέρρευση του κτιρίου όπου στεγάζονταν αρχικά, άλλα πάλι μοιράστηκαν και άλλα έγιναν αντικείμενο κλοπής. Τώρα γίνεται προσπάθεια σωτηρίας των εναπομείναντων βιβλίων με αντιγραφή σε σύγχρονα ηλεκτρονικά μέσα, μελέτη και συντήρηση.
  • Συλλογή Σιμανίκα: Πρόκειται για ιδιωτική συλλογή κλασσικής μουσικής που δωρήθηκε στον Δήμο. Η συλλογή περιλαμβάνει σωρεία δίσκων, CD, κασετών και βιντεοταινιών.

Πάρκα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Νάουσα περιβάλλεται από πολύ πράσινο και διαθέτει αρκετά πάρκα. Το δημοτικό πάρκο που δημιουργήθηκε την δεκαετία του 1950, είναι έκτασης 30 περίπου στρεμμάτων, αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά ενδοαστικά πάρκα της Ελλάδας, με επιβλητική θέα στον κάμπο της Ημαθίας, τον διαμορφωμένο ανθόκηπο αλλά και μία λίμνη έκτασης 1,5 περίπου στρεμμάτων που φιλοξενεί ψάρια, πάπιες και κύκνους. Το γνωστότερο άλσος είναι αυτό του Αγίου Νικολάου.[εκκρεμεί παραπομπή]

Άγιος Νικόλαος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σε απόσταση μόνο τριών χιλιομέτρων απ' το κέντρο της πόλης, βρίσκονται οι πηγές του ποταμού της Αράπιτσας μεσα σε πυκνή βλάστηση από πλατάνια. Η Αράπιτσα υδροδοτεί την πόλη και αρδεύει τα εύφορα κτήματα όλης της περιοχής. Στην τοπική βλάστηση υπάρχουν επίσης άγριο αυτοφυές πυξάρι, φλαμουριές και βελανιδιές. Στην τοποθεσία παρέχονται οργανωμένοι χώροι άθλησης όπως γήπεδα βόλλεϋ, μπάσκετ, τέννις, ποδοσφαίρου καθώς και ένα υπερσύγχρονο κλειστό κολυμβητήριο ολυμπιακών διαστάσεων. Επίσης υπάρχουν εγκαταστάσεις εξυπηρέτησης των επισκεπτών με ξενοδοχεία και εστιατόρια.[εκκρεμεί παραπομπή]

Χιονοδρομικά κέντρα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σε απόσταση 17 χιλιομέτρων από την πόλη, βρίσκονται, τα χιονοδρομικά κέντρα Σελίου και το χιονοδρομικό κέντρο 3-5 Πηγάδια, που αποτελούν δύο από τα γνωστότερα χιονοδρομικά κέντρα της Κεντρικής Μακεδονίας. Μάλιστα, το χιονοδρομικό κέντρο Σελίου είναι το πρώτο οργανωμένο χιονοδρομικό κέντρο της χώρας και βρίσκεται στον οικισμό Κάτω Βέρμιο, ένα από τα ψηλότερα χωριά στην Ελλάδα.[14] Το χιονοδρομικό κέντρο 3-5 Πηγάδια είναι μεταγενέστερο του Σελίου και ανήκει διοικητικά στον Δήμο της Ηρωικής Πόλης της Νάουσας.[15] Αποτελεί ένα σύγχρονο χιονοδρομικό κέντρο σε υψόμετρο 1.430 - 2.005 μέτρων με χιονοδρομικές πίστες με κάθε βαθμό δυσκολίας και δρόμους αντοχής. Είναι το πρώτο χιονοδρομικό κέντρο που απέκτησε σύστημα τεχνητής χιόνωσης στην Ελλάδα.[εκκρεμεί παραπομπή]

Αρχαιολογικοί χώροι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αρχαιολογικοί χώροι στην ευρύτερη περιοχή.

  • Η Σχολή του Αριστοτέλους στη θέση "Ισβόρια" της Νάουσας.
  • Το αρχαίο θέατρο της Μίεζας στον Κοπανό.
  • Ο μεγάλος Μακεδονικός τάφος «Κρίσεως» στον Κοπανό.
  • Ο Μακεδονικός τάφος των Λύσωνος και Καλλικλέους στα Λευκάδια.
  • Ο Μακεδονικός τάφος των Ανθεμίων στον Κοπανό.
  • Ο Μακεδονικός Τάφος του ‘’Kinch’’ στον Κοπανό.

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Από την προϊστορία μέχρι την οθωμανική κατάκτηση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην σημερινή θέση που είναι κτισμένη η Νάουσα δεν έχει εντοπιστεί αρχαίος οικισμός. Από την αρχαία ιστορία της περιοχής, αναφέρεται ότι κάτοικοί της ήταν οι Βρίγες, θρακική φυλή γνωστότερη στην ιστορία με το όνομα Φρύγες, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν σε όλη την Ημαθία γύρω στον 12ο αιώνα π.Χ.. Οι Βρίγες θα εκδιωχθούν αργότερα από την περιοχή από μακεδονικές φυλές και θα εγκατασταθούν στην Χαλκιδική. Οικιστικές εγκαταστάσεις που ανάγονται στην Εποχή του Χαλκού έχουν ερευνηθεί τις τελευταίες δεκαετίες στην ευρύτερη πεδινή περιοχή. Μεταγενέστερα ευρήματα από την αρχαϊκή εποχή μέχρι της ελληνιστική περίοδο έχουν ανασκαφεί στις θέσεις Κοπανός, Χαρίεσσα, και Λευκάδια, που οδηγούν στο συμπέρασμα ύπαρξης σημαντικής πόλης, και ίσως της πόλης Μίεζα ή Μέζα που αναφέρεται σε αφιέρωμα των Δελφών.[εκκρεμεί παραπομπή]

