Πάπας Λέων Ι΄

Λέων Ι΄

Πάπας της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας
Από	11-03-1513
Έως	01-12-1521
Προκάτοχος	Ιούλιος Β΄
Διάδοχος	Αδριανός ΣΤ΄
θυρεός

Ο Πάπας Λέων Ι΄ (κοσμικό όνομα Τζοβάννι ντι Λορέντσο ντε’ Μέντιτσι, ιταλ. Giovanni di Lorenzo de’ Medici, * Φλωρεντία, 11 Δεκεμβρίου 1475 – Ρώμη, 1 Δεκεμβρίου 1521), ήταν ο 217ος Πάπας της Ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας από το 1513 ως το θάνατό του. Υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Ελληνολάτρες Πάπες.

Ο Τζοβάννι, που ήταν ο δευτερότοκος γιος του Λαυρέντιου των Μεδίκων και της Κλαρίσε Ορσίνι, έφερε στην παπική αυλή τη μεγαλοπρέπεια και τη λαμπρότητα της αναγεννησιακής κουλτούρας.

Παιδική ηλικία και Νεότητα

Από την αρχή προοριζόταν για εκκλησιαστική καριέρα. Ήδη πριν γίνει 13 χρονών γίνονταν διαπραγματεύσεις προκειμένου να γίνει καρδινάλιος. Ο Ιννοκέντιος Η΄, που ήταν τότε πάπας, είχε καλές σχέσεις αλλά και κοινά πολιτικά συμφέροντα με τον Λαυρέντιο τον Μεγαλοπρεπή, κι έτσι τον Οκτώβρη του 1488 ο Τζοβάννι ανακηρύσσεται καρδινάλιος με τον όρο ότι δεν θα αναγνωριζόταν δημοσίως ως τέτοιος για τρία χρόνια. Μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα, από το 1488 ως το 1491, στέλνεται στην Πίζα για να μελετήσει θεολογία και Κανονικό Δίκαιο, όπου βρισκόταν εκείνη την περίοδο και ο Ροντρίγκο Βοργίας (ο μελλοντικός πάπας Αλέξανδρος ΣΤ΄). Οι υποχρεώσεις των θεολογικών του σπουδών φαίνεται ότι ήταν λιγότερο ευχάριστες στο νεαρό πρίγκηπα απ’ότι η λογοτεχνία, την οποία είχε μάθει να αγαπά από τον πατέρα του, και στην οποία είχε κάνει μεγάλη πρόοδο υπό την επίβλεψη του Πολιτσιάνο και του Μπιμπιένα.

Στις 9 Μαρτίου 1492 παίρνει το αξίωμα του καρδιναλίου στην εκκλησία Μπαντία Φιεζολάνα και στις 22 Μαρτίου πηγαίνει στη Ρώμη, ενώ την επομένη τον δέχεται σε ακρόαση ο πάπας. Γι’αυτή την περίσταση λαμβάνει ένα γράμμα με συμβουλές από τον πατέρα του, το οποίο θεωρείται ως σήμερα γραπτό σοφό και αξίας για το είδος του. Μετά από ένα μήνα επιστρέφει στη Φλωρεντία λόγω του θανάτου του πατέρα του, μα λίγες εβδομάδες αργότερα θα είναι ξανά στη Ρώμη για να συμμετάσχει στο κονκλάβιο μετά το θάνατο του Ιννοκέντιου Η΄. Κατ’αυτόν τον τρόπο μέσα σε λίγους μήνες ανατρέπονται τα σχέδια του. Αυτή η διπλή απώλεια έκλεινε στην Ιταλία μια περίοδο ειρήνης που η συνετή πολιτική του Λαυρέντιου είχε εξασφαλίσει, και ξεκινούσε μια εποχή ξένων εισβολών και εσωτερικών αναμετρήσεων. Με το σύντομο κονκλάβιο του 1492 εκλέγεται πάπας ο Ροντρίγκο Βοργίας, με τον οποίο δεν ήταν πολύ συνδεδεμένος, κι έτσι αποφασίζει να επιστρέψει στη Φλωρεντία.

