Μουράτ Ε΄
| Μουράτ Ε΄ مراد خامس | |
|---|---|
| Θεματοφύλακας των Δύο Ιερών Τζαμιών | |
 | |
| Περίοδος | 30 Μαΐου 1876 - 31 Αυγούστου 1876 (3 μήνες & 1 ημέρα) |
| Προκάτοχος | Αμπντούλ Αζίζ |
| Διάδοχος | Αμπντούλ Χαμίτ Β΄ |
| Προκάτοχος | Αμπντούλ Αζίζ |
| Διάδοχος | Αμπντούλ Χαμίτ Β΄ |
| Γέννηση | 21 Σεπτεμβρίου 1840 Κωνσταντινούπολη, Οθωμανική Αυτοκρατορία |
| Θάνατος | 29 Αυγούστου 1904 (63 ετών) Κωνσταντινούπολη, Οθωμανική Αυτοκρατορία |
| Τόπος ταφής | Γενί Τζαμί, Κωνσταντινούπολη, Οθωμανική Αυτοκρατορία |
| Σύζυγος | Ελαρού Καντινεφέντι Ρεφταριντίλ Καντινεφέντι Σαγιάν Καντινεφέντι Μεϊλισερβέτ Καντινεφέντι Ρεσάν Χανιμεφέντι Νεβντούρ Χανιμεφέντι Γκεβχερίζ Χανιμεφέντι Ρεμσινάς Χανιμεφέντι Φιλιζτέν Χανιμεφέντι |
| Απόγονοι | Χατιτζέ Σουλτάνα Φεχιμέ Σουλτάνα Φατμά Σουλτάνα Αλιγιέ Σουλτάνα |
Πλήρες όνομα | |
Μουράτ μπιν Αμπντούλ Μετζίτ Χαν | |
| Οίκος | Οσμανιδών |
| Πατέρας | Αμπντούλ Μετζίτ Α΄ |
| Μητέρα | Σεβκεφζά Σουλτάνα |
| Θρησκεία | Ισλάμ |
| Υπογραφή |  |
 Σχετικά πολυμέσα | |
| δεδομένα () | |
Ο Μουράτ Ε΄ (οθωμανικά τουρκικά: مراد خامس, λατινική μεταγραφή: Murâd-ı ḫâmis· τουρκικά: V. Murad· 21 Σεπτεμβρίου 1840 – 29 Αυγούστου 1904) διετέλεσε σουλτάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τις 30 Μαΐου έως τις 31 Αυγούστου 1876. Ήταν γιος του Αμπντούλ Μετζίτ Α΄ και υποστήριζε τη μεταρρύθμιση του κρατικού συστήματος προς ένα συνταγματικό καθεστώς. Ο θείος του, Αμπντούλ Αζίζ, διαδέχθηκε τον Αμπντούλ Μετζίτ στον θρόνο και επιχείρησε να ανακηρύξει διάδοχο τον ίδιον του τον γιο, γεγονός που ώθησε τον Μουράτ να συμμετάσχει στην ανατροπή του. Ωστόσο, η εύθραυστη σωματική και ψυχική του υγεία καθιστούσε τη βασιλεία του ασταθή· ως εκ τούτου, ο Μουράτ Ε΄ καθαιρέθηκε έπειτα από μόλις 93 ημέρες και στον θρόνο ανήλθε ο ετεροθαλής αδελφός του, Αμπντούλ Χαμίτ Β΄.