Οι σημαντικότερες αρχαιολογικές θέσης της

  • Η Σχολή του Αριστοτέλους στο Νυμφαίο της Μίεζας (Βρίσκεται στη θέση "Ισβόρια" της Νάουσας. Είναι ένα τοπίο πλούσιο σε νερά και βλάστηση όπου βρίσκεται το Νυμφαίο, Ιερό των Νυμφών δηλαδή. Πρώτες ενδείξεις χρήσης του χώρου ανάγονται στην Εποχή του Σιδήρου, όμως μετά τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. ο χώρος θα διαμορφωθεί σε σχολή και εδώ ο φιλόσοφος Αριστοτέλης δίδαξε στον νεαρό Αλέξανδρο φιλοσοφία, ηθική, τέχνες και μαθηματικά. Ανάμεσα σε δύο φυσικά σπήλαια λαξεύτηκε κάθετα ο βράχος, προστέθηκε μία ιωνική κιονοστοιχία και δημιουργήθηκε μία στεγασμένη στοά σε σχήμα Γ. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Βέροιας υπάρχουν κεραμίδες και πήλινες σίμες από τη στέγη της στοάς.
  • Το αρχαίο θέατρο της Μίεζας (θέατρο ελληνιστικών χρόνων (2ος αι. π.Χ.). Ανακαλύφτηκε τυχαία το 1992. Είχε χωρητικότητα γύρω στους 1.500-2.000 θεατές. Οι ανασκαφές συνεχίζονται και κοντά στο θέατρο όπου βρίσκεται η αγορά της Μίεζας).
  • Ο μεγάλος Μακεδονικός τάφος «Κρίσεως» (Αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. Μνημειακός διθάλαμος μακεδονικός τάφος με διώροφη πρόσοψη και τέσσερεις ζωγραφικές παραστάσεις με σκηνές Κρίσεως του νεκρού στον Άδη. Πιθανότατα τάφος του Πευκέστα, στρατηγού του Μεγάλου Αλεξάνδρου από τη Μίεζα).
  • Ο Μακεδονικός τάφος των Λύσωνος και Καλλικλέους (Γύρω στο 200 π.Χ. Μικρός διθάλαμος μακεδονικός τάφος με απλή πρόσοψη και πολύχρωμες ζωγραφικές παραστάσεις. Περιέχει τα οστά και την τέφρα τεσσάρων γενιών μιας οικογένειας υψηλής στρατιωτικής ιεραρχίας και πήρε το όνομα από δυο εκ των νεκρών).
  • Ο Μακεδονικός τάφος των Ανθεμίων (3ου αιώνα π.Χ. Διθάλαμος καμαροσκεπής μακεδονικός τάφος).
  • Ο Μακεδονικός Τάφος του Kinch (Γύρω στα 310-290 π.Χ. Μικρός διθάλαμος μακεδονικός τάφος με απλή πρόσοψη. Η ζωγραφική διακόσμηση του εσωτερικού δε διασώζεται πλέον. Πήρε το όνομα από τον Δανό αρχαιολόγο Kinch που τον ανέσκαψε στα τέλη του 19ου αιώνα).

Το 168 π.Χ. μετά την μάχη της Πύδνας η περιοχή περνά στα χέρια τών Ρωμαίων. Έκτοτε η περιοχή της Νάουσας περνά σε αφάνεια.

η Επανίδρυση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Την πρώτη οικιστική παρουσία έχουμε κατά την διάρκεια της Οθωμανικής κυριαρχίας,όπου αναπτύσσεται η χειροτεχνία. Το 1822 η Νάουσα θα εξεγερθεί κατά των Οθωμανών, αλλά η εξέγερση καταστέλλεται με βαρύ φόρο αίματος. Το Ολοκαύτωμα της Νάουσας, όπως έγινε γνωστή η αιματηρή κατάπνιξη της επανάστασης, με την θυσία των Ναουσαίων γυναικών μαζί με τα παιδιά τους στα νερά της Αράπιτσας, καθιέρωσε τη πόλη ως ηρωϊκή από την Ελληνική Πολιτεία. Παρά την καταστροφή της, η Νάουσα κατορθώνει να οικοδομηθεί και πάλι, σημειώνοντας αξιόλογη ανάπτυξη στα τέλη του 19ου αιώνα, με την ανάπτυξη ιδιαιτέρως της ανθηρής βιομηχανίας της κλωστοϋφαντουργίας. Τα βιοτεχνικά προϊόντα αυτή την περίοδο εξάγονται και σε άλλες χώρες της Ευρώπης. Ο τομέας αυτός θα αποτελέσει και τη βάση για μεγάλη οικονομική ακμή που συνεχίστηκε και μετά την απελευθέρωση από την Οθωμανική κυριαρχία για να παρακμάσει στις αρχές της δεκαετίας του '90. Η παρακμή του κλάδου οδήγησε σε κλείσιμο μεγάλων βιομηχανικών μονάδων και σε δραματική αύξηση της ανεργίας.

Στη Νάουσα παρατηρήθηκε ένα σημαντικό χρονικό κενό όσον αφορά στην κατοίκηση της περιοχής με οργανωμένη μορφή πολιτείας. Στην όψιμη Ρωμαιοκρατία και στα χρόνια που ακολούθησαν, οι αρχαίοι οικισμοί άρχισαν να παρακμάζουν. Ο ανασυνοικισμός, σύμφωνα με την τοπική παράδοση αλλά και έμμεσες ιστορικές μαρτυρίες, τοποθετείται τον 14ο αιώνα (1385-86), λίγο μετά την κατάληψη της Βέροιας από τους Τούρκους (γύρω στα 1383-87). Την εποχή εκείνη επικρατούσε αναρχία στην περιοχή καθώς άτακτες μονάδες γαζήδων έκαναν συχνές επιδρομές και καταλάμβαναν, συχνά για μικρό διάστημα, πόλεις και περιοχές της Μακεδονίας. Tρομαγμένοι κάτοικοι της περιοχής κατέφυγαν μεταξύ άλλων και στα όρια της σημερινής πόλης της Νάουσας, στα δάση και ορεινά άσυλά της και συνέβαλαν στην επανακατοίκηση της περιοχής. Ο ντόπιος τοπάρχης Σιαχ Λιάνης παραχώρησε σημαντικά προνόμια στους χριστιανούς κατοίκους της. [16]Η τοποθεσία όπου είναι χτισμένη η πόλη σήμερα ήταν ιδανική, καθώς όλος ο κάμπος απλωνόταν στα πόδια των κατοίκων που μπορούσαν εύκολα να δουν επερχόμενους κινδύνους.

Μετά την ολοκληρωτική κατάκτηση της Μακεδονίας από τους Οθωμανούς η περιοχή περιήλθε στα χέρια του Γαζή Αχμέτ Εβρενός, ένος από τους πιο δραστήριους στρατηγούς του σουλτάνου Μουράτ Α' στον οποίο η τουρκική παράδοση αποδίδει την κατάληψη σχεδόν κάθε σημαντικής πόλης της Μακεδονίας. Εδώ θα ιδρύσει βακούφι που οι απόγονοί του διατήρησαν στα Γιαννιτσά. Ο ελληνικός πληθυσμός στην περιοχή απολάμβανε εξ αρχής σημαντικά προνόμια, χάρη στην παρέμβαση της Βαλιντέ Χανούμ Σουλτάνας (Μάρα Μπράνκοβιτς, κόρης του Σέρβου ηγεμόνα Γεωργίου Μπράνκοβιτς και σύζυγος του Μουράτ Β'). Η Νάουσα ήταν χριστιανική πόλη εξ’ αρχής (εκτός από τον καδή (δικαστή) και το βοεβόδα (διοικητή) δεν ήταν άλλοι Οθωμανοί στην πόλη), με δικαιώματα αυτοδιοίκησης, δικής της φρουράς και με σημαντικά φορολογικά προνόμια, που επέτρεψαν την γρήγορη συγκέντρωση πληθυσμού και την ανάπτυξη της χειροτεχνίας (οπλουργία, χρυσοχοΐα, υφαντουργία κλπ). Ήδη απ' τον 17ου αιώνα υπάρχει ένα αστικό κέντρο με χίλια περίπου σπίτια και οικονομική επιρροή στην περιοχή της κεντρικής Μακεδονίας και πιο πέρα (λόγω της θέσης στο δρόμο τών καραβανιών που συνέδεε τις νοτιοβαλκανικές αγορές). Ο Εβλιγιά Τσελεμπή αναφέρει ότι κατοικείται κυρίως από Έλληνες κατά την επίσκεψή του το 17ο αιώνα.[17]

Μέχρι τις αρχές του 18ου αιώνα λίγα είναι γνωστά για την πόλη. Η πρώτη σημαντική πληροφορία αναφέρεται στη στάση του 1705 όταν Τούρκος αξιωματούχος πήγε στην περιοχή με την εντολή να στρατολογήσει νέους για τα τάγματα των γενίτσαρων. Οι κάτοικοι, αρνήθηκαν να παραδώσουν τα παιδιά τους και σκότωσαν τον αξιωματούχο και δύο συνοδούς του. Με επικεφαλής τον αρματολό Ζήση Καραδήμο και τους δύο γιούς του, κάπου 100 άτομα ύψωσαν την σημαία της ανταρσίας και προκαλούσαν πλήγματα στους κατακτητές. Απόσπασμα όμως από 800 Τούρκους κατόρθωσε να κυκλώσει τους αντάρτες και τελικά να σκοτώσει στην μάχη τον Καραδήμο. Οι δύο γιοί του θα συλληφτούν και θα καταδικαστούν σε θάνατο. Η στάση των Ναουσαίων του 1705, ήταν από τις σημαντικότερες του υπόδουλου Ελληνισμού, ήταν η αιτία να σταματήσει το παιδομάζωμα στον Ελληνικό χώρο.