1494-1513

Μία από τις πρώτες συνέπειες με την κατάρρευση αυτών των εύθραυστων πολιτικών ισορροπιών ήταν η γαλλική εισβολή στην Ιταλία, η οποία είχε σαν αποτέλεσμα, την εκδίωξη των Μεδίκων από τη Φλωρεντία το Νοέμβριο του 1494. Η πτώση των Μεδίκων στη Φλωρεντία ευνοήθηκε και από τον δομηνικανό μοναχό Τζιρόλαμο Σαβοναρόλα, ο οποίος προσεγγίζοντας τον Κάρολο Η΄της Γαλλίας, κήρυττε εναντίον του Πιέρο των Μεδίκων, του μεγαλύτερου αδερφού του Τζοβάννι. Καθώς φαίνεται ο νέος ακόμα καρδινάλιος αναγκάστηκε να αφήσει την πόλη ινκόγκνιτο μασκαρεμένος ως μοναχός. Στη Φλωρεντία ιδρύεται μια Δημοκρατία, ενώ ο καρδινάλιος με τον μεγαλύτερο του αδερφό και τον ξάδερφο τους Ιούλιο (ο μελλοντικός Πάπας Κλήμης Ζ΄), βρίσκουν φιλοξενία στην αυλή του Ουρμπίνο. Έπειτα ο καρδινάλιος βρίσκει άσυλο στη Μπολόνια, και στερούμενος πια πολιτικής δύναμης, εκτός του ότι ήταν αντιπαθής στον διάδοχο του Ιννοκέντιου Η΄, Αλέξανδρο ΣΤ΄ Βοργία, αποφασίζει να κάνει ένα ταξίδι με μερικούς του φίλους στην Γερμανία, τις Κάτω Χώρες και τη Γαλλία. Εκεί γνωρίζει σημαντικούς ανθρώπους, αλλά είχε και κάποια προβλήματα όπως αυτά στη Ρουέν στις Κάτω Χώρες όπου συλλαμβάνεται και μετά εκδιώχνεται. Επιστρέφει στην Ιταλία το 1500 και αποφασίζει να κατοικήσει στο παλάτι του στη Ρώμη: το διάσημο σημερινό Παλάτσο Μαντάμα, ξεφεύγοντας όσο το δυνατόν περισσότερο της προσοχής, αφιερώνεται στη μελέτη της λογοτεχνίας, προσελκύοντας κοντά του πολλούς ποιητές και λογοτέχνες.

Το 1503 με το θάνατο του αδερφού του Πιέρο, γίνεται αρχηγός της οικογένειας των Μεδίκων. Την ίδια περίοδο, μετά το θάνατο του πάπα Αλέξανδρου ΣΤ΄ Βοργία, και μια σύντομη θητεία που έκανε ο Πάπας Πίος Γ΄, εκλέχθηκε ως νέος πάπας ο Ιούλιος Β΄, άνθρωπος με σημαντικές πολιτικές και στρατιωτικές ικανότητες. Μα και με αυτό τον ποντίφικα οι σχέσεις του Τζοβάννι δεν ήταν πολύ φιλικές. Όταν τον Αύγουστο του 1511 ο Ιούλιος Β΄αρρώστησε βαριά, ο Τζοβάννι ήταν απ’τους πρώτους καρδινάλιους που κινήθηκαν προς ένα πιθανό κονκλάβιο. Ο Ιούλιος Β΄, με την ανάρρωσή του τον έστειλε στη Μπολόνια ως απεσταλμένο του τον Οκτώβριο του 1511.