Βιογραφία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Πρώτα χρόνια
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Ο Μουράτ Ε΄ γεννήθηκε ως Σεχζαντέ Μεχμέτ Μουράτ[1] στις 21 Σεπτεμβρίου 1840,[2] στο Παλάτι Τσιραγάν στην Κωνσταντινούπολη.[3] Πατέρας του ήταν ο Σουλτάνος Αμπντούλ Μετζίτ Α΄ και μητέρα του η Σεβκεφζά Σουλτάνα καταγόμενη από τη Γεωργία.[4][5]
Τον Σεπτέμβριο του 1847,[6] σε ηλικία επτά ετών, υπεβλήθη σε επίσημη τελετή περιτομής μαζί με τον ετεροθαλή αδελφό του.[7][8]
Ο Μουράτ έλαβε εκπαίδευση εντός του ανακτόρου. Ανάμεσα στους δασκάλους του συγκαταλέγονταν ο Τοπρίκ Σουλεϊμάν Εφέντης, ο οποίος του δίδαξε το Κοράνιο· ο Φερρίκ Εφέντης, διδάσκαλος της οθωμανικής τουρκικής γλώσσας· ο Σέιχ Χαφίζ Εφέντης, διδάσκαλος των χαντίθ· ο Μονσιέ Γκαρντέ, ο οποίος του δίδαξε τη γαλλική γλώσσα· καθώς και ο Καλλίστο Γκουατέλλι και ο Ιταλός Λομπάρντι, οι οποίοι του έμαθαν πιάνο.[9][8]
Διάδοχος του θρόνου
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Μετά την ανάρρηση του Αμπντούλ Αζίζ στον θρόνο, κατόπιν του θανάτου του Σουλτάνου Αμπντούλ Μετζίτ Α΄ το 1861, ο Μουράτ αναγνωρίστηκε ως διάδοχος του οθωμανικού θρόνου. Περνούσε το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του στο αγρόκτημά του στο Κουρμπαγαλοντερέ, το οποίο του είχε παραχωρήσει ο Αμπντούλ Αζίζ. Η οικογένειά του συνήθιζε να διαμένει τους χειμερινούς μήνες στα διαμερίσματα του διαδόχου στο Ντολμάμπαχτσε και στο Μέγαρο Νισμπετιγιέ.[10][11]
Συμμετείχε στις επίσημες περιοδείες του Σουλτάνου Αμπντούλ Αζίζ, τόσο στην Αίγυπτο το 1863 όσο και στην Ευρώπη το 1867. Κατά τη διάρκεια των ταξιδιών αυτών, ο Μουράτ εκτιμήθηκε ιδιαίτερα από τους Ευρωπαίους ηγεμόνες για την ευγένεια και το ήθος του, γεγονός που προκάλεσε δυσφορία στον θείο του, ο οποίος σχεδίαζε να τον επαναπατρίσει πρόωρα στην Κωνσταντινούπολη. Ο Ναπολέων Γ΄ και η βασίλισσα Βικτωρία επέδειξαν μεγαλύτερο ενδιαφέρον προς τον Μουράτ παρά προς τον ίδιο τον Σουλτάνο· μάλιστα, οργανώθηκαν ειδικές δεξιώσεις και εκδηλώσεις προς τιμήν του διαδόχου.[12]
Ο Μουράτ διατηρούσε συχνή επικοινωνία με τους Νεο-οθωμανούς, οι οποίοι υποστήριζαν τη μετατροπή της αυτοκρατορίας σε συνταγματικό καθεστώς. Ο Σινάσι, με τον οποίο συναντιόταν τακτικά, αντάλλασσε ιδέες με τον Ναμίκ Κεμάλ και τον Ζιγιά Πασά σχετικά με τον συνταγματισμό, τη δημοκρατία και την ελευθερία. Μέσω του Ζιγιά Πασά και του προσωπικού του ιατρού, Καπολέον Εφέντη, ο Μουράτ διατηρούσε επίσης επαφή με τον Μιντχάτ Πασά, εξέχοντα πολιτικό της περιόδου του Τανζιμάτ και ηγετική μορφή των Νεο-οθωμανών, οι οποίοι εξέφραζαν δυσαρέσκεια για τη διακυβέρνηση του Αμπντούλ Αζίζ.[13]
Ο Μουράτ υπήρξε το πρώτο μέλος της οθωμανικής δυναστείας που έγινε μέλος της Μεγάλης Στοάς των Ελευθέρων Τεκτόνων της Τουρκίας. Στις 20 Οκτωβρίου 1872 μυήθηκε μυστικά στη Στοά,[14] με τη μεσολάβηση του θαλαμηπόλου του, Σεγιΐντ Μπέη. Προχώρησε σταδιακά στις βαθμίδες της τεκτονικής ιεραρχίας και, σε κάποια φάση, πρότεινε την ίδρυση ανεξάρτητης οθωμανικής Στοάς με την ονομασία Envar-ı Şarkiye («Ανατολικά Φώτα»), της οποίας οι τελετές θα διεξάγονταν στην τουρκική γλώσσα· το σχέδιο, ωστόσο, δεν υλοποιήθηκε ποτέ.[15]
