Ναζισμός

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από Εθνικοσοσιαλισμός)
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Η σβάστικα, σύμβολο του Ναζισμού

Ο Ναζισμός ή Εθνικοσοσιαλισμός (γερμ. 'Nationalsozialismus) ήταν η ιδεολογία του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος (NSDAP), το οποίο επέβαλε δικτατορικό καθεστώς στη Γερμανία από το 1933 μέχρι το 1945, καθώς και συναφών κινημάτων σε άλλες χώρες. Αναπτύχθηκε, ως ιδιαίτερη και ορμητική μορφή φασισμού, υπό την επίδραση του παγγερμανισμού, του νεοσυντηρητισμού και διάφορων φοβιών και προκαταλήψεων, εκμεταλλευόμενος τις συνθήκες κρίσης της δεκαετίας του 1920 στη Γερμανία.

Ένας από τους κύριους σκοπούς του ναζισμού ήταν η αντικατάσταση του δημοκρατικού συστήματος από ολοκληρωτικό καθεστώς το οποίο θα βασιζόταν, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς του, στην αρχή της «κοινότητας» με την έννοια της εθνικής και βιολογικής ενότητας με επικεφαλής τον αρχηγό (Φύρερ), δηλαδή τον Χίτλερ.[1] Η κοινότητα αυτή θα κινητοποιούνταν σύσσωμη στην πολεμική προσπάθεια για δημιουργία ζωτικού χώρου και επικράτηση της ανώτερης φυλής απέναντι στις υπόλοιπες, παραμερίζοντας επιμέρους οικονομικά συμφέροντα και την πάλη των τάξεων. Στις εξαγγελίες των ναζιστών υπήρχαν και σοσιαλιστικά χαρακτηριστικά, τα οποία όμως έμειναν πρακτικά ανεφάρμοστα, καθώς το ναζιστικό κόμμα και η ναζιστική κυβέρνηση της Γερμανίας συνεργάστηκαν πλήρως με το μεγάλο κεφάλαιο, τους γαιοκτήμονες και την πρωσσική στρατιωτική αριστοκρατία με σκοπό τον έλεγχο της κοινωνίας και την αναχαίτιση του κομμουνισμού. Μεταξύ των αντιλήψεων που επικρατούν στον ναζισμό, συγκαταλέγονται ο κοινωνικός δαρβινισμός, ο ρατσισμός και αντισημιτισμός, ο αντικομμουνισμός. Οι ιδεολογικές αρχές του εθνικοσοσιαλισμού και η εφαρμογή τους στην πράξη οδήγησαν στον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο και στο Ολοκαύτωμα με τη γενοκτονία Εβραίων, Ρομά και άλλων εθνοτικών, πολιτικών και κοινωνικών ομάδων σε στρατόπεδα εξόντωσης. Κινήσεις που, μετά τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο, επιδιώκουν την αναβίωση του ναζισμού ονομάζονται νεοναζιστικές.

Ο όρος «εθνικοσοσιαλισμός»[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο όρος χρησιμοποιήθηκε από τους Γερμανούς εθνικοσοσιαλιστές για να χαρακτηρίσουν το κίνημα, ενώ ο όρος ναζισμός, o οποίος στη Γερμανία χρησιμοποιείται πολύ σπάνια (οι εθνικοσοσιαλιστές δεν τον χρησιμοποιούσαν καν), προέρχεται από την αγγλική λέξη nazism, η οποία με τη σειρά της έχει τη ρίζα της στη συντόμευση της γερμανικής λέξης Nationalsozialismus (εθνικοσοσιαλισμός). Ως όρος, ο εθνικοσοσιαλισμός βρίσκει τη βάση του στην ιδεολογία του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος (NSDAP) το οποίο ιδρύθηκε το 1920. Μετά την πτώση του Τρίτου Ράιχ, ο όρος εθνικοσοσιαλισμός υιοθετήθηκε στην κατοπινή Δυτική Γερμανία, ενώ στην Ανατολική Γερμανία, όπως και στην ΕΣΣΔ, καθιερώθηκε ο όρος χιτλεροφασισμός (Hitlerfaschismus). Ως ναζιστές χαρακτηρίζονται οι υποστηρικτές του εθνικοσοσιαλιστικού κινήματος.