Μπάτσο Μπαντινέλλι, Λέων Ι΄, Σαλόνι των πεντακοσσίων, Παλάτσο Βέκκιο, Φλωρεντία

Στο μεταξύ τα στρατεύματα προετοιμάζονταν για τη σύγκρουση. Ο Ιούλιος Β΄για να αντισταθεί τους Γάλλους του Λουδοβίκου ΙΒ΄ συγκροτεί την Ιερή Συμμαχία στην οποία το 1511 προσχωρούν η Αγγλία, η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η Ισπανία και η Δημοκρατία της Βενετίας. Η μάχη έγινε στις 11 Απριλίου 1512 στην Ραβέννα, κατά τη διάρκεια της οποίας ο Τζοβάννι των Μεδίκων, ο οποίος βρισκόταν εκεί, αιχμαλωτίστηκε. Οι Γάλλοι, παρότι είχαν πολλές απώλειες, είχαν καταφέρει έτσι να πάρουν ότι καλύτερο μπορούσαν, κατευθύνθηκαν προς το Μιλάνο μα έπειτα, μαθαίνοντας ότι κατέφθανε ο αυτοκρατορικός στρατός από την Ελβετία, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη Λομβαρδία. Αποφασίστηκε λοιπόν να πάνε τον καρδινάλιο Τζοβάννι των Μεδίκων όμηρο στη Γαλλία, μα αυτός ενώ διέσχιζαν τον ποταμό Πάδο κατάφερε να δραπετεύσει και να επιστρέψει στη Ραβέννα.

Ο Ιούλιος Β΄ συνειδητοποίησε πως για να διώξει τους Γάλλους από την Ιταλία έπρεπε να πρώτα να τους στερήσει από έναν από τους συμμάχους τους, δηλαδή τη Δημοκρατία της Φλωρεντίας. Έτσι αποφάσισε να διευκολύνει την επιστροφή των Μεδίκων στη Φλωρεντία, οι οποίοι είχαν αναγκαστεί να φύγουν από την πόλη μετά το θάνατο του Λαυρέντιου του Μεγαλοπρεπούς, δίνοντας κάποια στρατεύματα στον καρδινάλιο Τζοβάννι υπό την διοίκηση του Καρντόνα. Με την είσοδό τους στην Τοσκάνη, αυτοί πολιορκούν την πόλη του Πράτο. Την υποχώρηση του Πράτο ακολούθησε άγρια καταστροφή της πόλης για 21 ημέρες. Στις 14 Σεπτεμβρίου 1512 ο Τζοβάννι κατάφερε να επιστρέψει έτσι στη Φλωρεντία χωρίς να χυθεί περαιτέρω αίμα, αφού η φατρία των Μεδίκων είχε πάρει τον έλεγχο της διακυβέρνησης. Αυτός και ο μικρότερος αδερφός του Τζουλιάνο προσπάθησαν πολύ προκειμένου να συγκρατήσουν εντάσεις και μίση, και να συμφιλιώσουν τις φατρίες. Μα στην πόλη το δημοκρατικό πνεύμα ήταν ακόμη πολύ έντονο, και ξεσκεπάστηκε μια συνωμοσία εναντίον των Μεδίκων ακριβώς τη στιγμή που έφτανε από τη Ρώμη η είδηση του θανάτου του πάπα Ιούλιου Β΄στις 23 Φεβρουαρίου 1513. Ο καρδινάλιος Τζοβάννι μην έχοντας σημαντικούς αντιπάλους πήγε κατευθείαν στη Ρώμη για το κονκλάβιο που ξεκίνησε στις 9 Μαρτίου. Ο ικανός του γραμματέας Μπιμπιένα κατάφερε να πείσει πολλούς καρδιναλίους με δικαίωμα ψήφου ότι ήταν μεγάλη ευκαιρία να έχουν έναν πάπα από την οικογένεια των Μεδίκων. Την 11 Μαρτίου εκλέχτηκε πάπας, όντας όμως απλός διάκονος έπρεπε να χειροτονηθεί πρώτα ιερέας και επίσκοπος (13 Μαρτίου 1513), και λίγο αργότερα την 19 Μαρτίου 1519 έγινε η στέψη του, με τον πιο επίσημο τρόπο που είχε γίνει ποτέ στη Ρώμη.