Το ζήτημα της διαδοχής
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Ο Σουλτάνος Αμπντούλ Αζίζ επιχείρησε να μεταβάλει το παραδοσιακό σύστημα διαδοχής προς όφελος του γιου του, Σεχζαντέ Γιουσούφ Ιζζεντίν.[16] Για τον σκοπό αυτόν, κατέβαλε προσπάθειες να κατευνάσει διάφορες ομάδες επιρροής και να ενισχύσει τη δημοτικότητα του υιού του στους κύκλους αυτούς. Κατά τη διάρκεια της επίσημης επίσκεψής του στην Ευρώπη το 1867, κυκλοφόρησαν φήμες ότι, κατά παράβαση του εθιμοτυπικού, ο Αμπντούλ Αζίζ είχε κανονίσει να υποδεχθεί ο Γιουσούφ Ιζζεντίν τους επισήμους στο Παρίσι και στο Λονδίνο πριν από τον νόμιμο διάδοχο, τον πρίγκιπα Μουράτ. Όταν ο συντηρητικός Μαχμούντ Νεντίμ Πασάς ανέλαβε το αξίωμα του μεγάλου βεζίρη τον Σεπτέμβριο του 1871, παρείχε την υποστήριξή του στα σχέδια του Αμπντούλ Αζίζ.[17] Για να ενισχύσει περαιτέρω τη νομιμοποίηση της πρόθεσής του, ο Σουλτάνος υιοθέτησε τακτικά την υποστήριξη ενός συστήματος πρωτοτοκίας (primogeniture) στη δυναστεία του Μεχμέτ Αλή. Με τη χορήγηση του δικαιώματος της πρωτοτοκίας στον Ισμαήλ Πασά το 1866, ο Αμπντούλ Αζίζ επιδίωκε σαφώς να διαμορφώσει ένα ευνοϊκό κλίμα για την αλλαγή του οθωμανικού συστήματος διαδοχής, προς όφελος του ίδιου του γιου του.[18]
Βασιλεία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Ανάρρηση στον θρόνο
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Ως αποτέλεσμα των πολιτικών διεργασιών της εποχής, ο Μουράτ συνεργάστηκε με τους υποστηρικτές του συνταγματισμού και συμμετείχε ενεργά στην ανατροπή του Αμπντούλ Αζίζ.[16] Τη νύχτα της 29ης προς 30ή Μαΐου 1876, η επιτροπή υπό την ηγεσία του Μιντχάτ Πασά και του Υπουργού Πολέμου, Χουσεΐν Αβνί Πασά, καθαίρεσε τον Αμπντούλ Αζίζ και ανακήρυξε τον Μουράτ Σουλτάνο.[2]
Παρότι ανήλθε στον θρόνο, ο Μουράτ δεν κατόρθωσε να διατηρήσει τη θέση του.[16] Η προσπάθειά του να προσαρμοστεί στον νέο του ρόλο, ριζικά διαφορετικό από την προηγούμενη ήρεμη ζωή του, αφιερωμένη στη μουσική και την πνευματική ενασχόληση, υπήρξε προβληματική.[2] Η νευρική του αστάθεια, σε συνδυασμό με την κατάχρηση οινοπνεύματος, τον οδήγησαν σε ψυχολογική κατάρρευση.[16] Ο αιφνίδιος θάνατος του έκπτωτου θείου του, λίγες μόλις ημέρες μετά την ανάρρησή του, τον συγκλόνισε βαθιά· η αιφνιδιαστική του ανύψωση στον θρόνο και οι πιέσεις που του ασκήθηκαν ως ηγεμόνα προκάλεσαν έντονο άγχος και την εμμονική του πεποίθηση ότι η κοινή γνώμη θα θεωρούσε τον ίδιο υπεύθυνο για τον θάνατο του Αμπντούλ Αζίζ.[2]
Ασθένεια και καθαίρεση
