Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Για την αυτόνομη Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία, δείτε: Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία (Πατριαρχείο Μόσχας).
Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας
OCU logo.png

Μονή Αγίου Μιχαήλ (Κίεβο)
ΙδρυτήςΕνωτική Σύνοδος Ορθόδοξων Εκκλησιών της Ουκρανίας
Ανεξαρτησία6 Ιανουαρίου 2019
Αναγνώριση
ΠροκαθήμενοςΜητροπολίτης Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιος
ΈδραΜονή Αγίου Μιχαήλ (Κίεβο)
ΕπικράτειαΟυκρανία
ΓλώσσαΟυκρανική
Δικτυακός τόποςhttps://www.pomisna.info/
Πατριαρχικός και Συνοδικός Τόμος χορήγησης αυτοκέφαλου καθεστώτος στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, φιλοτεχνημένος στη Μονή Ξενοφώντος του Αγίου Όρους.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας (ουκρανικά: Православна церква України, αγγλικά: Orthodox Church of Ukraine) είναι η 15η αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία, σύμφωνα με τα Εκκλησιαστικά Δίπτυχα του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, που συστάθηκε τον Δεκέμβριο του 2018. Αναγνωρίζεται ως αυτοκέφαλη από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, την Εκκλησία της Ελλάδος[1][2][3] και την Εκκλησία της Κύπρου.[4][5]

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ενωτική Σύνοδος και Τόμος Αυτοκεφαλίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας προήλθε από την ένωση τριών εκκλησιών που ποίμαιναν ορθοδόξους χριστιανούς της Ουκρανίας μετά από μία ενωτική κληρικολαϊκή συνέλευση που πραγματοποιήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. Η ίδια συνέλευση εξέλεξε ως προκαθήμενο της Εκκλησίας της Ουκρανίας και Μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας τον Μητροπολίτη Επιφάνιο.[6][7] Το διάταγμα για την αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Ουκρανίας υπογράφηκε στην Κωνσταντινούπολη στις 5 Ιανουαρίου 2019 και την επομένη, ανήμερα της εορτής των Θεοφανείων, πραγματοποιήθηκε η επίσημη παραλαβή του τόμου της αυτοκεφαλίας, που φιλοτεχνήθηκε στη Μονή Ξενοφώντος του Αγίου Όρους.[8]

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος παραδίδει τον Τόμο Αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Ουκρανίας στον Μητροπολίτη Επιφάνιο (Θεοφάνεια 2019)

Η ενθρόνιση του προκαθημένου της, Μητροπολίτη Επιφανίου, έγινε στον Καθεδρικό Ναό Αγίας Σοφίας Κιέβου στις 3 Φεβρουαρίου 2019 (ημερομηνία γενεθλίων του) από τον εκπρόσωπο του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Μητροπολίτη Γαλλίας Εμμανουήλ, παρουσία του προέδρου της Ουκρανίας.[9]

Αναγνώριση από την Εκκλησία της Ελλάδος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Εκκλησία της Ελλάδος με εισήγηση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερωνύμου Β' έδωσε εντολή στις συνοδικές επιτροπές να μελετήσουν από κοινού το θέμα της αναγνώρισης του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Ουκρανίας. Συνολικά 21 μητροπολίτες, θεολόγοι και στελέχη της Ιεράς Συνόδου, τα τακτικά μέλη των δυο επιτροπών καθώς και οι αναπληρωματικοί τους, συνεργάστηκαν για τρεις μήνες. Τα μέλη των επιτροπών δογματικών-νομοκανονικών και διορθοδόξων σχέσεων κατέληξαν σε κοινό πόρισμα προς την Διαρκή Ιερά Σύνοδο, το οποίο τεκμηρίωσε ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει το μοναδικό προνόμιο να εκχωρεί αυτοκεφαλία σε εκκλησιαστικές διοικήσεις.[10][11]