Ως Πάπας

Ο Λέων Ι΄ ήταν ένας πάπας καλλιεργημένος και μορφωμένος, μα μέσα σε μία Ευρώπη όπου με την αντιπαράθεση της Μεταρρύθμισης φούντωνε ο θρησκευτικός φανατισμός και οι θεολογικοί πόλεμοι, συχνά αποδοκιμάστηκε εξαιτίας των κοσμικών χαρακτηριστικών της διακυβέρνησής του και λόγω έλλειψης μεταρρυθμιστικού ζήλου. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Έρασμος του Ρότερνταμ του αφιέρωσε τη νέα έκδοση της Καινής Διαθήκης από τα ελληνικά. Οι αντίπαλοι του διηγούνταν πως όταν έγινε πάπας είπε στον ξάδερφό του Ιούλιο: “Αφού ο Θεός μας έδωσε τον παπικό θρόνο, ας τον απολαύσουμε”.

Ήδη από την εκλογή του φάνηκε πως τρεις ήταν οι επιδιώξεις του: η ειρήνη με τις ξένες δυνάμεις αποφεύγοντας πολέμους, ο εκμοντερνισμός του παπικού κράτους, και η προάσπιση των συμφερόντων της οικογένειας των Μεδίκων στη Φλωρεντία.

Από τις πρώτες του ενέργειες ήταν να ενεργοποιήσει ξανά τη σύνοδο στο Λατεράνο, που είχε ξεκινήσει από τον προκάτοχό του, επουλώνοντας τις διαφορές που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ένα σχίσμα. Ακόμα αξίωσε με ένα λίβελο να γίνεται η λειτουργία στην καθομιλουμένη (volgare), καθώς και τη μετάφραση της Βίβλου, αποφάσεις που ακυρώθηκαν όμως αργότερα με τη Σύνοδο του Τρέντο η οποία επανέφερε τα λατινικά.

Η τάση του για συμφιλίωση φάνηκε κατευθείαν μετά την εκλογή του. Έδωσε συγχώρεση στου καρδιναλίους που είχαν προσχωρήσει στο κογκλάβιο της Πίζας, όπου είχαν αποπειραθεί να εκλέξουν έναν αντιπάπα, αλλά και στον Πομπέο Κολόννα που είχε προσπαθήσει να προκαλέσει μία λαϊκή εξέγερση προκειμένου να δημιουργήσει μια δημοκρατία στη Ρώμη. Ακόμη συγχώρεσε τους συνωμότες Μπόσκολι και Καππόνι για τις δολοπλοκίες τους ενάντιον του, σώζοντας τη ζωή του Μακιαβέλλι. Σε πολιτικό επίπεδο δεν είχε σταθερές θέσεις αφού ανάλογα με την περίσταση παρατασσόταν πρώτα ενάντια στη Γαλλία, και αργότερα γινόταν σύμμαχος της προκειμένου να αντιταχθεί στον αυτοκράτορα. Στο εσωτερικό του παπικού κράτους συνέχισε συνήθειες νεποτισμού, έκανε καρδινάλιο τον ξάδερφό του Ιούλιο, που αργότερα θα γίνει πάπας με το όνομα Κλήμης Ζ΄, και τον ανηψιό του Ιννοτσέντσο Τσίμπο.

Ραφαήλ, Προσωπογραφία του Πάπα Λέοντα Ι΄με τους καρδινάλιους Ιούλιο ντε'Μέντιτσι και Λουίτζι ντε΄Ρόσσι, 1518-1519, Φλωρεντία, Ουφίτσι