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Σύντομα ο Μουράτ άρχισε να εκδηλώνει αλλόκοτη συμπεριφορά, προάγγελο της πλήρους ψυχικής του κατάρρευσης. Οι κυβερνητικοί παράγοντες κάλεσαν από τη Βιέννη τον διακεκριμένο ψυχίατρο Μαξ Λάιντεσντορφ, ο οποίος γνωμάτευσε ότι ο Σουλτάνος θα μπορούσε να αναρρώσει πλήρως ύστερα από τρίμηνη θεραπεία σε κλινική· ωστόσο, οι Οθωμανοί αξιωματούχοι αρνήθηκαν να εφαρμόσουν τη σύστασή του. Η παρουσία ενός ψυχικά υγιούς μονάρχη θεωρούνταν απαραίτητη για τη νομιμοποίηση των προγραμματιζόμενων μεταρρυθμίσεων. Ο ετεροθαλής αδελφός του, Σεχζαντέ Αμπντούλ Χαμίτ, εμφανιζόταν σωματικά και πνευματικά υγιής και εξέφραζε υποστήριξη στα σχέδια για την εισαγωγή κοινοβουλευτικού καθεστώτος στην Αυτοκρατορία.[19]
Αφού εξασφαλίστηκε τον φετφά του σεϊχουλισλάμη υπέρ της καθαίρεσης του Μουράτ και η υπόσχεση του Αμπντούλ Χαμίτ να ανακηρύξει συνταγματικό πολίτευμα,[10] ο Μιντχάτ Πασά και η οθωμανική κυβέρνηση καθαίρεσαν τον Μουράτ στις 31 Αυγούστου 1876,[16] επικαλούμενοι ψυχική νόσο. Η βασιλεία του διήρκεσε μόλις 93 ημέρες.[20] Τον διαδέχθηκε ο ετεροθαλής αδελφός του, που ανήλθε στον θρόνο ως Σουλτάνος Αμπντουλχαμίτ Β΄. Κατόπιν εντολής του νέου Σουλτάνου, ο Μουράτ τέθηκε υπό περιορισμό στο Παλάτι Τσιραγάν, από το οποίο δεν του επιτρεπόταν να εξέλθει.[16]
Περίοδος περιορισμού
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Κατά τη διάρκεια του περιορισμού του, η σύζυγός του Γκεβχερίζ Χανιμεφέντι συνεργάστηκε με την Νακσιφέντ Κάλφα, τη χαζινεντάρ Ντιλμπερένγκιζ, τον ευνούχο Χουσεΐν Αγά και τον Χουσνού Μπέη (πρώην γραμματέα του Μουράτ) προκειμένου να επιτραπεί η επίσκεψη ενός Βρετανού ιατρού που θα διαπίστωνε την ψυχική του κατάσταση. Η Γκεβχερίζ λειτούργησε ως διερμηνέας κατά τη συνάντηση. Ωστόσο, η αξιοπιστία του περιστατικού παραμένει αμφίβολη· ορισμένες πηγές υποστηρίζουν ότι ο ιατρός εστάλη από τέκτονες και όχι από τη βρετανική κυβέρνηση.[21]
Περί τα μέσα του 1877, εννέα μήνες μετά τον εγκλεισμό του, ο Μουράτ φέρεται να ανέκτησε πλήρως τις διανοητικές του ικανότητες. Κατά τα δύο πρώτα έτη του περιορισμού του σημειώθηκαν τρεις αποτυχημένες απόπειρες υποστηρικτών του να τον απελευθερώσουν και να τον επαναφέρουν στον θρόνο· κάθε αποτυχία είχε ως αποτέλεσμα την περαιτέρω ενίσχυση των μέτρων ασφαλείας γύρω από το Παλάτι Τσιραγάν.[10]
Το επεισόδιο του Αλί Σουαβί
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Στις 20 Μαΐου 1878,[22] σημειώθηκε απόπειρα απελευθέρωσης του Μουράτ Ε΄ από το Παλάτι Τσιραγάν και αποκατάστασής του στον θρόνο. Στην συνωμοσία συμμετείχαν οι αδελφοί του Αχμέτ Κεμαλεντίν Εφέντη και Σουλεϊμάν Σελίμ Εφέντη, καθώς και οι αδελφές του Φάτμα Σουλτάνα και Σενιχά Σουλτάνα με τον σύζυγό της, Μαχμούντ Τζελαλεντίν Πασά.[23] Επικεφαλής του κινήματος ήταν ο Αλί Σουαβί, πολιτικός ακτιβιστής, δημοσιογράφος, θεολόγος και μεταρρυθμιστής, ο οποίος, συνοδευόμενος από ομάδα ενόπλων προσφύγων από τον πρόσφατο Ρωσοτουρκικό Πόλεμο, εισέβαλε στο παλάτι.[22] Το οθωμανικό πολεμικό πλοίο Mesudiye είχε αγκυροβολήσει στα ανοικτά του παλατιού, έτοιμο να παραλάβει τον Μουράτ και να αναγγείλει την εκ νέου ανάρρησή του.[24] Ωστόσο, ο Σουλτάνος δεν κατόρθωσε να φτάσει στο πλοίο, καθώς οι άνδρες του Αλί Σουαβί ηττήθηκαν από τις δυνάμεις του διοικητή της αστυνομίας του Μπεσίκτας, Χατζή Χασάν Πασά.[25] Η εξέγερση απέτυχε και ο Αλί Σουαβί, μαζί με τους περισσότερους οπαδούς του, σκοτώθηκε. Σύμφωνα με τον «Ινγκιλίζ» (δλδ. Άγγλο) Σαΐντ Πασά,[26] λίγο πριν πεθάνει, ο Αλί Σουαβί φέρεται να έπιασε το χέρι του Μουράτ λέγοντάς του: «Αμάν, Εφέντη μας, έλα να μας λυτρώσεις από τους Μοσχοβίτες!».[27] Μετά το γεγονός, τα μέτρα ασφαλείας στο Παλάτι Τσιραγάν ενισχύθηκαν ακόμη περισσότερο.[28]