Έτσι, η Ιερά Συνοδος της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος στην έκτακτη συνεδρίασή της στις 12 Οκτωβρίου 2019 αποφάσισε την αναγνώριση της νέας εκκλησιαστικής δομής. Συγκεκριμένα, αποφάσισε ότι αναγνωρίζει «το κανονικό δικαίωμα του Οικουμενικού Πατριαρχείου για την παραχώρηση του Αυτοκεφάλου, καθώς και το προνόμιο του Προκαθημένου της Εκκλησίας της Ελλάδος να χειρισθή περαιτέρω το ζήτημα της αναγνωρίσεως της Εκκλησίας της Ουκρανίας». Στη συνεδρίαση πάνω από 35 μητροπολίτες της Εκκλησίας της Ελλάδος μίλησαν για τις πιέσεις που δέχθηκαν από Ρώσους εκκλησιαστικούς αξιωματούχους για να μην ψηφίσουν υπέρ της αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Ουκρανίας.[12][13][14][15] Ο Μητροπολίτης Πατρών Χρυσόστομος μίλησε ευθέως για κλίμα εκφοβισμού από την πλευρά της Μόσχας προς τους Ιεράρχες της Εκκλησίας της Ελλάδος για να επηρεάσουν την απόφασή τους[16][17] ενώ ο Μητροπολίτης Γουμενίσσης έγραψε πως η Ρωσική Εκκλησία χαρακτηρίζεται από ηγεμονισμό και επιδεικνύει μόνιμες επεκτατικές πρακτικές[18].

Από την άλλη πλευρά, την σύγκληση πανορθόδοξης – οικουμενικής Συνόδου για το ουκρανικό ζήτημα ζήτησαν με κοινή επιστολή τους οι Μητροπολίτες Κονίτσης Ανδρέας, Πειραιώς Σεραφείμ, Κυθήρων Σεραφείμ και Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς. Η επιστολή είχε ως αποδέκτη τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο και τους υπόλοιπους 13 προκαθημένους Πατριαρχείων και αυτοκέφαλων Εκκλησιών. Την επιστολή δεν απηύθυναν στον Μητροπολίτη Επιφάνιο, προκαθήμενο της νέας εκκλησιαστικής δομής, τον οποίον δεν αναγνωρίζουν θεωρώντας τον αχειροτόνητο. [19][20][21][22]

Τελικά, η διαδικασία αναγνώρισης από την Εκκλησία της Ελλάδος επισημοποιήθηκε στις 21 Οκτωβρίου 2019 με ειρηνική επιστολή που απέστειλε ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερώνυμος Β' προς τον Μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιο, δύο ημέρες μετά το συλλείτουργό του με τον Οικουμενικό Πατριάρχη, στον Ιερό Ναό Παναγίας Αχειροποιήτου της Θεσσαλονίκης, όπου μνημονεύθηκε για πρώτη φορά ο προκαθήμενος της νέας αυτοκέφαλης Εκκλησίας.[23]

Αναγνώριση από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην αναγνώριση της νέας εκκλησιαστικής δομής προχώρησε στις 8 Νοεμβρίου 2019 το παλαίφατο-δευτερόθρονο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας. Κατά τη διάρκεια της Πατριαρχικής Θείας Λειτουργίας στον πανηγυρίζοντα Ιερό Ναό Αρχαγγέλων στο Ντάχερ του Καΐρου, ο Μακαριώτατος Πατριάρχης Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής Θεόδωρος Β' μνημόνευσε για πρώτη φορά τον Μητροπολίτη Κιέβου και Πάσης Ουκρανίας Επιφάνιο ως Προκαθήμενο της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ουκρανίας. Tο κείμενο της αναγνώρισης διάβασε ο Μητροπολίτης Γουινέας Γεώργιος.[24][25][26]

Ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας μάλιστα δήλωσε στο «Βήμα» πως με την αναγνώριση της Εκκλησίας της Ουκρανίας αρχίζει η λύση του προβλήματος.[27]

Αναγνώριση από την Εκκλησία της Κύπρου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 24 Οκτωβρίου 2020, κατά τη διάρκεια Συνοδικής Θείας Λειτουργίας στη Μονή Χρυσορροϊιατίσσης ,ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου, Χρυσόστομος Β' μνημόνευσε για πρώτη φορά τον Επιφάνιο ως Προκαθήμενο της Ουκρανικής Εκκλησίας.[4] Δεν εχει υπάρξει μέχρι στιγμής, επίσημη απόφαση από την Ιερά Σύνοδο[5], τα μέλη της οποίας δεν γνώριζαν για την απόφαση. Μετά την μνημόνευση ο Μητροπολίτης Λεμεσού Αθανάσιος αποχώρησε από το συλλείτουργο.[28] Μετά το τέλος της λειτουργίας ο Αρχιεπίσκοπος τόνισε πως δικαιολογεί την αποχώρησή του, αφού δεν είχε ενημερώσει τους Αρχιερείς προηγουμένως, ενώ υποστήριξε πως λαμβάνοντας αυτήν την απόφαση υπηρετεί την Ορθοδοξία.[29][30]