Χαρακτηριστικά του γερμανικού ναζισμού[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Δεν υπήρξε κάποια συγκεκριμένη ναζιστική ιδεολογία. Συνήθως θεωρείται μορφή φασισμού[2], αν και μερικοί ιστορικοί θεωρούν τον ναζισμό ιδιαίτερο φαινόμενο που προέκυψε κατά την ανάπτυξη της Πρωσσίας και της Γερμανίας του 19ου αι.[3] Κατά τον Βρεταννό ιστορικό Ίαν Κέρσοου, ο ναζισμός ήταν συνονθύλευμα ιδεών προερχόμενων από τον παγγερμανισμό και τον νεοσυντηρητισμό, μαζί με διάφορες φοβίες, απορρίψεις και προκαταλήψεις, χαρακτηριστικά που υπήρχαν και σε άλλα κόμματα και κινήματα. Η διαφορά με τον ναζισμό ήταν πως ο τελευταίος διέθετε δυναμισμό και ορμή με διαστάσεις εθνικής σταυροφορίας, εκμεταλλευόμενος πλήρως την κοινωνική οργή η οποία ήδη σοβούσε καθ' όλη τη δεκαετία του 1920 και τελικά ξέσπασε με την οικονομική κρίση.[4] Κατά τον Αμερικανό πολιτικό επιστήμονα και ιστορικό Ρόμπερτ Πάξτον, ο ναζισμός και ο ιταλικός φασισμός δεν έχουν τις φιλοσοφικές βάσεις των άλλων μεγάλων πολιτικών συστημάτων του σύγχρονου κόσμου, όπως ο συντηρητισμός, ο φιλελευθερισμός, ο σοσιαλισμός, ούτε σαφές πρόγραμμα. Ήταν δημιουργήματα της εποχής της μαζικής πολιτικής και απευθύνονταν κυρίως στο συναίσθημα, χρησιμοποιώντας προσεκτικά οργανωμένο τελετουργικό και έντονα φορτισμένο πολιτικό λόγο. Τον ναζισμό δεν τον ενδιέφερε η δογματική αλήθεια αλλά ο μυστικιστικός δεσμός που ένωνε τον αρχηγό του με το ιστορικό πεπρωμένο του λαού του. Η πολιτική αντιπαράθεση δεν στηριζόταν πια σε λογικά επιχειρήματα αλλά στην άμεση αισθητική εμπειρία και ο Γερμανός κριτικός του πολιτισμού Βάλτερ Μπέντζαμιν (Walter Benjamin) είχε προειδοποιήσει από το 1936 πως απώτερη φασιστική αισθητική εμπειρία είναι ο πόλεμος.[5]

Οι μαρξιστές ιστορικοί θεωρούν πως, εκτός από την επιβολή ολοκληρωτικού καθεστώτος, κύριος σκοπός του ναζισμού ήταν η υπεράσπιση της εξουσίας του γερμανικού μεγάλου κεφαλαίου, σε βάρος της εργατικής τάξης και των μεσαίων στρωμάτων[6][7]

Ως κύρια χαρακτηριστικά του ναζισμού μπορούν να αναφερθούν τα εξής:

  • Φυλετικός και κοινωνικός δαρβινισμός, ρατσισμός και, κυρίως, αντισημιτισμός, ο οποίος οδήγησε στο Ολοκαύτωμα, όπως και η εξύμνηση της «άριας και γερμανικής φυλής».
  • Ευγονική και «φυλετική υγιεινή», η οποία επιβάλλεται στον λαό με τους φυλετικούς Νόμους της Νυρεμβέργης και το Πρόγραμμα Ευθανασίας T-4
  • Αντίθεση στον μαρξισμό, τον κομμουνισμό, τον μπολσεβικισμό.
  • Σοσιαλιστικές ιδέες οι οποίες όμως δεν τέθηκαν σε εφαρμογή όταν οι Ναζί ανήλθαν στην εξουσία
  • Ιδεολογία της Volksgemeinschaft, της εθνικής και βιολογικής ενότητας δίχως κοινωνικό αγώνα.
  • Απολυταρχισμός. Απόρριψη της δημοκρατίας, σύνθλιψη πολιτικών κομμάτων και συνδικάτων και περιορισμός της ελευθερίας τύπου και έκφρασης. Συγκέντρωση της εξουσίας σε μια κεντρική ηγετική προσωπικότητα (Führerprinzip).
  • Μιλιταρισμός[8].
  • Yπεράσπιση «αίματος και γης» (Blut und Boden). Παράγωγο των ιδεών αυτών ήταν η πολιτική ζωτικού χώρου (Lebensraum), ιδιαιτέρως προς την Ανατολή,
  • Μαζική αισθητική και ευρεία χρήση των τεχνικών προπαγάνδας, η οποία μεταξύ άλλων φαίνεται στην αριστοτεχνική χρήση του ραδιοφώνου και στη διοργάνωση τεράστιων παρελάσεων και καλά σκηνοθετημένων συγκεντρώσεων με ομιλίες από τον ίδιο τον Χίτλερ ή άλλα σημαίνοντα στελέχη, λαμπαδηφοριών κ.α..
  • Μυθοποίηση της κλασικής αρχαιότητας και της ρωμαϊκής περιόδου. Αναγωγή της καταγωγής της άριας φυλής στους αρχαίους Έλληνες[9] των οποίων οι αρετές, κατά τους ναζιστές, πηγάζουν από την ελληνική αρχαιότητα και συγκεκριμένα από τη δόξα της στρατοκρατικής Σπάρτης[10] Συχνά ως φιλόσοφοι του εθνικοσοσιαλισμού προβάλλονται ο Νίτσε και ο Πλάτων, ενώ έρχονται σε σύγκρουση με άλλους φιλοσόφους, ιδιαίτερα τους Στωικούς, των οποίων τις ιδέες θεωρούν εκφυλισμένες και φιλοσημιτικές.[11]

Φυλετισμός και ευγονική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι ιδέες που ανέπτυξε ο Κάρολος Δαρβίνος στο έργο του Περί της καταγωγής των ειδών είχαν προφανή επίδραση όχι μόνο στις φυσικές επιστήμες, αλλά και στα πολιτικά καθεστώτα. Εν συνεχεία, ο κοινωνιολόγος Χέρμπερτ Σπένσερ ανέπτυξε τη θεωρία της επιβίωσης του καταλληλότερου. Αυτός ο κοινωνικός δαρβινισμός εξελίχθηκε στις φασιστικές ιδεολογίες οι οποίες, σε αντίθεση με τον Δαρβίνο, έβλεπαν τον ανταγωνισμό όχι μόνο μεταξύ των ειδών αλλά και στο εσωτερικό του είδους. Ο ναζισμός και οι άλλες φασιστικές ιδεολογίες πρεσβεύουν ότι η αδυναμία και η ανικανότητα δεν πρέπει να γίνονται ανεκτές και ότι μόνο ο ανταγωνισμός και η σύγκρουση εγγυάται την ανθρώπινη πρόοδο του δυνατότερου επί των αδυνάτων.[12][13] Ο Γάλλος συγγραφέας Αρτύρ ντε Γκομπινώ πρόσφερε στον ναζισμό την ιδέα της υπεροχής της άριας φυλής καθώς και την αντίληψη ότι η ανάμιξη των φυλών έχει ολέθρια αποτελέσματα[14]. Συμβολή στη ρατσιστική ιδεολογία του ναζισμού είχε επίσης ο Χιούστον Στιούαρτ Τσάμπερλεν, του οποίου οι απόψεις συνέβαλαν ώστε οι ναζιστές να δέχονται τον αγώνα μεταξύ των φυλών αλλά όχι και την εξέλιξη των ειδών[15].

