Αυτοκεφαλία (Ορθόδοξη Εκκλησία)

Στις ιεραρχικές Χριστιανικές Εκκλησίες, και ιδίως στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία, η αυτοκεφαλία είναι το καθεστώς πλήρους διοικητικής ανεξαρτησίας μιας τοπικής εκκλησίας, η οποία διοικείται από τη δική της Ιερά Σύνοδο και τον Προκαθήμενό της, χωρίς να εξαρτάται ή να χρειάζεται την έγκριση άλλης εκκλησιαστικής αρχής.

Ετυμολογικά, ο όρος σημαίνει «αυτό-κέφαλος», δηλαδή ότι η εκκλησία αυτή έχει δική της, ανεξάρτητη κεφαλή (διοίκηση). Στην ορθόδοξη παράδοση, η αυτοκεφαλία παραχωρείται προκειμένου μια εκκλησιαστική επαρχία να αποδεσμευτεί από την εξουσία της αρχής στην οποία υπαγόταν, παραμένοντας υποχρεωτικά ωστόσο σε πλήρη κοινωνία, δογματική και μυστηριακή, με όλες τις υπόλοιπες Ορθόδοξες Εκκλησίες.

Ένα ενδιάμεσο στάδιο είναι η αυτονομία. Ο ανώτερος επίσκοπος μιας αυτόνομης εκκλησίας, για παράδειγμα ο αρχιεπίσκοπος ή ο μητροπολίτης, δίνει λόγο στον Πατριάρχη της μητέρας εκκλησίας, ο οποίος επικυρώνει και την εκλογή του αλλά σε όλα τα υπόλοιπα θέματα ισχύει το αυτοδιοίκητο από την Ιεραρχία της. Παράδειγμα αποτελούν η αυτόνομη Ορθόδοξη Εκκλησία της Εσθονίας, η Ορθόδοξη Αυτόνομη Εκκλησία της Φινλανδίας και η ημιαυτόνομη Εκκλησία της Κρήτης.

Θεμελίωση και ιστορική εξέλιξη

Η χορήγηση της αυτοκεφαλίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορική εξέλιξη των εκκλησιαστικών δικαιοδοσιών και το Κανονικό Δίκαιο. Ιστορικά, η Εκκλησία της Κύπρου αποτελεί τη μοναδική εξαίρεση τοπικής Εκκλησίας που έλαβε το αυτοκέφαλο καθεστώς της απευθείας από Οικουμενική Σύνοδο, δυνάμει κυρίως του 8ου Κανόνα της Γ΄ Οικουμενικής Συνόδου (431 μ.Χ.).

Μετά το Μεγάλο Σχίσμα του 1054 και την αποκοπή της πρεσβυτέρας Ρώμης από το σύστημα της Πενταρχίας, το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, ως «Πρωτόθρονος Εκκλησία» πλέον, και έχοντας ήδη εξασφαλίσει τα «ίσα πρεσβεία τιμής» με τη Ρώμη από την Δ΄ Οικουμενική Σύνοδο (451 μ.Χ.) καθώς και τον τίτλο του «Οικουμενικού», ανέλαβε την πρωτοκαθεδρία στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία. Βάσει των Ιερών Κανόνων και της Ιεράς Παράδοσης, το Οικουμενικό Πατριαρχείο κατέχει τη δικαιοδοσία διαποιμαντικής ευθύνης όλων των επαρχιών της λεγόμενης «Διασποράς». Στην έννοια αυτή περιλαμβάνονται τα υπερόρια εδάφη και οι νέες γεωγραφικές περιοχές που εκτείνονται εκτός των καθορισμένων ορίων των υπόλοιπων αρχαίων Πρεσβυγενών Πατριαρχείων (Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων).

Η εμφάνιση των λεγόμενων Νεοπαγών Πατριαρχείων και Αυτοκεφάλων Εκκλησιών υπήρξε μεταγενέστερη εξέλιξη. Μέχρι τη χορήγηση τόμου αυτοκεφαλίας το 1589 από το Οικουμενικό Πατριαρχείο προς τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία και την παράλληλη τιμητική ανύψωσή της σε Πατριαρχείο Ρωσίας, δεν υφίσταντο σταθερές αυτοκέφαλες εθνικές εκκλησίες. Κατά τον 19ο και 20ο αιώνα, με την ανάδυση και τη συγκρότηση των σύγχρονων εθνικών κρατών, οι νέες Αυτοκέφαλες Εκκλησίες (Ελλάδος, Σερβίας, Ρουμανίας, Βουλγαρίας, Γεωργίας κ.λπ.) ιδρύθηκαν σε εδάφη που υπάγονταν έως τότε στην κανονική και γεωγραφική δικαιοδοσία της Κωνσταντινούπολης, η οποία και τους εκχώρησε την ανεξαρτησία μέσω Πατριαρχικών και Συνοδικών Τόμων.

Σύμφωνα με την παραδοσιακή ορθόδοξη εκκλησιολογία, το δικαίωμα έκδοσης Τόμου Αυτοκεφαλίας ανήκει μονομερώς και αποκλειστικά στον Οικουμενικό Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως και την περί αυτού Αγία και Ιερά Σύνοδο, εκτός εάν η ρύθμιση αφορά εδάφη που ανήκουν στην κυριαρχία άλλου Πρεσβυγενούς Πατριαρχείου (Αλεξάνδρεια, Αντιόχεια και Ιεροσόλυμα). Αντίθετα, κατά τους νεότερους χρόνους, με πρωτοστάτη το Νεοπαγές Πατριαρχείο Ρωσίας και ορισμένες άλλες σλαβόφωνες Εκκλησίες, προβάλλεται η θέση ότι κάθε «Μητέρα Εκκλησία» νομιμοποιείται να παραχωρεί αυτοκεφαλία σε επαρχίες που αποσπώνται από τη δική της δικαιοδοσία. Η συγκεκριμένη ερμηνευτική και κανονική απόκλιση αποτελεί διαχρονικό σημείο έντονης κανονικής, θεολογικής και πολιτικής τριβής στον σύγχρονο ορθόδοξο κόσμο.