Ζωή σε περιορισμό
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Με την αποκατάσταση της ψυχικής του υγείας, ο Μουράτ έζησε μια ήρεμη και σχετικά αξιοπρεπή ζωή, αντίθετα με τις δραματικές περιγραφές του δυτικού Τύπου, ο οποίος διέδιδε φήμες ότι βρισκόταν σε συνθήκες φυλάκισης ή είχε δραπετεύσει.[10]
Μετά τον θάνατο της μητέρας του, Σευκεφζά Σουλτάνας, το 1889, αφιέρωσε όλη του την αγάπη στα παιδιά του. Ο γιος του Σελαχεδδίν υπήρξε ο στενότερος σύντροφός του στη μοναξιά, και περνούσαν ατελείωτες ώρες συζητώντας και αναπολώντας το παρελθόν. Για ένα διάστημα αφοσιώθηκαν στη μελέτη του Μεσνεβί του Τζελαλεντίν Ρουμί, απολαμβάνοντας την απαγγελία στίχων του.[29]
Θάνατος και κληρονομιά
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Πάσχοντας από σακχαρώδη διαβήτη, ο Μουράτ Ε΄ απεβίωσε στο Παλάτι Τσιραγάν στις 29 Αυγούστου 1904,[10] ύστερα από 28 χρόνια περιορισμού. Αν και, σύμφωνα με τη σύζυγό του Ελαρού Καντινεφέντι και τον γιο του Σελαχεντίν, επιθυμούσε να ταφεί στο μαυσωλείο του Γιχιά Εφέντη, ο Αμπντούλ Χαμίτ Β΄ δεν ενέκρινε την επιθυμία αυτή. Η κηδεία του τελέστηκε την επόμενη ημέρα, χωρίς δημόσια ανακοίνωση ή επίσημη τελετή. Η σορός του πλύθηκε και τυλίχθηκε στο Παλάτι Τοπ Kαπί και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο Τζαμί Χινταγιέτ στο Μπαχτσεκαπί. Μετά την προσευχή, ενταφιάστηκε δίπλα στη μητέρα του, Σευκεφζά Σουλτάνα, στο Νέο Τζαμί της Κωνσταντινούπολης.[30]
Σημαντική πρωτογενής πηγή για τη ζωή του αποτελεί το απομνημόνευμα της συζύγου του, Φιλιζτέν Χανιμεφέντι, γραμμένο τη δεκαετία του 1930, το οποίο προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την προσωπικότητα και την καθημερινότητά του κατά τα χρόνια του περιορισμού.[31]
Οικογένεια
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Σύζυγοι
- Ελαρού Μεβχιμπέ Καντινεφέντι
- Ρεφταριντίλ Καντινεφέντι
- Σαγιάν Καντινεφέντι
- Μεϊλισερβέτ Καντινεφέντι
- Ρεσάν Χανιμεφέντι
- Νεβντούρ Χανιμεφέντι
- Γκεβχερίζ Χανιμεφέντι
- Ρεμσινάς Χανιμεφέντι
- Φιλιζτέν Χανιμεφέντι
Παιδιά
- Ηγεμόνας Μεχμέτ Σελαχεντίν Εφέντι (1861-1915), γιος της Ρεφταριντίλ Καντινεφέντι
- Ηγεμόνας Σουλεϊμάν Εφέντι (1866-1866), γιος της Ρεφταριντίλ Καντινεφέντι
- Χατιτζέ Σουλτάν (1870-1938), κόρη της Σαγιάν Καντινεφέντι
- Ηγεμόνας Σεϊφεντίν Εφέντι (1872-1872), γιος της Σαγιάν Καντινεφέντι
- Φεχιμέ Σουλτάν (1875-1929), κόρη της Μεϊλισερβέτ Καντινεφέντι
- Φατμά Σουλτάν (1879-1932), κόρη της Ρεσάν Χανιμεφέντι
- Αλιγιέ Σουλτάν (1880-1903), κόρη της Ρεσάν Χανιμεφέντι
Παραπομπές
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]- ↑ Satı 2020, σελ. 8.