To 1772 η Νάουσα ήταν ένα από τα κέντρα μιας συνωμοτικής κίνησης με σκοπό την εξέγερση, που υποκινήθηκε από τον Σωτήριο Λευκάδιο, πράκτορα της Ρωσίας. Στη Νάουσα και στην Κοζάνη συναντήθηκαν οι επίσκοποι Εδέσσης, Βεροίας, Καμπανίας, Πλαταμώνος, Σερβίων και Κοζάνης, Πέτρας Ολύμπου κ.ά. όπου αποφασίστηκε να συγκροτηθούν στρατιωτικά σώματα με τη βοήθεια αρματωλών. Δεν είναι γνωστή η τύχη της συνωμοσίας, αλλά εκείνη την εποχή (μετά την εποχή του 1770) οι Τούρκοι φοβούμενοι επίθεση του ρωσικού στόλου έκαναν πολλές βιαιπραγίες κατά των Ελλήνων. Η κατάσταση αυτή τερματίστηκε με τη συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) με την οποία οι Τούρκοι αναγκάστηκαν να παραχωρήσουν στους Έλληνες πολλά προνόμια.[18]

Στις αρχές του 18ου αιώνα μας είναι γνωστό το έργο του Ναουσαίου λογίου και θεολόγου Αναστασίου Μιχαήλ.

Παρά την παρένθεση αυτή, η Νάουσα συνεχίζει να αναπτύσσεται με γοργούς ρυθμούς. Σε ένα αιώνα ο πληθυσμός θα διπλασιαστεί σχεδόν και θα αποκτήσει φήμη και για τα κρασιά και για τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες της. Προσέλκυσε έτσι το ενδιαφέρον του φιλόδοξου Αλή Πασά των Ιωαννίνων που με πολιορκίες και δόλο προσπάθησε να την προσαρτήσει μεταξύ 1795 και 1804. Το 1804 ο αρματολός Βασίλης Ρομφαίης με τον υπαρχηγό Αναστάσιο Καρατάσο, ύστερα από αγώνα πέντε μηνών αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη, που περιήλθε έτσι στα χέρια του Αλή μέχρι και το 1812 οπότε την εγκατέλειψε κατ’ εντολή του σουλτάνου.

Η ηρεμία θα διαρκέσει όμως λίγα μόνο χρόνια. Το Φεβρουάριο του 1822, η Νάουσα παρόλη την ευημερία της θα λάβει μέρος στα πλαίσια της Ελληνικής Επανάστασης. Την ημέρα εκείνη έγινε πανυγηρική κήρυξη της Επανάστασης στον Μητροπολιτικό ναό με δοξολογία, ορκωμοσία, επαναστατικά άσματα και ύψωση των σημαιών στους πύργους και τις πύλες της πόλης.[19] Πολεμικές επιχειρήσεις με αρχηγούς τους Ζαφειράκη Θεοδοσίου και Αναστάσιο Καρατάσο, με στόχο την δημιουργία ελεύθερου επαναστατικού καθεστώτος στην περιοχή, θα οδηγήσουν στην πολιορκία της πόλης από τα στρατεύματα του Διοικητή της Θεσσαλονίκης Mεχμέτ Eμίν Πασά, γνωστού ως Eμπού Λουμπούτ (ο ροπαλοφόρος). Η πόλη, παρά την ηρωική αντίσταση, θα υποκύψει τελικά στην δύναμη των 12.000 ανδρών του πασά στις 22 Απριλίου 1822, Κυριακή του Θωμά. Ακολούθησαν η καταστροφή της πόλης, λεηλασίες, σφαγές και διωγμοί του πληθυσμού. Αρκετές γυναίκες προτιμούν να σκοτωθούν πέφτοντας με τα παιδιά τους στ' αφρισμένα νερά του καταρράκτη της Αράπιτσας στους "Στουμπάνους" για να μη πέσουν στα χέρια των Τούρκων. Σύμφωνα με τα επίσημα οθωμανικά ντοκουμέντα 409 Ναουσαίοι θα σκοτωθούν, 33 θα εγκαταλείψουν την πόλη και 198 θα λάβουν χάρη, όλοι ως επί το πλείστον άνδρες. Πάνω από 400 γυναικόπαιδα θα πωληθούν ως σκλάβοι. Οι περιουσίες των νεκρών και φυγάδων (655 σπίτια) και της εκκλησίας (226 σπίτια) θα δημευτούν. Ύστερα από αυτό το γεγονός η πόλη θα χάσει για τα επόμενα χρόνια τα προνόμιά της. Πολλοί Ναουσαίοι θα συνεχίσουν τον αγώνα του 1821 στη Νότιο Ελλάδα. Ναουσαίοι αγωνιστές που διακρίθηκαν είναι ο εκατόνταρχος Λάζαρος (Λάζος) Γεωργίου, οι αξιωματικοί (Ζ΄ τάξης) Δημήτριος Αγγελόπουλος, Κωνσταντίνος Καραμεσίνας και Φίλιππος Καραμεσίνας, οι υπερασπιστές της Ύδρας Κωνσταντίνος Γιάννη και Νικόλαος Τουφεξής, ο συναγωνιστής του Αναστάσιου Καρατάσου Γεώργιος Θεοδοσίου, οι υπαξιωματικοί Κωνσταντίνος Αθανασίου και Ιωάννης Μιχαήλ και οι Εμμανουήλ Πίπας (γεν. 1800), Αναστάσιος (Τάσιος) Εμμανουήλ (γεν. 1805), Άγγελος Ιωάννου (γεν. 1797), Δημήτριος Κωνσταντίνου (γεν. 1801) και ο Γεώργιος Κώστα (γεν.1804).[εκκρεμεί παραπομπή] Τη Νάουσα εκπροσώπησε ο πληρεξούσιος Βάιος Γεωργίου στην Δ' Εθνοσυνέλευση Άργους το 1829 και στην Δ΄ κατ' επανάληψη εθνοσυνέλευση στα Μέγαρα, το 1831.

Μόλις το 1849 θα επιτραπεί πάλι μια μορφή αυτοδιοίκησης με την εκλογή άρχοντα και σχετικής αυτονομίας. Από το1868 οι άρχοντες θα επιτραπεί να γίνουν δήμαρχοι της πόλης, τίτλος που θα είναι για τα επόμενα χρόνια συνεχώς σε χριστιανικά χέρια. Ο δήμαρχος μπορούσε επίσημα να αποφασίσει για τα κοινά και είχε οπλισμένους σωματοφύλακες.