Ο όρος της φυλής αποτελούσε κεντρική έννοια της εθνικοσοσιαλιστικής ιδεολογίας. Τέθηκε έτσι ως αίτημα η «ανωτερότητα της άριας φυλής», η οποία έπρεπε οπωσδήποτε να προστατευτεί από την ανάμειξη με άλλες φυλές που θα αποτελούσε «επιβλαβή επιρροή». Η ανάγκη αυτή για τη συντήρηση της αποκαλούμενης «αγνότητας του αίματος» στάθηκε λόγος για τους νόμους της Νυρεμβέργης, οι οποίοι απαγόρευαν το γάμο μεταξύ Γερμανών και «κυρίως διαφορετικής φυλής» ξένων. Η εξόντωση αναπήρων, ψυχικά ασθενών και εγκληματιών (Πρόγραμμα Ευθανασίας T-4), είχε, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς τους, ως στόχο τον περιορισμό της μετάδοσης "ανεπαρκών" γονιδίων στις επόμενες γενεές. Σύμφωνα με τον νόμο της 14ης Ιουλίου 1933, παράγραφος 1, κληρονομικές ασθένειες οι οποίες προκαλούν φυσικά και ψυχικά τραύματα στους απογόνους θεωρήθηκαν οι εξής:[16]

Αντισημιτισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κύριο λήμμα: Ολοκαύτωμα
Ο αντισημιτισμός στην Γερμανία, 1 Απριλίου 1933: «Γερμανοί αμυνθείτε! Μην αγοράζετε από Εβραίους!»

Πέρα από τις ρατσιστικές ιδέες των διανοητών που επηρέασαν τον ναζισμό, και ειδικά για τον Χίτλερ, σημαντική επίδραση στη διαμόρφωση του αντισημιτισμού του είχε η έντονα αντιεβραϊκή ατμόσφαιρα της Βιέννης των αρχών του 20ού αιώνα. Εκεί είχαν μεγάλη διάδοση οι ιδέες του Γκέοργκ Ρίττερ φον Σένερερ (Georg Ritter von Schönerer). Ωστόσο οι ακραία αντισημιτικές απόψεις του Χίτλερ φαίνεται να αποκρυσταλλώθηκαν μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.[17]

Οι ναζιστές διακηρύσσουν ότι η φυλετική και πολιτισμική σύγκρουση μεταξύ Ανατολής και Δύσης κρατεί από το αρχαίο παρελθόν και οι Εβραίοι ευθύνονται για την εξολόθρευση της Άριας φυλής. Ο γερμανικός αντισημιτισμός όμως, προήλθε από διαφορετικές και εν μέρει αντιφατικές κοινωνικές κατευθύνσεις. Βάσει αυτών, οι Εβραίοι είχαν την ευθύνη για οποιαδήποτε κοινωνική κρίση, όπως την ανεργία, την αστικοποίηση, την ερήμωση της επαρχίας, κλπ. Μια εθνικοσοσιαλιστικής προελεύσεως θεωρία συνωμοσίας τούς παρουσίαζε ως υπαίτιους του σοβιετικού μπολσεβικισμού, όπως συγχρόνως και του θανάσιμου εχθρού του, της αγγλοαμερικανικής κεφαλαιοκρατίας, κοινός στόχος των οποίων ήταν η σύνθλιψη της Γερμανίας. Γενικώς οι Εβραίοι θεωρούνταν αποσυνθετικό στοιχείο για την κοινωνία, καθώς επίσης και κατώτερη φυλή. Οι ναζιστές, μέσω της Επιχείρησης Ράινχαρντ, σχεδίασαν την εξόντωση («Τελική Λύση», γερμ. Endlösung) όλων των Εβραίων τόσο στη Γερμανία όσο και στις κατεχόμενες χώρες. Δημιουργήθηκαν, έτσι, τα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης, στα οποία βρήκαν τον θάνατο περίπου 6.000.000 Εβραίοι.

