Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία (1989-2018)

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Για άλλες Eκκλησίες με παρεμφερή ονομασία, δείτε: Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία.
Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία

Ο Ναός του Αγίου Ανδρέα στο Κίεβο, έδρα της Ουκρανικής Αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας, σήμερα σταυροπήγιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου
ΑναγνώρισηΚαμία
ΈδραΝαός του Αγίου Ανδρέα στο Κίεβο
Επικράτεια Ουκρανία
Κυριότητες Ουκρανία
ΓλώσσαΟυκρανική
Δικτυακός τόποςchurch.net.ua

Η Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία (Συντομογραφία στα αγγλικά: UAOC, ουκρανικά: Українська автокефальна православна церква (УАПЦ)‎‎) ήταν μία από τις τρεις ορθόδοξες δομές στην Ουκρανία μέχρι το 2018. Ιδρύθηκε το 1917 μετά τη διάλυση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, ως μέρος του ουκρανικού κινήματος ανεξαρτησίας και με σκοπό την αποκατάσταση της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας που υπήρχε στην Πολωνο-Λιθουανική Κοινοπολιτεία το 1620-1685 και προσαρτήθηκε από το Πατριαρχείο Ρωσίας, χωρίς την κανονική έγκριση του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως.

Επανιδρύθηκε για τρίτη φορά το 1989, ακριβώς πριν από την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης. Η Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία, στη σύγχρονη μορφή της, έχει τις ρίζες της στη σύνοδο του 1921 στο Κίεβο, λίγο μετά την σύντομη ανεξαρτησία της Ουκρανίας. Στις 15 Δεκεμβρίου 2018, στο Συμβούλιο Ενοποίησης, η Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία και η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία (Πατριαρχείο Κιέβου), μαζί με δύο μητροπολίτες από την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία (Πατριαρχείο Μόσχας), ενώθηκαν στη νέα αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας, με προκαθήμενο τον Μητροπολίτη Κιέβου Επιφάνιο (πρώην επίσκοπο του Πατριαρχείου Κιέβου).[1]

Κατά τη διάρκεια της ύπαρξης της Ουκρανικής Αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας και της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (Πατριαρχείο Κιέβου), μόνο η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία (Πατριαρχείο Μόσχας) αναγνωριζόταν από την Ορθόδοξη Χριστιανική κοινότητα παγκοσμίως, μέχρι τις 11 Οκτωβρίου 2018, όταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως ήρε τον αφορισμό των δύο πρώτων εκκλησιαστικών δομών.[2] Αργότερα διευκρινίστηκε ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν αναγνώρισε ούτε την Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία, ούτε τη Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία (Πατριαρχείο Κιέβου) ως νόμιμες και ότι οι αντίστοιχοι προκαθήμενοί τους δεν αναγνωρίστηκαν ως προκαθήμενοι των εκκλησιών τους.[3][4]

Τελευταίος προκαθήμενός της (2015-2018) υπήρξε ο σημερινός μητροπολίτης Λβιβ, Μακάριος Μάλετιτς.

Ιστορικό

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Μητρόπολη Κιέβου ιδρύθηκε ως εκκλησιαστική επαρχία του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως αμέσως μετά το βάπτισμα των Ρως του Κιέβου επί Μεγάλου Πρίγκιπα Βλαδίμηρου του Μεγάλου (988 μ.Χ.). Από την Κωνσταντινούπολη απεστάλη ο πρώτος Μητροπολίτης Κιέβου (ο Μιχαήλ) και ιεραπόστολοι για τη διάδοση του Χριστιανισμού στην περιοχή. Στο πλαίσιο αυτό ήκμασε η μοναστική ζωή με επίκεντρο την περίφημη Λαύρα των Σπηλίων του Κιέβου, η οποία οργανώθηκε από τον Άγιο Αντώνιο του Κιέβου, τον θεωρούμενο πατέρα του μοναχισμού των Ρως.