Το πέτρινο Παλιογέφυρο έξω από την Νάουσα.

Παρόλη την καταστροφή, η Νάουσα θα αναρρώσει γρήγορα. Οι 198 Ναουσαίοι που έλαβαν χάρη, ανήκαν και στις πιο εύπορες οικογένειες. Εκτός από τα χωράφια, διέθεταν και 17 εργαστήρια, 26 βιοτεχνίες και 4 μεγάλες λανάρες. Έτσι υπήρξε η βάση και πάλι για οικονομική ανάπτυξη, ιδίως στην παρασκευή μάλλινων. Χριστιανικές οικογένειες θα μετακομίσουν στην Νάουσα ενώ οι αρχές προέτρεψαν και την εγκατάσταση μουσουλμανικών οικογενειών για την αποφυγή νέων κινημάτων. 70 μουσουλμανικές οικογένειες θα ανταποκριθούν στο κάλεσμα.

Στα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας η Νάουσα θα γνωρίσει εμπορική και βιομηχανική ακμή. Η ανάπτυξη θα ξεκινήσει κυρίως με τις μεταρρυθμίσεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Κατά την περίοδο του Τανζιμάτ (Tanzimat) μεταξύ άλλων οι θρησκευτικές μειονότητες θα αποκτήσουν ίσα δικαιώματα με τους μουσουλμάνους και η ισότητα θα προσδώσει περισσότερη σιγουριά σε θέματα ιδιοκτησίας. Γύρω στις 20 οικογένειες θα αποτελέσουν την βάση της οικονομικής ακμής για τα επόμενα χρόνια. Μέσω παντρειών πολλές από αυτές θα έχουν μετοχές και στις επιχειρήσεις άλλων οικογενειών. Το 1874-1875 ιδρύεται το εργοστάσιο κλωστοϋφαντουργίας «Λόγγου–Κίρτση-Τουρπάλη» στην Νάουσα, η πρώτη ίσως βιομηχανία στα Βαλκάνια με την σύγχρονη έννοια του όρου. Οι βιομήχανοι επωφελήθηκαν της διεθνής πτώσης της τιμής βαμβακιού, του φτηνού νερού ως ενέργεια και των χαμηλών μισθών και έτσι θα μπορέσουν να ανταγωνιστούν πλέον ικανοποιητικά τις εισαγωγές βαμβακερών από το εξωτερικό. Ακολουθούν στα επόμενα χρόνια και μέχρι της αρχές του 20ου αιώνα και άλλες βιομηχανικές μονάδες κλωστοϋφαντουργίας. Παράλληλα οι μέχρι τότε ισχυροί στην αγορά βούλγαροι παραγωγοί μάλλινων δεν ικανοποιούν πλέον ποιοτικώς τις ανάγκες κυρίως του Οθωμανικού στρατού και έτσι χάνουν σταδιακά την αγορά της Αυτοκρατορίας. Τα καινούργια εργοστάσια των Ναουσαίων επωφελούνται της ευκαιρίας και το εργοστάσιο Χατζηλαζάρου ειδικά αδυνατεί να ικανοποιήσει την αυξημένη ζήτηση του στρατού σε μάλλινα.

Προτομή του Ναουσαίου Αντώνιου Μίγγα, (συντρόφου του καπετάν Άγρα), στο χωριό Άγρας Πέλλας

Στην διάρκεια του Μακεδονικού αγώνα (1904-1908) η Νάουσα αποτέλεσε σημαντικό κέντρο κατά της δράσης τών βούλγαρων κομιτατζήδων. Ελληνικά ανταρτικά σώματα υποστηρίζονταν από την πόλη με σημαντικότερους οπλαρχηγούς, τον Επαμεινώνδα Γκαρνέτα και Ιωάννη Σημανίκα. Ο Μακεδονικός Αγώνας αποτέλεσε την αφετηρία των νικηφόρων απελευθερωτικών πολέμων της περιόδου 1912-1913, που είναι γνωστοί στην ιστοριογραφία ως βαλκανικοί πόλεμοι. Η Νάουσα θα απελευθερωθεί από την Οθωμανική κυριαρχία στις 17 Οκτωβρίου του 1912.

Κατά την απελευθέρωση, η Νάουσα θα είναι μια βιομηχανική πόλη και ο πληθυσμός της ήταν 9.000 με 12.000 κάτοικοι, από τους οποίους γύρω στο 20% εργάτες (ως επί το πλείστον ανύπαντρες γυναίκες). Η

Το μουσείο του Μακεδονικού Αγώνα που στεγάζεται στο παλιό επισκοπείο της πόλης

πόλη έχει το 1912 τρεις κλωστοϋφαντουργίες με 14.200 αργαλειούς. Άλλες 3 κλωστοϋφαντουργίες με 26.500 αργαλειούς στην Έδεσσα και Θεσσαλονίκη ανήκουν εξ’ ολοκλήρου σε Ναουσαίους. Η Νάουσα ελέγχει έτσι εκείνη την εποχή 6 από τις 10 μονάδες της Μακεδονίας που με τη σειρά της είχε τις μισές μονάδες παραγωγής ολόκληρης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. 90% των εργαζομένων στις μηχανοποιημένες μονάδες επεξεργασίας μαλλιού ελέγχονταν από Ναουσαίους. Τη ίδια χρονιά η πόλη διέθετε επίσης 3 μεγάλους και δεκάδες μικρούς μύλους, 3 ξυλουργικές μονάδες, και δεκάδες πιεστήρια, μεταξουργεία και μικρότερες βιοτεχνίες επεξεργασίας μαλλιών.

Η οικονομική ανάπτυξη θα συνεχιστεί αμείωτη και με την πόλη σαν τμήμα του Ελληνικού κράτους. Νέες βιομηχανικές μονάδες ιδρύονται, η γεωργία εκσυγχρωνίζεται με την συστηματική δεντροκαλλιέργεια και το εξωτερικό εμπόριο σημειώνει άλματα. Ο πληθυσμός της πόλης θα γνωρίσει σημαντική αύξηση μετά τη Μικρασιατική καταστροφή με τη Συνθήκη της Λωζάννης το 1922, καθώς μεγάλος αριθμός Ποντίων και Μικρασιατών προσφύγων θα εγκατασταθούν στη Νάουσα.

Κατά την διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής Ναουσαίοι θα συμμετάσχουν ενεργά στην Εθνική Αντίσταση. Ο μεγάλος όγκος των εργατών που υπήρχε στην πόλη είχε γίνει από προπολεμικά πεδίο στρατολόγησης για το ΚΚΕ. Ταυτόχρονα όι ορεινοί όγκοι γύρω από τη Νάουσα εδιναν την δυνατότητα οργάνωσης ανταρτικών ομάδων. Ετσι στα γύρω βουνά ο (κομμουνιστικός) ΕΛΑΣ ο οποίος δεν ανέχεται άλλες οργανώσεις, εγκαθιστά το αρχηγείο και κέντρα υποδοχής στρατολογημένων. Ταυτόχρονα ξεκινάει η εμφύλια διαμάχη για τον έλεγχο του αντιστασιακού κινήματος.