Ο αντισημιτισμός ήταν συμβατός με τα συμφέροντα της μεγάλης αστικής τάξης της Γερμανίας, αφού ο εβραϊκός πληθυσμός αποτελούσε μεγάλο ποσοστό των μεσαίων αστικών στρωμάτων, κατείχε, δηλαδή, μεσαίες επιχειρήσεις (πολυκαταστήματα, κοσμηματοπωλεία και άλλα) και ανέκοπτε την περαιτέρω συγκέντρωση πλούτου προς εκείνους (τα μεγαλοαστικά στρώματα). Αυτό ήταν και ο λόγος για το οποία στη λεγόμενη Νύχτα των Κρυστάλλων, οι ναζί της Γερμανίας επιτέθηκαν μεταξύ άλλων και στα εβραϊκά καταστήματα, σπάζοντας τις γυάλινες βιτρίνες και λεηλατώντας τα προϊόντα.

Οι αρνητές του Ολοκαυτώματος, υποστηρίζουν πως το Ολοκαύτωμα, δηλαδή ο συστηματικός διωγμός και η γενοκτονία με την υποκίνηση του κράτους διαφόρων εθνικών, θρησκευτικών, κοινωνικών και πολιτικών ομάδων κατά τη περίοδο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου από τη Ναζιστική Γερμανία και τους συνεργάτες της δεν συνέβη ποτέ ή συνέβη αλλά σε μικρότερο βαθμό. Οι ίδιοι αυτοαποκαλούνται ως «αναθεωρητές».

Σοσιαλισμός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Χίτλερ γοητεύτηκε από συγκεκριμένες σοσιαλιστικές ιδέες και τοποθετήσεις, όπως δήλωσε σε συνέντευξή του, τον Ιούλιο 1932 στο περιοδικό Λίμπερτυ:

«Ο σοσιαλισμός είναι η επιστήμη που έχει ως κύριο μέλημά της το κοινό καλό. Ο σοσιαλισμός δεν είναι ίδιος με τον κομμουνισμό. Ο μαρξισμός δεν είναι σοσιαλισμός. Οι μαρξιστές οικειοποιήθηκαν τον όρο διαστρεβλώνοντας τη σημασία του. Εγώ θα δώσω τον σοσιαλισμό πίσω στους σοσιαλιστές. Ο σοσιαλισμός είναι ένας παλαιός, άριος και γερμανικός θεσμός. Οι πρόγονοί μας ζούσαν σε ορισμένα εδάφη και καλλιεργούσαν την ιδέα του κοινού καλού. Ο μαρξισμός δεν μπορεί να θεωρείται σοσιαλισμός. Αντίθετα με τον μαρξισμό, ο σοσιαλισμός δεν απορρίπτει την ιδιωτική περιουσία. Αντίθετα με τον μαρξισμό, δεν καταργεί την προσωπικότητα του ατόμου. Αντίθετα με τον μαρξισμό, ο σοσιαλισμός είναι πατριωτικός.Θα μπορούσαμε να έχουμε βαπτίσει το κόμμα μας Φιλελεύθερο Κόμμα, αποφασίσαμε όμως να ονομαστούμε εθνικοσοσιαλιστές. Δεν είμαστε διεθνιστές· ο δικός μας σοσιαλισμός είναι εθνικός. Απαιτούμε από το κράτος να ικανοποιήσει τα δίκαια αιτήματα των παραγωγικών τάξεων με γνώμονα τη φυλετική αλληλεγγύη. Για μας κράτος και φυλή είναι το ίδιο πράγμα».