Το 1686, με Πατριαρχικό και Συνοδικό Γράμμα υπό τον τότε Οικουμενικό Πατριάρχη Διονύσιο Δ΄, παραχωρήθηκε κατ' οικονομίαν και επιτροπικά στον Πατριάρχη Μόσχας το δικαίωμα να χειροτονεί τον εκλεγμένο Μητροπολίτη Κιέβου, υπό τον αυστηρό και ρητό όρο της κανονικής μνημόνευσης του εκάστοτε Οικουμενικού Πατριάρχη, ως πνευματική αρχή. Η πράξη αυτή, η οποία οδήγησε στη de facto ενσωμάτωση της Μητρόπολης στη ρωσική εκκλησιαστική διοίκηση, ακυρώθηκε επισήμως από το Φανάρι το 2018 λόγω παραβίασης των κανονικών της όρων ήτοι την χρόνια μη-μνημόνευση του Οικουμενικού Πατριάρχη σε έδαφος που ανήκει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και όχι στο νεοπαγές Πατριαρχείο Ρωσίας.

Στον απόηχο της διάλυσης της Ρωσικής Αυτοκρατορίας το 1917 και της ίδρυσης της Λαϊκής Δημοκρατίας της Ουκρανίας, εκδηλώθηκαν οι πρώτες εθνικές κινήσεις για την εκκλησιαστική ανεξαρτησία από τη Μόσχα. Οι προσπάθειες αυτές οδήγησαν στην αντικανονική ανακήρυξη της επονομαζόμενης «Ουκρανικής Αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας» το 1921, μιας δομής χωρίς διεθνή και κανονική αναγνώριση, η οποία τελικά εξοντώθηκε βίαια από το σοβιετικό καθεστώς στις αρχές της δεκαετίας του 1930.

Σύγχρονη κατάσταση

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία ανέκτησε την κρατική αναγνώριση το 1991. Αρχικά ποιμάνθηκε από το εξωτερικό, από τον Πατριάρχη Μίστισλαβ (Σκρίπνικ). Όσοι δεν δέχτηκαν την ένωση με τον Φιλάρετο Ντενισένκο και την ίδρυση της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (Πατριαρχείο Κιέβου), συνέχισαν την Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία με προκαθήμενο, τον Πατριάρχη Ντιμίτρι (Γιάρεμα).

Στις 16 Οκτωβρίου 2000, η Εκκλησιαστική Συνέλευση στην Ουκρανία εξέλεξε τον μητροπολίτη Μεθόδιο (Κουντριάκοβ) να ηγηθεί της εκκλησίας και ακολούθησε, από το 2015-2018, ο σημερινός αρχιεπίσκοπος Λβιβ, Μακάριος Μάλετιτς.

Καθεδρικός Ναός της Ουκρανικής Αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας υπήρξε ο ιστορικός Ναός του Αγίου Ανδρέα στο Κίεβο.[5] Τον Οκτώβριο του 2018 ο Ναός παραχωρήθηκε με νόμο στο Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως ως σταυροπήγιο.[6][7]

Ίδρυση Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 11 Οκτωβρίου 2018, η Αγία και Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου, υπό την προεδρία του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου, συνεδρίασε και έλαβε ιστορικές αποφάσεις για την επίλυση του εκκλησιαστικού ζητήματος της Ουκρανίας.[8][9][10] Στο πλαίσιο αυτό, η Αγία και Ιερά Σύνοδος ανακάλεσε την ισχύ του Πατριαρχικού και Συνοδικού Τόμου του έτους 1686, το οποίο είχε παραχωρήσει κατ' οικονομίαν στον εκάστοτε Πατριάρχη Μόσχας το δικαίωμα χειροτονίας του Μητροπολίτη Κιέβου, αποκαθιστώντας και επαναφέροντας έτσι την πλήρη και κανονική δικαιοδοσία του Οικουμενικού Θρόνου επί του ουκρανικού εδάφους.[9][10]

Παράλληλα, το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ασκώντας το μοναδικό κανονικό του προνόμιο (βάσει των Κανόνων 9 και 17 της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου) να δέχεται προσφυγές (Έκκλητον), εξέτασε τα σχετικά αιτήματα δύο έως τότε καθηρημένων ιεραρχών, του Φιλάρετου Ντενισένκο και του Μακάριου Μάλετιτς. Η Αγία και Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου έκρινε αντικανονικές τις ποινές αφορισμού και καθαίρεσης που τους είχαν επιβληθεί από το Πατριαρχείο Ρωσίας για πολιτικούς λόγους, με αποτέλεσμα οι δύο ιεράρχες να επαναφερθούν κανονικά στον αρχιερατικό τους βαθμό και οι εκατομμύρια πιστοί των δομών τους να αποκατασταθούν στην εκκλησιαστική κοινωνία.[11][12][13]