Στάση άλλων Εκκλησιών[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία, με απόφαση που απέστειλε στον Οικουμενικό Πατριάρχη ο Πατριάρχης Σερβίας Ειρηναίος, γνωστοποίησε ότι δεν προτίθεται να αναγνωρίσει την αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας καθώς ηγούνται "σχισματικές παραφυάδες", ότι δεν προτίθενται να αναγνωρίσουν κανέναν κληρικό της νέας αυτοκέφαλης Εκκλησίας διότι "στερούνται αποστολικής διαδοχής και ιεροσύνης" και ούτε αναγνωρίζουν ως αρχιερέα τον κ. Επιφάνιο [31]. Εξηγώντας τη θέση αυτή, σε συνέντευξή του, ο Πατριάρχης Σερβίας Ειρηναίος εξέφρασε παράλληλα τον σεβασμό του στο Οικουμενικού Πατριαρχείο. «Πρέπει να τονίσω πως η Εκκλησία μας δεν έκανε αυτήν την επιλογή εξαιτίας της σλαβικής εγγύτητας μας με την Εκκλησία της Ρωσίας και σίγουρα όχι για πολιτικά ή παρόμοια συμφέροντα, αλλά με γνώμονα την παράδοση της Εκκλησίας και το κανονικό δίκαιο…» είπε στην εφημερίδα «Πολίτικα» [32] του Βελιγραδίου ο Σέρβος Πατριάρχης υποστηρίζοντας πως «Αν κάποια άλλη τοπική Εκκλησία, η Ρωσική ή οποιαδήποτε άλλη έκανε κάτι παρόμοιο, η αντίδραση μας θα ήταν παρόμοια».[33]

Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Αλβανίας απέστειλε επιστολή στον Οικουμενικό Πατριάρχη και δημοσιοποίησε στις 7 Μαρτίου 2019. Θεωρεί "ανυπόστατες, κενές, στερούμενες της θείας χάριτος και της ενεργείας του Αγίου Πνεύματος" τις χειροτονίες που τέλεσε ο Φιλάρετος Ντενισένκο "όσο χρόνο ήτο καθηρημένος και αναθεματισμένος", μεταξύ αυτών "και του γραμματέως αυτού Σεργκέι Ντουμένκο, νυν Μητροπολίτου Επιφανίου". Στην επιστολή που υπογράφει ο Αρχιεπίσκοπος Τιράνων Αναστάσιος επισημαίνεται ότι "αντί ειρηνεύσεως και ενότητος των Ορθοδόξων της Ουκρανίας, επαπειλείται ο κίνδυνος διασπάσεως της ενότητος της ανά τον κόσμο Ορθοδοξίας" και "η κατ' Αλβανίαν Αυτοκέφαλος Ορθόδοξος Εκκλησία απευθύνει θερμήν παράκλησιν, όπως το Οικουμενικόν Πατριαρχείον, αξιοποιών το κατ' εξοχήν προνόμιον του συντονισμού των Ορθοδόξων Εκκλησιών, συγκαλέσει το συντομότερον δυνατόν Πανορθόδοξον Σύναξιν ή Σύνοδον, προκειμένου να προληφθή ο εμφανής κίνδυνος δημιουργίας οδυνηρού Σχίσματος".[34]

Σημερινή κατάσταση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Έτερη ορθόδοξη δικαιοδοσία στην Ουκρανία είναι η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία του Πατριαρχείου Μόσχας, με αυτόνομο καθεστώς (και όχι αυτοκέφαλο) υπό την εκκλησιαστική ένωση με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Η χορήγηση αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας προκάλεσε την αντίδραση της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας που γι' αυτόν τον λόγο αποφάσισε να διακόψει την εκκλησιαστική κοινωνία με το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, σχετικά με τη δικαιοδοσία στην ιστορική Εκκλησία Κιέβου.[35]

Οι δύο Ορθόδοξες Εκκλησίες λειτουργούν σήμερα παράλληλα στην χώρα, ενώ οι ενορίες καλούνται να επιλέξουν σε ποιά από τις δύο θα ανήκουν. Σύμφωνα με κρατικά στοιχεία, τον Ιανουάριο του 2021 η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας είχε 7.188 ενορίες και 4.572 ιερείς, ενώ η Εκκλησία του Πατριαρχείου Μόσχας 12.406 ενορίες και 10.510 ιερείς[36].