Στη ριζοσπαστική του μορφή, της οποίας χαρακτηριστικοί φορείς ήταν οι αδελφοί Γκέοργκ και Ότο Στράσερ (Strasser) και, αρχικά, ο Γιόζεφ Γκέμπελς[18][19][20], καθώς και η παραστρατιωτική ομάδα των SA (ιδιαίτερα αυτοί που συμμετείχαν στην ανταρσία του Walther Stennes)[19], ο ναζισμός προέβλεπε μέτρα που έρχονταν σε αντίθεση με το καπιταλιστικό σύστημα όπως δημόσιο έλεγχο των μέσων παραγωγής[21], καταπολέμηση της τοκογλυφίας, μοίρασμα των κερδών των μεγάλων επιχειρήσεων, δημοτικοποίηση των εμπορικών καταστημάτων και υπενοικίασή τους σε μικρούς επιχειρηματίες[22]. Αυτή η αντικαπιταλιστική ρητορική, ενώ από τη μία πλευρά αφαιρούσε προλάμβανε τη μεταπήδηση των εργατών προς τα κόμματα της Αριστεράς[19], από την άλλη ανησυχούσε τον επιχειρηματικό κόσμο[23]. Αντιθέτως, ο Χίτλερ και οι περισσότεροι συνεργάτες του χρησιμοποίησαν μεν δημαγωγική αντικαπιταλιστική ρητορεία πριν ανέλθουν στην εξουσία, μετά όμως συνεργάστηκαν με το γερμανικό μεγάλο κεφάλαιο εις βάρος της εργατικής τάξης και των μεσαίων στρωμάτων.[24]

Ο οικονομικός ναζισμός συνδυάζει το κεφάλαιο και την εργασία, με κρατικό έλεγχο, αποσκοπώντας -όπως ισχυρίζεται- στην ανάπτυξη της παραγωγής για την ευημερία της εργατικής και αγροτικής τάξης και κατά προέκταση του Έθνους και της φυλής. Το εθνικοσοσιαλιστικό σύστημα δεν καταργεί την ιδιωτική πρωτοβουλία και την ιδιοκτησία, όπως στην περίπτωση του κομμουνισμού. Στο αρχικό τους πρόγραμμα, οι Ναζί δήλωναν πως θα επιτρέπουν τη χρήση των ιδιωτικών κεφαλαίων μόνο για παραγωγικούς σκοπούς που θεωρητικά εξασφαλίζουν την οικονομική ανάπτυξη του κράτους, και την ευημερία της εργατικής τάξης, θεσπίζοντας αυστηρούς κανόνες και όρους σε συνεργασία των εργατών και κρατικών λειτουργών στα διοικητικά συμβούλια των ιδιωτικών εταιρειών. Μέρος των κερδών θα αναδιανεμόταν από τους κεφαλαιούχους στους εργάτες, ενώ θα τιμωρούνταν με φυλάκιση οι κερδοσκόποι[25][26][27]. Με αυτόν το τρόπο ο ναζισμός υποστήριζε πώς θα εξασφάλιζε την πλήρη και άμεση συνεργασία των τάξεων (καπιταλιστές-εργάτες) και ουσιαστικά θα καταργούσε την πάλη των τάξεων, που είναι -πάντα κατά τον εθνικοσοσιαλισμό- η αιτία της οικονομικής και κοινωνικής κατάπτωσης του έθνους. Οι ριζοσπάστες ναζιστές ήταν, επίσης, ιδεαλιστές, απορρίπτοντας τον υλισμό που καλλιεργεί ο καπιταλισμός και ο κομμουνισμός, διότι κατ' αυτούς η επιθυμία για πλούτο και κέρδος αντιτίθεται στο όραμα της εθνικής και φυλετικής αναγέννησης. Όμως, στην πραγματικότητα αυτό που έγινε στις χώρες όπου κυβέρνησαν φασιστικά/εθνικοσοσιαλιστικά κόμματα, δεν ήταν η συνεργασία μεταξύ των τάξεων, αλλά πλήρης υποταγή της εργατικής τάξης στους καπιταλιστές, μέσω της κατάργησης της δυνατότητας διεκδίκησης δικαιωμάτων, της απαγόρευσης του συνδικαλισμού και οποιασδήποτε εργατικής δράσης. Έτσι είναι βάσιμη η αντίληψη η οποία λέει ότι τελικά ο εθνικοσοσιαλισμός λειτούργησε, ως ανάχωμα εναντίον του μπολσεβικισμού, προς όφελος της κυριαρχίας των κεφαλαιοκρατών και της αστικής τάξης, σε βάρος των εργαζομένων και του λαού.[28]