- 1 2 3 4 Brookes 2010, σελ. 16.
- ↑ Satı 2020, σελ. 6
- ↑ «Osmanlı Web Sitesi - Kesitler - FORSNET». www.osmanli700.gen.tr. Ανακτήθηκε στις 29 Οκτωβρίου 2025.
- ↑ Eldem, Edhem (2018). The harem seen by Prince Salahaddin Efendi (1861–1915). Searching for women in male-authored documentation. σελ. 21.
- ↑ Satı 2020, σελ. 8–9.
- ↑ Arslan, Mehmet (2008). Osmanlı saray düğünleri ve şenlikleri: Manzum sûrnâmeler. Sarayburnu Kitaplığı. σελ. 329. ISBN 978-9944-905-63-3.
- 1 2 Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi. Kültür Bakanlığı. 1993. σελ. 72. ISBN 978-975-7306-07-8.
- ↑ Sakaoğlu 2015, σελ. 440.
- 1 2 3 4 5 Satı 2020, σελ. 17.
- ↑ Sakaoğlu 2015, σελ. 441.
- ↑ Sakaoğlu 2015, σελ. 442.
- ↑ «MURAD V». TDV İslâm Ansiklopedisi (στα Τουρκικά). Ανακτήθηκε στις 30 Οκτωβρίου 2025.
- ↑ Satı 2020, σελ. 41.
- ↑ Brookes 2010, σελ. 69 σημείωση 44.
- 1 2 3 4 5 6 Ga ́bor A ́goston· Bruce Alan Masters (2010). Encyclopedia of the Ottoman Empire. Infobase Publishing. σελ. 404. ISBN 978-1-4381-1025-7.
- ↑ Zachs & Weismann 2005, σελ. 41.
- ↑ Zachs & Weismann 2005, σελ. 43.
- ↑ Brookes 2010, σελ. 16–17.
- ↑ Palmer, Alan (1992). The Decline and Fall of the Ottoman Empire. σελ. 141–143.
- ↑ Brookes 2010, σελ. 68–72
- 1 2 Brookes 2010, σελ. 76, σημείωση 51.
- ↑ Brookes 2010, σελ. 76.
- ↑ Brookes 2010, σελ. 79, 85, σημείωση 62.
- ↑ Brookes 2010, σελ. 79–80.
- ↑ Δεν ήταν Άγγλος ούτε Βρετανός, και ο λόγος που τον αποκαλούσαν έτσι οφειλόταν στο γεγονός ότι μιλούσε άπταιστα αγγλικά και ακολουθούσε φιλοβρετανική στάση στην εξωτερική πολιτική.
- ↑ Çağlar, Burhan (1 Σεπτεμβρίου 2011). İngiliz Said Paşa ve Günlüğü (Jurnal). Arı Sanat Yayinevi. ISBN 978-9944-742-25-2.
- ↑ Brookes 2010, σελ. 85.
- ↑ Brookes 2010, σελ. 98–99.
- ↑ Sakaoğlu 2015, σελ. 450.
- ↑ Brookes 2010, σελ. 13–14.
Πηγές
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]- Brookes, Douglas Scott (2010). The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-78335-5.
- Sakaoğlu, Necdet (2015). Bu Mülkün Sultanları. Alfa Yayıncılık. ISBN 978-6-051-71080-8.
- Satı, İbrahim (2020). Sultan V.Murad'ın Hayatı ve Kısa Saltanatı (1840-1904). Karamanoğlu Mehmetbey University Institute of Social Sciences. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 Φεβρουαρίου 2022. Ανακτήθηκε στις 29 Οκτωβρίου 2025.
- Uluçay, M. Çağatay (2011). Padişahların kadınları ve kızları. Ötüken. ISBN 978-9-754-37840-5.
- Weismann, Zachs· Weismann, Itzchak (2005). Ottoman Reform and Muslim Regeneration. I.B. Tauris. ISBN 978-1-850-43757-4.