Τον Ιανουάριο του 1515 πεθαίνει ο Λουδοβίκος ΙΒ΄ και βασιλιάς της Γαλλίας γίνεται ο Φραγκίσκος Α΄, ηγέτης ιδιαίτερα φιλόδοξος, ο οποίος έχοντας προγόνους από την αριστοκρατική οικογένεια των Βισκόντι διεκδικούσε το δουκάτο του Μιλάνο. Ήδη το Φεβρουάριο ο πάπας ενεργοποιήθηκε για να συντάξει μια νέα Ιερή Συμμαχία ενάντια στη Γαλλία η οποία περιελάμβανε: τον αυτοκρατόρα, το Μιλάνο, τη Γένοβα και τους ελβετούς, ενώ η Βενετία είχε συμμαχήσει με τους γάλλους. Η συμφωνία όμως δεν επικυρώθηκε γιατί δεν ήταν όλοι σύμφωνοι ότι η Πάρμα και η Πιασέντσα έπρεπε να περάσουν στη δικαιοδοσία του παπικού κράτους. Ο Φραγκίσκος Α΄ προέλαυσε προς το Μιλάνο το Σεπτέμβριο του 1515 και δε βρήκε μεγάλη αντίσταση. Στις 13 και 14 Σεπτεμβρίου στη μάχη του Μαρινιάνο οι γάλλοι εξουδετέρωσαν τελειωτικά την άμυνα των συμμάχων. Ο Λέοντας Ι΄, αν και οι σύμμαχοί του ήταν αντίθετοι, ξεκίνησε κατευθείαν τις διαπραγματεύσεις στη Μπολόνια το Δεκέμβρη του ίδιου έτους. Συντάχθηκε έτσι μία συμφωνία ιστορική, αφού με αυτήν αναγνωρίστηκε η αυτονομία της γαλλικής εκκλησίας μέσα στην καθολική εκκλησία, αναγνώριση που θα ισχύσει ως τη διάλυση της εκκλησίας αυτής κατά τη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης.

Με το τέλος της μάχης του Μαρινιάνο, ο Λέων Ι΄ αποφάσισε να τιμωρήσει τον Φραντσέσκο Μαρία Α΄ ντέλλα Ρόβερε, ο οποίος αν και είχε φιλοξενήσει τους Μεδίκους στο Ουρμπίνο κατά την εξορία τους από τη Φλωρεντία, αυτή τη φορά δεν υποστήριξε τον πάπα όπως είχαν συμφωνήσει. Έτσι ο πάπας εκδίωξε τον Ντέλλα Ρόβερε από το Ουρμπίνο και έκανε δούκα της πόλης τον ανηψιό του Λαυρέντιο, που ήταν ήδη ηγεμόνας της Φλωρεντίας.

Λόγω έλλειψης πόρων για τη συνέχιση του πολέμου ενάντια στη Γαλλία και για την ολοκλήρωση των πολλών οικοδομικών έργων που γίνονταν στη Ρώμη, ο Λέων Ι΄ έκανε μία συμφωνία με τον αρχιεπίσκοπο στη Γερμανία Albrecht von Hohenzollern, ότι θα τον βοηθούσε για την ολοκλήρωση της βασιλικής του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη. Έτσι πήρε 10.000 δουκάτα με ανταλλαγή την αρχιεπισκοπή της Μαγεντίας προς τον von Hohenzollern, ενώ του εκχωρούσε ακόμα το προνόμιο να απονέμει συγχωροχάρτια στα εδάφη του για 8 χρόνια.

Ο Λούθηρος κατέκρινε τον Λέοντα Ι΄ για την πολιτική του με τα συγχωροχάρτια. Την 31 Οκτωβρίου 1517, ο Λούθηρος τοιχοκόλλησε τις 95 θέσεις του στην εξώπορτα του ναού της Βιτεμβέργης, και έτσι η Μεταρρύθμιση με μία πρωτοφανή ορμή, έγινε το μεγαλύτερο πλήγμα κατά της αίγλης της παπικής αυλής κατά την αναγέννηση, της οποίας ο Λέων Ι΄ ήταν ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους.