Στα μέσα Σεπτεμβρίου 1944, ο ΕΛΑΣ απελευθερώνει τη Νάουσα. Τον Μάιο του 1945 θα γίνουν μεγάλες απεργίες του εργατικού κινήματος. Στον Εμφύλιο που ακολούθησε την Κατοχή, η πόλη θα δεχτεί συχνά αντάρτικες επιθέσεις. Το Αύγουστο του 1946 η πόλη θα δεχτεί επι τρεις μέρες επίθεση από μεγάλες ομάδες ανταρτών. Τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς η πόλη θα χτυπηθεί και πάλι από δύναμη 400 κομμουνιστών. Μεγάλο τμήμα της Νάουσας, που απαριθμούσε περίπου 12.000 κατοίκους θα πέσει θύμα της φωτιάς. Στα τέλη Ιανουαρίου του 1949 η πόλη θα καταληφθεί για δυο-τρεις μέρες, κατά την διάρκεια της κατάληψης της η πόλη θα πυρποληθεί και πολλοί κάτοικοι ιδίως νέες και νέοι θα απαχθούν βίαια. Ταυτόχρονα εκτελούνται οι περισσότεροι από τους επιφανείς πολίτες μεταξύ των οποίων ο Δήμαρχος της πόλης. Αρκετοί από τους βίαια στρατολογηθέντες θα βρουν τον θάνατο λίγες μέρες αργότερα, καθώς θα ριχτούν αγύμναστοι και στην πρώτη γραμμή στην μάχη της Φλώρινας (12.02.49). Τον Ιούνιο 1949 η Νάουσα θα ξαναδεχτεί επίθεση και 300 κάτοικοι θα γίνουν όμηροι. Η Πολεμική Αεροπορία θα πλήξει όμως τους οπισθοχορούντες αντάρτες που θα αφήσουν τελικά τους απαχθέντες ελεύθερους.

Μετά το τέλος του Εμφυλίου η Νάουσα ξαναγεννιέται από τη στάχτη της. Τα καταστραμμένα εργοστάσια ξαναχτίζονται, χιλιάδες εργάτες ξαναβρήκαν δουλειά και το πυρπολημένο αρχοντικό κέντρο ανοικοδομήθηκε. Από την δεκαετία του '50 μέχρι και σήμερα παράγονται οι φλοκάτες στη Νάουσα. Συνάμα στον τομέα της γεωργίας καινούργιες δυναμικές καλλιέργειες θα συντελέσουν στην παραπέρα ανάπτυξη της πόλης και ο πλούσιος δασικός πλούτος του Βερμίου θα αξιοποιηθεί κατάλληλα.

Αξιόλογοι Ναουσαίοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μεταφορές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σιδηροδρομικές μεταφορές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Νάουσα εξυπηρετείται από τον ομώνυμο σιδηροδρομικό σταθμό που εγκαινιάστηκε το 1894 επί σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης - Φλωρίνης. Από το 2009, εξυπηρετείται από τον προαστιακό Θεσσαλονίκης ο οποίος συνδέει την πόλη με τη Θεσσαλονίκη και μετά και με την Έδεσσα.

Το μνημείο του Ποντιακού Ελληνισμού στο δημοτικό πάρκο

Δήμος Ηρωικής πόλης Νάουσας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Δήμος της Νάουσας ιδρύθηκε στις 17 Οκτωβρίου 1912, αμέσως μετά την απελευθέρωση από τους Οθωμανούς. Με τις οργανωτικές αλλαγές του Προγράμματος Ανασυγκρότησης της Πρωτοβάθμιας Τοπικής Αυτοδιοίκησης « Καποδίστριας», ο Δήμος θα μεγαλώσει σημαντικά με την ενσωμάτωση των κοινοτήτων Αρκοχωρίου, Γιαννακοχωρίου, Ροδοχωρίου (με τους οικισμούς Ροδοχωρίου, Μεταμόρφωσης και Αγίου Παύλου) και Στενημάχου. Το 2011 με το πρόγραμμα τοπικής αυτοδιοίκησης Καλλικράτης, με τον δήμο Ηρωικής Πόλης Νάουσας συνενώθηκαν οι πρώην Δήμοι Ανθεμίων (Επισκοπή, Κοπανός, Λευκάδια, Μαρίνα, Πολλά Νερά, Μονόσπιτα, Χαρίεσσα) και Ειρηνούπολης (Αγγελοχώρι, Αρχάγγελος, Άνω Ζερβοχώρι, Παλαιό Ζερβοχώρι, Πολυπλάτανος).