Επίσης, στις 25 Ιουνίου 2019 ο μητροπολίτης Φιλάρετος, που αυτοαποκαλείται Πατριάρχης και ένας μικρός αριθμός ακολούθων του αποχώρησαν από την αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας (OCU) και επανέφεραν την "Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία (Πατριαρχείο Κιέβου)" (UOC-KP). [37] Το "Πατριαρχείο Κιέβου" δεν έχει αναγνωριστεί ποτέ από την Ορθόδοξη Εκκλησία, θεωρούμενο ως «σχισματική ομάδα» του Πατριαρχείου Μόσχας. Στις 11 Οκτωβρίου 2018, το Οικουμενικό Πατριαρχείο αποφάσισε και επανέντάξε τους κληρικούς και πιστούς του UOC-KP στην Ορθόδοξη Εκκλησία, μη αναγνωρίζοντας τον τίτλο Πατριαρχείο.[38][39] Μετά την Σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου (9-11 Οκτωβρίου 2018), ο Φιλάρετος αποκαταστάθηκε ως μητροπολίτης και παράλληλα αποφασίστηκε να χορηγηθεί αυτοκεφαλία στη νέα ενοποιημένη εκκλησία στην Ουκρανία, [40] στην οποία είχε συμφωνήσει να συμμετέχει ο ίδιος και οι ακόλουθοί του.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. «СМИ обнародовали проект устава ПЦУ, принятый на «объединительном Соборе»». spzh.news (στα Αγγλικά). 16 Δεκεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 30 Δεκεμβρίου 2018. 
  2. «Ανακηρύχθηκε η αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας». Tribune.gr. 15 Δεκεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 16 Δεκεμβρίου 2018. 
  3. Εφημερίδα Καθημερινή, 01.01.2019 - "Πατριάρχης Βαρθολομαίος: «Το αυτοκέφαλο στην ουκρανική εκκλησία το πιο σημαντικό γεγονός της χρονιάς για την Ορθοδοξία»"
  4. 4,0 4,1 «Ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου μνημόνευσε τον Ουκρανίας Επιφάνιο». Ορθοδοξία News Agency. 24 Οκτωβρίου 2020. Ανακτήθηκε στις 24 Οκτωβρίου 2020. 
  5. 5,0 5,1 «ΕΚΤΑΚΤΟ: Ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου μνημόνευσε τον Ουκρανίας Επιφάνιο!». ROMFEA. Ανακτήθηκε στις 24 Οκτωβρίου 2020. 
  6. Εφημερίδα Καθημερινή, 05.01.2019 - "Υπεγράφη το ιστορικό διάταγμα για την Αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Ουκρανίας"
  7. "Православна церква України буде автокефальною - статут (повний текст документу)" РБК-Украина "The Orthodox Church of Ukraine will be autocephalous - the charter", 15 December 2018
  8. ORTHODOXIA INFO, 09.01.2019: "Αυτό είναι το κείμενο του Τόμου της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ουκρανίας"
  9. «Ενθρονίστηκε ο μητροπολίτης Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιος». naftemporiki. 
  10. Οι εισηγήσεις των Επιτροπών που οδήγησαν στην αναγνώριση της Ουκρανίας, Αντώνης Τριανταφύλλου, orthodoxia.info, 12.10.2019
  11. Σαφές μήνυμα του Αρχιεπισκόπου για το Ουκρανικό, Η Καθημερινή, 12.10.2019, Απόστολος Λακασάς
  12. επτά από τους 82 Μητροπολίτες ζήτησαν την αναβολή λήψης αποφάσης μεταξύ των οποίων οι Μητροπολίτες Πειραιώς Σεραφείμ και Κυθήρων Σεραφείμ που τάχθηκαν κατά της αυτοκεφαλίας με γραπτές δηλώσεις τους, συντασσόμενοι έτσι με την πλευρά της Εκκλησίας της Ρωσίας.
  13. Η Ιεραρχία αναγνωρίζει τη νέα Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας, Η Καθημερινή, 12.10.2019, Απόστολος Λακασάς
  14. "Ο Πειραιώς Σεραφείμ ξεκαθαρίζει τη θέση του για την Ουκρανική Αυτοκεφαλία", ΔΟΓΜΑ, 14.10.2019
  15. "Ο Μητροπολίτης Κυθήρων για την Ουκρανική «Αυτοκεφαλία»", ΡΟΜΦΑΙΑ, 14.10.2019