Την 15 Ιουνίου 1520 ο Λέων Ι΄ έκδοσε τη βούλα Exsurge Domine με την οποία αναθεμάτιζε 41 από τις 95 θέσεις του Λούθηρου, και με την οποία απειλούσε το Λούθηρο ότι θα τον αφορίσει εάν μέσα σε 60 μέρες δεν ανακαλούσε τις θέσεις του. Ο Λούθηρος αγνόησε την εγκύκλιο και αργότερα, εφόσον ο Λέων Ι' είχε δώσει διαταγή να καούν όλα τα βιβλία του, έκαψε την βούλα στην πλατεία της Βιτεμβέργης. Στις 3 Ιανουαρίου 1521, ο πάπας αφόρισε τον Λούθηρο με τη βούλα Decet Romanum Pontificem, ενώ στις 1 Δεκεμβρίου του ίδιου έτους ο Λέων Ι΄ πέθανε και θάφτηκε στην βασιλική της Santa Maria sopra Minerva της Ρώμης.

Ο Ελληνολάτρης Πάπας

Ο Πάπας Λέων Ι΄ θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ελληνολάτρες Πάπες. Συγκεκριμένα επί εποχής του ο Ιανός Λάσκαρις, ο κυριότερος και σπουδαιότερος εκπρόσωπος της Βυζαντινής λογιοσύνης την εποχή εκείνη και ένα από τα λαμπρότερα πνεύματα της Ιταλικής Αναγέννησης κατόρθωσε υπό την εύνοια του Πάπα Λέοντος Ι΄ την ίδρυση του ιστορικού Ελληνικού Γυμνασίου στη Ρώμη το 1513 το οποίο και τέθηκε υπό την αιγίδα του Πάπα.
Το Γυμνάσιο αυτό λειτούργησε στον Κυρίνο λόφο στο οποίο φοιτούσαν αριστούχοι βυζαντινοί, Έλληνες και Ιταλοί, και το οποίο ήταν στελεχωμένο με Έλληνες δασκάλους με προεξάρχοντα τον Ζαχαρία Καλλιέργη και αργότερα με τον Αρσένιο Αποστόλη.

Εκτός αυτού ο συγκεκριμένος Πάπας προκειμένου να προωθήσει τα ελληνικά γράμματα στη Ρώμη κάλεσε τον Ιταλό μαικήνα της εποχής Κορνέλιο Μπενιγκνί να βοηθήσει οικονομικά τον Έλληνα Διευθυντή Καλλιέργη να φτιάξει τυπογραφείο έτσι ώστε να εδραιωθεί ή ελληνική τυπογραφία στη Ρώμη. Το όραμα αυτό του Πάπα και του Καλλιέργη έγινε τελικά πραγματικότητα και το 1515 τυπώνεται το πρώτο ελληνικό έντυπο βιβλίο στην ελληνική γλώσσα με παπικό προνόμιο αποκλειστικότητας που αποτελούσε και την πρώτη έκδοση των Ωδών του Πινδάρου.
Τότε ακολούθησε και ο Ιανός Λάσκαρις και προσχωρώντας στη Παπική υποστήριξη εξέδωσε μία σειρά βιβλίων περισσότερο εκπαιδευτικών όπως Σχόλια εις την Ομήρου Ιλιάδα (1517), Ομηρικά ζητήματα του Πορφυρίου (1518), και Σχόλια στις Τραγωδίες του Σοφοκλέους (1518).

Δυστυχώς όμως μετά τον θάνατο του Πάπα, το 1521, όχι μόνο διακόπηκε κάθε δραστηριότητα περί ελληνικού εντύπου, αλλά και το Ελληνικό Γυμνάσιο διέκοψε τη λειτουργία του και ο Καλλιέργης τελικά εξαφανίσθηκε. Τότε οι Έλληνες λόγιοι στράφηκαν προς τη Βενετία η οποία και ανέλαβε την πρωτοκαθεδρία στη διάδοση των εντύπων ελληνικών γραμμάτων στη Δύση.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

• Σελίδα με τους Καρδινάλιους που εκλέχθηκαν από τον Πάπα Λέοντα Χ (en.)
• Vita de Leonis X Η ζωή του στα λατινικά από τον Πάολο Τζόβιο