Προκειμένου να αποφευχθεί οποιαδήποτε θεσμική σύγχυση, το Οικουμενικό Πατριαρχείο ξεκαθάρισε στις 2 Νοεμβρίου 2018 ότι δεν αναγνώριζε ως κανονικές οντότητες τις μέχρι τότε υφιστάμενες σχισματικές δομές (δηλαδή τα αυτοαποκαλούμενα «Πατριαρχείο Κιέβου» και την «Ουκρανική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία»), ούτε τους ηγέτες τους ως Προκαθημένους. Αντίθετα, αναγνώρισε αναδρομικά το έγκυρο των μυστηρίων και της ιερωσύνης τους, αντιμετωπίζοντας τον Φιλάρετο ως «πρώην Μητροπολίτη Κιέβου» και τον Μακάριο ως «πρώην Αρχιεπίσκοπο Λβιβ», δηλαδή ως κανονικούς, αλλά μη-επαρχιούχους επισκόπους της Ορθόδοξης Εκκλησίας.[14][15] Η κίνηση αυτή έγινε για να προετοιμαστεί το έδαφος για μια νέα, ενιαία και κανονική εκκλησιαστική δομή.[16][17][18]

Ανταποκρινόμενοι στις υποδείξεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου, στις 15 Δεκεμβρίου 2018, οι ιεράρχες του «Πατριαρχείου Κιέβου» και της «Ουκρανικής Αυτοκέφαλης Ορθόδοξης Εκκλησίας»(UAOC) συγκάλεσαν σύνοδο και αποφάσισαν την αυτοδιάλυση των αντικανονικών εκκλησιαστικών τους δομών.

Την ίδια ημέρα, 15 Δεκεμβρίου 2018, πραγματοποιήθηκε στον ιστορικό Καθεδρικό Ναό της Αγίας Σοφίας στο Κίεβο, Ενωτική Σύνοδος με τη μορφή κληρολαϊκής συνέλευσης, υπό την προεδρία του εκπροσώπου του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Μητροπολίτη Γαλλίας Εμμανουήλ. Στη Σύνοδο συμμετείχαν οι ιεράρχες των δύο διαλυθεισών δομών, καθώς και ορισμένα μέλη της υπάρχουσας ιεραρχίας της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (Πατριαρχείο Μόσχας) που επέλεξαν ελεύθερα να ακολουθήσουν την κανονική διαδικασία.[19] Η Ενωτική Σύνοδος οδήγησε στη συγκρότηση της ενιαίας Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας (OCU) και στην εκλογή του Μητροπολίτη Επιφανίου Ντουμένκο ως Προκαθημένου της.[20]

Μετά την ενσωμάτωση των κληρικών της στη νέα δομή, η UAOC ολοκλήρωσε και τις τυπικές νομικές διαδικασίες κατάργησής της από τα κρατικά μητρώα στις 14 Αυγούστου 2019.[21][22][23]

Στις 5 Ιανουαρίου 2019, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος υπέγραψε μαζί με τα μέλη της Αγίας και Ιεράς Συνόδου, τον Πατριαρχικό και Συνοδικό Τόμο χορήγησης αυτοκεφάλου καθεστώτος στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας.[24] Η επίσημη παράδοση του Τόμου πραγματοποιήθηκε την επομένη, 6 Ιανουαρίου 2019 (ανήμερα της εορτής των Θεοφανίων) στον Πάνσεπτο Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι, κατά τη διάρκεια Πατριαρχικού Συλλείτουργου μεταξύ του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου και του Μητροπολίτη Κιέβου Επιφανίου.[25][26] Η από κοινού τέλεση της Θείας Ευχαριστίας, θεράπευσε κανονικά το εκκλησιαστικό σχίσμα επί του ουκρανικού εδάφους και επισφράγησε την πλήρη εκκλησιαστική αποκατάσταση και κοινωνία της νέας δομής, καθιστώντας την Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας τη 15η Αυτοκέφαλη Εκκλησία σύμφωνα με τα επίσημα Δίπτυχα της Ορθοδόξου Εκκλησίας.[27][28]

Προκαθήμενοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

1990–2018

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Μητροπολίτης Ιωάννης (Vasyl Bodnarchuk), Μητροπολίτης Lviv και Γαλικίας, πρώην Επίσκοπος Zhytomyr και Ovruch, Προκαθήμενος του UAOC (1989–1991)
  • Πατριάρχης Μίστισλαβ (Skrypnyk), Πατριάρχης Κιέβου και πάσης Ρως-Ουκρανίας (1991–1993)
  • Πατριάρχης Δημήτριος (Yarema), Πατριάρχης Κιέβου και πάσης Ρως-Ουκρανίας (1993–2000)
  • Μητροπολίτης Μεθόδιος (Kudriakov), Μητροπολίτης Κιέβου και πάσης Ουκρανίας (2000–2015)
  • Μητροπολίτης Μακάριος (Maletych), Μητροπολίτης Κιέβου και πάσης Ουκρανίας (2015–2018)

Παραπομπές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. ↑ «Metropolitan Epifaniy (Dumenko) becomes Primate of One Local Orthodox Church of Ukraine». risu.org.ua.
  2. ↑ «Announcement of the Ecumenical Patriarchate of Constantinople». Ανακτήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 2018.
  3. ↑ «Константинополь: "Надеемся, Москва обратится к разуму". Подробности беседы». BBC News Русская служба (στα Αγγλικά). 2 Νοεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 3 Νοεμβρίου 2018.
  4. ↑ Cazabonne, Emma (6 Νοεμβρίου 2018). «BBC interview with Archbishop Job of Telmessos on the Ukrainian question». orthodoxie.com. Ανακτήθηκε στις 7 Νοεμβρίου 2018.
  5. ↑ «Андріївська церква в Києві». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Ιουλίου 2014. Ανακτήθηκε στις 7 Αυγούστου 2014.
  6. ↑ «Rada allows Ecumenical Patriarchate to use St. Andrew's Church in Kyiv». Kyiv Post.
  7. ↑ Состоялось утреннее пленарное заседание Верховной Рады Украины
  8. ↑ Polityuk, Pavel· Dikmen, Yesim (11 Οκτωβρίου 2018). «Ukraine wins approval for historic split from Russian church». Reuters. Ανακτήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 2018.
  9. 1 2 «Announcement (11/10/2018). - Announcements - The Ecumenical Patriarchate». www.patriarchate.org. Ecumenical Patriarchate. 11 Οκτωβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 2018. The Holy Synod discussed in particular and at length the ecclesiastical matter of Ukraine, in the presence of His Excellency Archbishop Daniel of Pamphilon and His Grace Bishop Hilarion of Edmonton, Patriarchal Exarchs to Ukraine, and following extensive deliberations decreed:
    1) To renew the decision already made that the Ecumenical Patriarchate proceed to the granting of Autocephaly to the Church of Ukraine. [...]
    4) To revoke the legal binding of the Synodal Letter of the year 1686 [...]
  10. 1 2 Tomos ante portas: a short guide to Ukrainian church independence. Euromaidan Press. 14 Οκτωβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 2018. the Synod ... of the Ecumenical Patriarchate ... gave further confirmation that Ukraine is on the path to receiving church independence from Moscow. ... Although President Poroshenko triumphantly announced that in result of the meeting Ukraine had received the long-awaited Tomos, or decree of church independence – a claim circulated in Ukraine with great enthusiasm, this is not true. ... Constantinople’s decision will benefit other jurisdictions in Ukraine – the UOC KP and UAOC, which will have to effectively dismantle their own administrative structures and set up a new Church, which will receive the Tomos of autocephaly. ... Right now it’s unclear which part of the UOC MP will join the new Church. 10 out of 90 UOC MP bishops signed the appeal for autocephaly to the Ecumenical Patriarch – only 11%. But separate priests could join even if their bishops don’t, says Zuiev.
  11. ↑ «Announcement (11/10/2018). - Announcements - The Ecumenical Patriarchate». www.patriarchate.org (στα Αγγλικά). 11 Οκτωβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 30 Οκτωβρίου 2018.