Κατάλογος Δημάρχων Νάουσας
Εκλεγμένος ή διορισμένος Δήμαρχος Διάρκεια Εικόνα Σημειώσεις
Γιώργος Λαπαβίτσας 1868-1881 Μετά την παραχώρηση από τους Οθωμανούς ειδικών προνομίων αυτοδιοίκησης στους μη Μουσουλμανικούς πληθυσμούς (Χάττι Χουμαγιούν), πρώτος δήμαρχος Νάουσας εκλέγεται ο Γεώργιος Λαπαβίτσας, μετά από εκλογές. Από τον Λαπαβίτσα αρχίζουν τρεις περίοδοι που εκλέγονται οι Τζορμπατζήδες. Αυτοί οι ίδιοι παραχωρούν και καρπούνται σ' αυτές τις περιόδους τα μη έχοντα ιδιοκτήτη κτήματα. Στη δημαρχία του Λαπαβίτσα παραχωρήθηκε στον Δήμο η Αράπιτσα, ο Άγιος Νικόλαος, η Κούλα και το Κονάκι, τα οποία έως τότε ανήκαν στο Δημόσιο. Ο Δήμαρχος είχε προσωπική φρουρά από 6 άτομα, Χριστιανούς. Είχε το τσιφλίκι του στην Επισκοπή. Παρέμεινε στη Δημαρχία έως το 1881, οπότε και έχασε την εκλογή από τον Κώστα Αντωνάκη Περδικάρη.
Κώστας Αντωνάκης Περδικάρης 1881-1885 Έμεινε ως το 1885. Στη Δημαρχία αυτού, ο Λαπαβίτσας, πολιτικός του αντίπαλος, έσπασε τις πόρτες της φυλακής και λευτέρωσε δύο καταδίκους (προφανώς οπαδούς του).
Δημήτριος Λόγγος 1885-1889 Βιομήχανος, διαδέχθηκε τον Περδικάρη για 4 χρόνια.
Γιώργης Τσιάρας-Μούρτζιος 1889-1894 Γαιοκτήμονας, διαδέχθηκε τον Λόγγο στη θέση του δημάρχου σε ηλικία 75 ετών.
Κωνσταντίνος Xατζημαλούσης 1894-1916 Διαδέχεται τον Τσιάρα και παραμένει στο δημαρχιακό αξίωμα και μετά την απελευθέρωση. Ο Χατζημαλούσης στο διάστημα αυτό πέραν των οργανώσεων σχολείων, εκκλησιών, οργανώνει το λαό σε συντεχνίες και θέτει τα θεμέλια του λαϊκού Συνδέσμου "Πούπουλο", μιας επαναστατικής για την εποχή της, τοπικής κοινωνικοπολιτικής οργάνωσης . Ο Χατζημαλούσης, άνθρωπος πλούσιος δε διστάζει να τα βάλει με την άρχουσα τάξη. Στέκεται στον λαό σαν δικολάβος του και βοηθός του κάθε πολίτη. Αλληλογραφώντας κατορθώνει να χτιστούν στις μέρες του, με τη βοήθεια των Ναουσαίων της Αμερικής τα σχολεία του Αγίου Μηνά πάνω στο ενοριακό νεκροταφείο. Προτρέπει ακόμα και τους Αμερικάνους να ιδρύσουν τον Σύλλογο "Άγιος Δημήτριος" στη Βοστώνη. Βασικότερο έργο του όμως είναι το υδραγωγείο το οποίο έρχεται με πήλινες σωλήνες απ’ τον Άγιο Νικόλα και όχι απ’ της Χώρας το νερό, που ως τότε υδρεύονταν ένα μεγάλο μέρος της πόλης.
Γρηγόριος Περδικάρης 1916-1918 Διορισμένος από το Παλάτι, μετά από παρέμβαση του Δραγούμη.
Σπυρίδων Λαναράς 1918-1922 Διορισμένος
Θωμάς Αρνής 1922-1925
Διορισμένος. Εφάρμοσε το πρώτο «Πολεοδομικό σχέδιο Νάουσας».
Γεώργιος "Τζιών" Περδικάρης 1925-1932 Στις 25 Σεπτεμβρίου 1925 ψηφίζεται πανηγυρικά απ’ το Λαό ο Γεώργιος Περδικάρης, ο επονομαζόμενος "ΤΖΙΩΝ". Από τους πιο εργατικούς δημάρχους, οργανώνει σχολεία, βοηθά το προσφυγικό στοιχείο, και ρίχνει όλο το βάρος του στη δημιουργία υδραγωγείου. Ζητά την οριστική και τελική επίλυση του Δάσους Σελίου. Επί θητείας του κατασκευάζονται μερικοί αναγκαιότατοι αγροτικοί δρόμοι. Για πρώτη φορά, φορολογεί τα εργοστάσια που κινούνται με νερό του Δήμου. Επίσης κατασκευάζει την ηλεκτρική εταιρεία και ηλεκτροδοτεί τα σπίτια. Το 1929 χτίζει τα Δημοτικά Σφαγεία.
Φιλώτας Κόκκινος 1933-1938 Στα 1932 εκλέγεται για Δήμαρχος ο Φιλώτας Κόκκινος της γνωστής οικογενείας των Βιομηχάνων. Ήταν μόλις 32 χρόνων. Ήταν ο Δήμαρχος με τη μεγαλύτερη φαντασία και τους φανατικότερους οπαδούς. Έκανε εφαρμογή του σχεδίου πόλεως. Επί θητείας του έγινε διάνοιξη και οδόστρωση διαφόρων οδών και πλατειών. Επίσης άνοιξε τις σημερινές πλατείες Καρατάσου και Δημαρχίας. Άλλα έργα είναι η διαρρύθμιση του νεκροταφείου Αγίου Αθανασίου, η ίδρυση Πυροσβεστικής Υπηρεσίας, η αγορά του κτήματος Σκοτίνας, η έναρξη τουριστικού περιπτέρου στο Κιόσκι, η ανακαίνιση του Δημοτικού Μεγάρου, η ίδρυση Δημοτικής Βιβλιοθήκης, η κατασκευή Παιδικού Σταθμού, του πρώτου στην Ελλάδα, η κατασκευή Γυμναστηρίου, οι αγροτικοί δρόμοι Σκάλας και

Πλακένιας, η διάνοιξη του δρόμου για το Σέλι και η περίφημη ανέγερση του Νοσοκομείου. Επί των ημερών του το 1935 γίνονται και οι πρώτοι χιονοδρομικοί αγώνες στο Σέλι. Αξιοσημείωτη ήταν η συμβολή του στην ίδρυση τεχνικών σχολών στη Νάουσα. Απομακρύνθηκε από τη δικτατορία του Μεταξά. (Α' Περίοδος)