  16. «Ποιος είναι ο Μόσχας;» Διάλογοι «φωτιά» στην Ιεραρχία για το Ουκρανικό, orthodoxia.info
  17. Πώς κατέληξε η Ιεραρχία στην απόφαση για αναγνώριση του Αυτοκεφάλου στην Ουκρανία, 13/10/2019, fimotro.gr
  18. Εξηγήσεις και επεξηγήσεις εκκλησιαστικής ιστορίας και δεοντολογίας, του Σεβ. Μητροπολίτη Γουμενίσσης κ. Δημητρίου, orthodoxia.info
  19. "Ο Πειραιώς Σεραφείμ ξεκαθαρίζει τη θέση του για την Ουκρανική Αυτοκεφαλία", ΔΟΓΜΑ 14.10.2019
  20. "«Να μην φορτωθούμε το βάρος του σχίσματος»- Αποκλειστική συνέντευξη του Μητροπολίτου Μεσογαίας και Λαυρεωτικής στο Πρακτορείο «Ορθοδοξία»", ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ 15.10.2019
  21. "Σύγκληση Πανορθόδοξης Συνόδου ζητούν οι Μητροπολίτες Κονίτσης, Πειραιώς, Κυθήρων και Αιτωλίας", ΡΟΜΦΑΙΑ 29.11.2019
  22. "Πανορθόδοξη για το ουκρανικό ζητούν οι μητροπολίτες Κονίτσης, Πειραιώς, Κυθήρων και Αιτωλίας", ORTHODOXIA INFO 29.11.2019
  23. "Εφτασε στο Κίεβο η αναγνώριση της Εκκλησίας της Ελλάδος ΜΕ ΥΠΟΓΡΑΦΗ ΙΕΡΩΝΥΜΟΥ B", ORTHODOXIA INFO 29.10.2019
  24. «Αλεξανδρείας: Από σήμερα το Πατριαρχείο μας κατέγραψε στα Δίπτυχα την Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας (βίντεο)", ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ 08.11.2019». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 Νοεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 2019. 
  25. "Ανακοίνωση Πατριαρχείου Αλεξανδρείας για την αναγνώριση της Αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας", ORTHODOXIA ONLINE 08.11.2019[νεκρός σύνδεσμος]
  26. "ΒΙΝΤΕΟ: Ο Αλεξανδρείας μνημονεύει Επιφάνιο Ουκρανίας", ORTHODOXIA INFO 08.11.2019
  27. Πατριάρχης Αλεξανδρείας στο «Βήμα»: Με την αναγνώριση της Εκκλησίας της Ουκρανίας αρχίζει η λύση του προβλήματος
  28. «Αποχώρησε από την Χειροτονία του Επισκόπου Αρσινόης ο Λεμεσού Αθανάσιος». ROMFEA. Ανακτήθηκε στις 24 Οκτωβρίου 2020. 
  29. «Αρχιεπίσκοπος Κύπρου: Η απόφασή μου αυτή υπηρετεί την Ορθοδοξία». ROMFEA. Ανακτήθηκε στις 24 Οκτωβρίου 2020. 
  30. «Αρχιεπίσκοπος Κύπρου: Η απόφασή μου αυτή υπηρετεί την Ορθοδοξία». ROMFEA. Ανακτήθηκε στις 24 Οκτωβρίου 2020. 
  31. Το Σερβικό Πατριαρχείο για την Εκκλησία στην Ουκρανία, 14 Μαρτίου, 2019, orthodoxianewsagency
  32. Политикa, 29.09.2019: "Сачували смо веру, језик, културу и државу"
  33. ORTHODOXIA INFO, 02.10.2019: "ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΣΕΡΒΙΑΣ: «Σέβομαι το Φαναρι αλλά στηρίζω τον Ονούφριο»"
  34. Αναταράξεις στους κόλπους της Ορθοδοξίας - Τι συμβαίνει με τις Εκκλησίες, ΤΑ ΝΕΑ, 2 Απριλίου 2019
  35. Εφημερίδα των Συντακτών, 05.01.2019: "Επίσημα αυτοκέφαλη η Εκκλησία της Ουκρανίας"
  36. «Στατιστική αναφορά για τις θρησκευτικές οργανώσεις στην Ουκρανία». romfea.gr. Ανακτήθηκε στις 1 Ιουνίου 2021. 
  37. "Ο Φιλάρετος δημιούργησε Σύνοδο και αποχώρησε από την Ουκρανική Εκκλησία", ΡΟΜΦΑΙΑ 25.06.2019
  38. Εφημερίδα Καθημερινή, 11.10.2018 - "Το Οικουμενικό Πατριαρχείο εμμένει στην απόφαση για Αυτοκεφαλία της Ουκρανικής Εκκλησίας (βίντεο)"
  39. "Οικουμενικός Πατριάρχης: «Ο Φιλάρετος είναι πρώην Μητροπολίτης Κιέβου»", ΡΟΜΦΑΙΑ 29.05.2019
  40. "Το Οικουμενικό Πατριαρχείο αναγνωρίζει ως αυτοκέφαλη την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία", ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 11.10.2018