  12. ↑ «Announcement (11/10/2018). - Announcements - The Ecumenical Patriarchate». www.patriarchate.org (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 27 Οκτωβρίου 2018. 3) To accept and review the petitions of appeal of Filaret Denisenko, Makariy Maletych and their followers, who found themselves in schism not for dogmatic reasons, in accordance with the canonical prerogatives of the Patriarch of Constantinople to receive such petitions by hierarchs and other clergy from all of the Autocephalous Churches. Thus, the above-mentioned have been canonically reinstated to their hierarchical or priestly rank, and their faithful have been restored to communion with the Church.
  13. ↑ «Constantinople recognizes Kyiv Patriarch Filaret as church bishop». KyivPost. 11 Οκτωβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 17 Οκτωβρίου 2018. The Kyiv Patriarchate and the Ukrainian Autocephalous Orthodox Church are planning to merge with pro-independence bishops of the Moscow Patriarchate into an independent (autocephalous) Ukrainian church, which is expected to get a tomos — a Synod decree recognizing the independence of the Ukrainian church from the Constantinople church. “This decision gives us the opportunity to unite with bishops of the Moscow Patriarchate who are willing (to join),” Filaret said on Oct. 11.
  14. ↑ «Phanar considers Filaret an ordinary bishop without an episcopal see». spzh.news (στα Αγγλικά). 14 Οκτωβρίου 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 Οκτωβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 29 Οκτωβρίου 2018.
  15. ↑ «Phanar – to His Beatitude: You will remain Metropolitan till the Council». spzh.news (στα Αγγλικά). 7 Δεκεμβρίου 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 Δεκεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 17 Δεκεμβρίου 2018.
  16. ↑ «Exarch: Constantinople recognizes all clergy of KP and UAOC as canonical». spzh.news (στα Αγγλικά). 16 Οκτωβρίου 2018. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 18 Δεκεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 2018.
  17. ↑ «Constantinople recognized all clergy of KP and UAOC as canonical—Patriarchal Exarch». OrthoChristian.Com. 16 Οκτωβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 22 Δεκεμβρίου 2018.
  18. ↑ «ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΟ | Βαρθολομαίος σε Ονούφριο: Δεν μπορείτε να έχετε πλέον τον τίτλο Κιέβου». ROMFEA. 7 Δεκεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 8 Δεκεμβρίου 2018.
  19. ↑ «Киевский патриархат и УАПЦ самораспустились перед Собором». РБК-Украина (στα Ρωσικά). 15 Δεκεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 16 Δεκεμβρίου 2018.
  20. ↑ «Ανακηρύχθηκε η Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας». euronews. Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2026.
  21. ↑ «Митрополит Епіфаній оголосив про юридичне припинення існування УПЦ КП та УАПЦ». risu.org.ua. 14 Δεκεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου 2019.
  22. ↑ «Ukrainian Autocephalous Orthodox Church ceases to exist». www.interfax-religion.com. 14 Αυγούστου 2019. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Αυγούστου 2019. Ανακτήθηκε στις 16 Αυγούστου 2019.
  23. ↑ «Ukrainian Autocephalous Orthodox Church ceases to exist | KyivPost - Ukraine's Global Voice». KyivPost. 14 Αυγούστου 2019. Ανακτήθηκε στις 16 Αυγούστου 2019.
  24. ↑ «Η ιστορική στιγμή της υπογραφής της Αυτοκεφαλίας της Ουκρανικής Εκκλησίας (βίντεο)». Ορθοδοξία News Agency. 5 Ιανουαρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2026.
  25. ↑ Παπαγεωργίου, Σπύρος (6 Ιανουαρίου 2019). «Τα Θεοφάνεια στο Φανάρι - Παραδόθηκε ο Τόμος Αυτοκεφαλίας στην Ουκρανία». ORTHODOXIA INFO. Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2026.
  26. ↑ eleftherostypos.gr, Newsroom (6 Ιανουαρίου 2026). «Θεοφάνεια στο Φανάρι: Λαμπρός εορτασμός με Βαρθολομαίο και Μητροπολίτη Επιφάνιο [βίντεο]». Ελεύθερος Τύπος. Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2026.
  27. ↑ Ντάνη, Ελευθερία (13 Μαΐου 2021). «Κοινωνία Ορθοδοξίας Η θεία Ευχαριστία και η ενότητα της Εκκλησίας». Κοινωνία Ορθοδοξίας. Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2026.
  28. ↑ https://markmarkou.sites.sch.gr/dipt.htm

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]


Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Ουκρανική_Αυτοκέφαλη_Ορθόδοξη_Εκκλησία_(1989-2018)&oldid=11674440"