Σταύρος Κούλης 1938-1941 Διορισμένος
Στέργιος Φετλής 1944-1945
Fetlis.jpg
Εξελέγη, μετά από εκλογές που διενεργήθηκαν από το Ε.Α.Μ.
Χριστόδουλος Πετρίδης 1945 Διορισμένος. Ως Δήμαρχος Νάουσας την ταραγμένη εμφυλιακή εποχή δολοφονήθηκε από τους κομμουνιστές, ενώ το σπίτι του, ιδιαίτερα οχυρωμένο από τον Στρατό, καταστράφηκε ολοσχερώς, όπως και η πόλη, τον Γενάρη του 1949, από τον ΔΣΕ.
Γρηγόριος Σιούγγαρης 1946 Διορισμένος. Υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους και πιο επιτυχημένους επιχειρηματίες στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας, ο οποίος ηλεκτροδοτούσε το Αμύνταιο, την Κοζάνη και την Πτολεμαϊδα. Όλα αυτά μέχρι την κατοχή. Στην Νάουσα μετά τον Στέργιο Φετλή, οι διορισμένοι δήμαρχοι από το επίσημο κράτος δολοφονούνται από τους αντάρτες. Είναι η μαύρη εποχή του εμφυλίου. Σε αυτήν τη δύσκολη εποχή ο Γρηγόριος Σιούγγαρης, αναλαμβάνει τον δημαρχιακό θώκο, χωρίς ούτε έναν δημοτικό σύμβουλο, μιας και μετά τη δολοφονία του Πετρίδη, επικρατεί μεγάλος φόβος στην πόλη. Από την πολιτική βγήκε πάμφτωχος.
Νικόλαος Θεοφίλου 1947-1949 Διορισμένος από την κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη. Εφονεύθη στις 14-1-1949 από τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδος. Στη μνήμη του, σήμερα, ένας από τους πιο κεντρικούς δρόμους της Νάουσας, έχει το όνομά του.
Αθανάσιος Κουλτζής 1949-1950 Διορισμένος
Φιλώτας Κόκκινος 1951-1954 Εξελέγη για δεύτερη φορά στις εκλογές του 1951. (Β' Περίοδος)
Αλέξανδρος Χωνός 1955-1959 Στις 21 Νοεμβρίου 1954, η Νάουσα εκλέγει Δήμαρχο τον Αλέκο Χωνό. Αγωνιστής της Δημοκρατίας και της Λευτεριάς, είναι υιός του λογίου Σταύρου Χωνού. Υπήρξε ο λαϊκότερος Δήμαρχος που πέρασε απ’ την πόλη. Επί θητείας του δόθηκαν 1.800 στρέμματα στους ακτήμονες και 5.000 στρέμματα στους κτηνοτρόφους. Επίσης παραχωρήθηκαν οικόπεδα στην περιοχή ΑΪλιά σε πτωχούς και άστεγους δημότες . Εγκρίθηκε η αγορά οικοπέδων για τις εργατικές κατοικίες Παπαράντου. Με δασικό δρόμο που περνούσε από το Ροδοχώρι συνδέεται η Νάουσα με την Πτολεμαϊδα οδικώς. Με την άρδευση αγροτικής περιοχής Γάστρας αξιοποιήθηκαν 2.000 στρέμματα αγροτικής γης που ήταν ξηρικά. Επί θητείας του εκδόθηκε προεδρικό διάταγμα με το οποίο η Νάουσα (και κατ' επέκταση ο δήμος της) χαρακτηρίστηκε ως "Ηρωική", λόγω της εξέγερσης του 1822 και της Καταστροφής που ακολούθησε. Βασικότερο έργο του Χωνού υπήρξε η αγορά του Δημοτικού Δάσους.
Φιλώτας Κόκκινος 1959-1967 Εξελέγη στις εκλογές του 1959 και επανεξελέγη το 1964. Απομακρύνθηκε από τη δικτατορία του Μεταξά. (Γ' Περίοδος)
Δημήτριος Βλάχος 1975-1989
Dimitris vlaxos.jpg
Δικηγόρος. Μέχρι σήμερα αποτελεί τον μακροβιότερο δήμαρχο Νάουσας. Εξελέγη σε 5 εκλογικές αναμετρήσεις (1975,1978,1982,1986,1998). Υποστηριζόταν από το ΠΑΣΟΚ και γενικότερα τις δυνάμεις της Αριστεράς. Την περίοδο αυτή λαμβάνει χώρα η αγορά του συγκροτήματος του Δημοτικού Θεάτρου. Γίνονται οι ανάλογες διαμορφώσεις και προσαρμογές και αρχίζει η λειτουργία Κινηματογραφικής Λέσχης, εντευκτηρίου, αίθουσας πολλαπλών χρήσεων. Το 1980 κατασκευάζεται το μέγαρο της Εστίας Μουσών, όπου άρχισε να λειτουργεί το Δημοτικό Ωδείο και η Σχολή Μπαλέτου και στεγάζεται η Χορωδία του σωματείου "Ωδείο Ναούσης". Στη δημιουργία αυτών των έργων βέβαια, ιδιαίτερα σημαντική είναι η συνεισφορά πολλών Ναουσαίων ευεργετών. Το 1981 τίθεται σε λειτουργία η Δημοτική Βιβλιοθήκη, με πολλές χιλιάδες τίτλους βιβλίων και ανάλογη στελέχωση, ενώ το 1985 αρχίζει να λειτουργεί το Ανοικτό Δημοτικό Θέατρο με 1.100 θέσεις, στα πρανές του Δημοτικού Πάρκου «Κιόσκι». Αρχίζει η ραγδαία ανάπτυξη του Χ.Κ. Τελειώνει και εξοπλίζεται το μεγάλο καταφύγιο-ξενοδοχείο, εγκαθίσταται ο μεγαλύτερος στον ελλαδικό χώρο (τότε) αναβατήρας και άλλοι συρόμενοι, αναγείρονται το σαλέ στα 3-5 Πηγάδια, κτιριακό συγκρότημα ξενοδοχείου, εστιατορίου, αναψυκτηρίου, με κλειστή πισίνα, διανοίγονται νέες πίστες και το μέγιστο, εγκαθίσταται σύστημα τεχνητής χιόνωσης (εγκαινιάζεται το 2002) υπερσύγχρονο και το μοναδικό στην Ελλάδα. Παράλληλα πάει και η αξιοποίηση του άλσους Αγίου Νικολάου. Δημιουργείται το ξενοδοχειακό συγκρότημα «ΒΕΡΜΙΟΝ» με 75 δωμάτια και σουίτες, αίθουσα συνεδρίων, εστιατόριο, καφετέρια, γυμναστήριο κλπ. Το συγκρότημα αυτό γίνεται η ναυαρχίδα της τουριστικής ανάπτυξης της Νάουσας. Η διοίκηση και διαχείριση γίνεται από Δημοτική Επιχείρηση, η οποία είναι η μοναδική στην Ελλάδα επιχείρηση του δημόσιου τομέα που λειτουργεί άψογα και με κέρδη. (Α' Περίοδος)
Πέτρος Μπόλας 1989-1990 Εκλεγμένος με τον συνδυασμό του Δημητρίου Βλάχου. Αντικατέστησε τον τελευταίο στον δημαρχιακό θώκο, λόγω καθόδου του ως υποψήφιου βουλευτή στις Βουλευτικές Εκλογές εκείνης της χρονιάς.
Γεώργιος Πολάκης 1990-1994
Georgios polakis.jpg
Δικηγόρος. Εξελέγη στις εκλογές του 1990, με τη στήριξη του ΠΑΣΟΚ.
Γρηγόριος Λιόλιος 1994-1998
Grigoris liolios.jpg
Πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση. Εξελέγη τον Οκτώβριο του 1994, υποστηριζόμενος από τις δυνάμεις της Αριστεράς, και διοίκησε τον δήμο από το 1995 έως το 1998.
Δημήτριος Βλάχος 1998-2002
Dimitris vlaxos.jpg
Εξελέγη στις εκλογές του 1998. Η τελευταία από τις πέντε θητείες του. (Β' Περίοδος)
Αναστάσιος Καραμπατζός 2002-2014
Karabatzos-anastasios.jpg
Δικηγόρος. Εξελέγη σε 3 εκλογικές αναμετρήσεις (2002,2006,2010), υποστηριζόμενος από το ΠΑΣΟΚ. Επί θητείας του δρομολογήθηκαν και υλοποιήθηκαν σημαντικά έργα όπως η κατασκευή του κλειστού κολυμβητηρίου του Αγίου Νικολάου, η ανάδειξη της σχολής του Αριστοτέλη και η κατασκευή του πολιτιστικού κέντρου που στεγάστηκε εκεί, η επανάχρηση του πρώην βιομηχανικού κτηρίου "ΒΕΤΛΑΝΣ" σε πολυχώρο πολιτισμού, η δημιουργία του "Κέντρου Τεκμηρίωσης Βιομηχανικής Κληρονομιάς" στο Βαφείο της πρώην ΕΡΙΑ, η ίδρυση και λειτουργία πανεπιστημίου στο διατηρητέο κτήριο "Λόγγου-Τουρπάλη", η ολοκλήρωση του αθλητικού κέντρου "Κούκου", η σύνταξη του Γενικού Πολεοδομικού Σχεδίου του Δήμου Νάουσας, η επανάχρηση πολλών διατηρητέων κτηρίων (Μάκη, Ράικου, Κόκκινου, Πίκπα), η ανάπλαση του βράχου του Ι.Ν. Αγίου Γεωργίου με τον χαρακτηριστικό Υδροτροχό στην είσοδο της πόλης, η διαμόρφωση πεζόδρομων και η ανάδειξη της Αράπιτσας, η ανάπλαση κοινόχρηστων χώρων στο Αρκοχώρι και η ανάδειξή του σε τουριστικό προορισμό, η αναικαίνιση του ξενοδοχείου "ΒΕΡΜΙΟ" στον Άγιο Νικόλαο, μιας απ' τις ναυαρχίδες του τουρισμού της Νάουσας, η υδροδότηση των ορεινών οικισμών της Νάουσας, η κατασκευή σχολείων (Νηπιαγωγείο Γιαννακοχωρίου, 10ο Δημοτικό σχολείο Νάουσας), η κατασκευή σταθμού μεταφόρτωσης απορριμάτων και η τοποθέτηση ευρυζωνικού δικτύου οπτικών ινών. Επί θητείας του, επίσης στον νέο Καλλικρατικό Δήμο Νάουσας δρομολογήθηκε και ξεκίνησε η κατασκευή του μεγαλύτερου δημοτικού έργου, στην περιοχή της Ημαθίας, Αποχέτευσης και Επεξεργασίας Λυμάτων μαζί με τον Βιολογικό Σταθμό, στους πεδινούς οικισμούς του διευρυμένου δήμου της Ηρωικής Πόλης Νάουσας (Ανθέμια- Ειρηνούπολη). Παράλληλα υλοποιήθηκαν δίκτυα αποχέτευσης σε τοπικές κοινότητες (Χαρίεσσα), καθώς και δεξαμενές υδροδότησης πεδινών οικισμών του διευρυμένου δήμου.
Nικόλαος Κουτσογιάννης 2014-2019
Koutsogiannis nikos.jpg
Εξελέγη στις εκλογές του 2014. Επί θητείας του, τοποθετήθηκαν νέοι κάδοι ανακύκλωσης (υπέργειοι, υπόγειοι κλπ). Υπήρξε εμπνευστής του καινοτόμου, σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, προγράμματος παραγωγής υδροηλεκτρικής ενέργειας από την αξιοποίηση των υδατοπτώσεων, το οποίο ωστόσο δεν πρόλαβε να το υλοποιήσει, λόγω μη επανεκλογής του.
Νικόλαος Καρανικόλας 2019- σήμερα
Karanikolas.jpg
Αγρονόμος-Τοπογράφος- Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Χωροταξίας και Ανάπτυξης της Πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ. Εξελέγη, χωρίς κομματική στήριξη, στις εκλογές του 2019, με ποσοστό 51,17%, έναντι του Νίκου Κουτσογιάννη.


Η επαναστατική σημαία της Νάουσας

Στις τελευταίες αυτοδιοικητικές, εκλογές (2019) νέος δήμαρχος Νάουσας αναδείχθηκε ο Νικόλαος Καρανικόλας, επικεφαλής της παράταξης "ΕΝΑ- Μαζί", έναντι του απερχόμενου δημάρχου. Η νέα δημοτική αρχή θα αναλάβει καθήκοντα τη 1η Σεπτεμβρίου 2019.


Βασικά στοιχεία
Περιφέρεια: Κεντρική Μακεδονία
Νομός: Ημαθία
Έκταση Δήμου: 424,91 km²
Πληθυσμός Δήμου: 34.441 (2001)
Πυκνότητα πληθυσμού Δήμου: 81,1 ανά km²
Έκταση πόλης: 221,63 km²
Πληθυσμός πόλης: 21.152 (2011)
Πυκνότητα πληθυσμού πόλης: 91,0 ανά km²
Μέσο σταθμικό υψόμετρο: 365 m
Ταχυδρομικός κωδικός: 592 00
Tηλεφωνικός κώδικας: 2332
Αρχικά αριθμών κυκλοφορίας: ΗΜ
Διεύθυνση δημαρχείου: Πλ. Δημαρχίας 30
Νάουσα 592 00
Επίσημη ιστοσελίδα δήμου: www.naoussa.gr
Πολιτική
Δήμαρχος: Νικόλαος Καρανικόλας
Συνδυασμός «Ένα Μαζί»
(Ανεξάρτητοι)
Δημοτικό Συμβούλιο
(33 έδρες)
11 «Ένα Μαζί»
(Ανεξάρτητοι)
12 «ΚΟΙΝΟΣ ΤΟΠΟΣ»
(Ανεξάρτητοι)
4 «Λαϊκή Συσπείρωση Νάουσας»
(Στήριξη ΚΚΕ)
3 «Δύναμη Δημιουργίας»
(Στήριξη ΣΥΡΙΖΑ)
3 «Νέα Πνοή»
(Ανεξάρτητοι)

Αδελφοποιημένες πόλεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πόλη της Νάουσας έχει αδελφοποιηθεί ή υπογράψει πρωτόκολλα φιλίας και συνεργασίας με τις ακόλουθες πόλεις:[20]

Πόλη Χώρα Σημειώσεις
Μεσολόγγι Flag of Greece.svg Ελλάδα Επίσημα ονομάζεται η Ιερά πόλις του Μεσολογγίου
Νάουσα Πάρου Flag of Greece.svg Ελλάδα
Στενήμαχος Flag of Bulgaria.svg Βουλγαρία Η πόλη έδωσε το όνομα της στο ομώνυμο χωριό
Ζγκορζελέτς Flag of Poland.svg Πολωνία Πρωτόκολλο φιλίας και συνεργασίας

Φωτογραφίες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00016.pdf
  2. http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00023.pdf
  3. 3,0 3,1 http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00025.pdf
  4. http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00031.pdf
  5. http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00039.pdf
  6. http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00062.pdf.pdf
  7. http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00060.pdf.pdf
  8. http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_01_0002_00060.pdf
  9. «Νάουσα ή Νιάουστα;». Ανακτήθηκε στις 24 Ιουλίου 2018. 
  10. http://www.naousa.gr/files/business-plan-2012-2014-phase-A.pdf
  11. Ιστοσ. Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου-Βάση δεδομένων Φιλότης, Άγιος Νικόλαος Ναούσης
  12. http://www.arapitsa.gr/arapitsa/arapitsa.htm
  13. http://www.sxoliaristotelous.gr/el/index.htm
  14. http://www.veria.gr/
  15. http://www.naoussa.gr/visit/sights/pigadia/index.htm
  16. Κωνσταντίνος Βακαλόπουλος, Ιστορία του βόρειου Ελληνισμού: Μακεδονία,εκδ.Αφοί Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, 1992,σελ. 64
  17. Η Κεντρική και Δυτική Μακεδονία κατά τον Εβλιγιά Τσελεμπή, μετάφραση και σχόλια: Βασίλειος Δημητριάδης, Έκδοση ΕΜΣ, 1973
  18. Βασδραβέλλης Ι.Κ., "Οι πολεμικοί άνδρες της Μακεδονίας κατά την προεπαναστατικήν περίοδον", Μακεδονικά, Τόμ. 7 (1967), σ. 48, 49
  19. Φιλιππίδης Νικόλαος (1881) Ο ιερός του 1821 ελληνικός αγών :Η επανάστασις και καταστροφή της Ναούσης, Αθήνησι :Τύποις Αδελφών Βαρβαρρήγου, σελ. 44.:
    "Τούτων γενομένων την πρωίαν της 22 Φεβρ. του 1822 έτους οι αρχηγοί μεθ' απάντων των στρατιωτών και του πλήθους διηυθύνθησαν εις τον ... Μητροπολιτικόν ναόν του Αγ. Δημητρίου, ένθα πάντες ... ηκροάσθησαν της θείας λειτουργίας και εκοινώνησαν των αχράντων μυστηρίων, μετά δε ταύτα εγένετο και μεγάλη υπέρ του αρξαμένου έργου και της επιτυχίας των όπλων δοξολογία. Ο Πρωτοσύγκελος του αγίου Βερροίας Γρηγόριος ... εξήψε μεγάλως το φρόνημα των επαναστατών ... Μετά το τέλος της δοξολογίας εγένετο δι' εκκλησιαστικής ιεροπραξίας η ορκωμοσία (τα ορκωμόσια), μεθ' ήν άπαντες οι πολίται εν παρατάξει ανήλθον εις τον Πύργον του Ζαφειράκη άδοντες τον εξής όρκον του Φερραίου ... Εν τω μέσω δε της βαθυτάτης ταύτης συγκινήσεως ... ανυψώθη επί τε του πύργου ... και επί των επτά πυλών της πόλεως, αυθωρεί η ελληνική σημαία φέρουσα τον αναγεννώμενον φοίνικα ..."
  20. «Twinnings» (PDF). Central Union of Municipalities & Communities of Greece. Ανακτήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2015. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]