Η ταξική ανισότητα παρέμεινε ισχυρή με την ανισότητα του εισοδήματος να συνεχίζει ανεξέλεγκτη[29] με την ανεργία να μειώνεται μόνο τεχνητά λόγω της απαγόρευσης της εργασίας των γυναικών[30], με τους εργάτες να δουλεύουν για 43 ώρες την εβδομάδα μέχρι το 1939 που άλλαξε σε 47 ώρες την εβδομάδα[31] και τους πραγματικούς μισθούς να πέφτουν κατά 25% από το 1933 στο 1938.[32] Όμως, από την άλλη πλευρά υπήρξαν πολλοί επιχειρηματίες που στήριξαν τον Χίτλερ και ωφελήθηκαν, όπως φάνηκε και εκ των υστέρων στις δίκες της Νυρεμβέργης για τους επιχειρηματίες[33].

«Αίμα και γη», περιβαλλοντική πολιτική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Ναζί υπουργός Γεωργίας Ρίχαρντ Βάλτερ Νταρέ δήλωνε πως μόνο όταν ο νέος Γερμανός μπορεί να αυλακώσει τη γη δίπλα από το σημείο που έχουν ταφεί οι πρόγονοί του, θα συνειδητοποιήσει τον οργανικό δεσμό με τη μητέρα γη και θα κατανοήσει τους άρρηκτους δεσμούς που τον δένουν με την γενέθλια γη. Στόχος του Νταρρέ ήταν να δημιουργηθεί οικολογική συνείδηση ως αντίδραση στον αστικό τρόπο ζωής και την αστυφιλία, με στόχο την προστασία της πατρώας γης και κατ΄ ουσίαν τη διαφύλαξη της φυλής. Αναβίωσαν για αυτό το λόγο πανάρχαια τελετουργικά δρώμενα, εορτές και ηλιοστάσια, ενώ η φύση τιμώνταν ως παμμήτειρα θεά και τροφός.

Τελικά οι ιδέες αυτές είχαν περισσότερο προπαγανδιστική και ιδεολογική υποστήριξη από το ναζιστικό καθεστώς παρά πρακτική εφαρμογή[34]. Όταν ο θεωρητικός επί των οικονομικών, Γκόντφριντ Φέντερ (Gottfried Feder), προσπάθησε να μετεγκαταστήσει εργάτες σε χωριά γύρω από αποκεντρωμένες βιομηχανίες, οι στρατιωτικοί και οι Πρώσσοι αριστοκράτες μεγαλογαιοκτήμονες (Γιούνκερς, γερμ. Junkers) πέτυχαν να ακυρώσουν αυτή την προσπάθεια[35] Οι στρατιωτικοί αντιτέθηκαν επειδή αυτό το μέτρο θα δυσκόλευε τον επανεξοπλισμό της Γερμανίας και οι Γιούνκερς επειδή θα τους απέτρεπε από το να εκμεταλλευτούν τα κτήματά τους με σκοπό τις εξαγωγές.[36] Εκτός αυτού, πέτυχαν να αποφύγουν τον αναδασμό της γης τους στους ανεξάρτητους αγρότες.[37]

Στα πλαίσια των ιδεών περί «αίματος και γης», ψηφίστηκε, το 1933, ο Νόμος για την κληρονομική μεταβίβαση της αγροτικής γης (Reichserbhofgesetz) με στόχο τη «διαφύλαξη της αγροτικής κοινότητας ως αιματοδότη του γερμανικού λαού». Επιλεγμένες εκτάσεις κηρύχθηκαν κληρονομικές και απαγορευόταν να αλλάξουν ιδιοκτήτη ή να υποθηκευούν, ενώ μόνο οι αγρότες που τις καλλιεργούσαν είχαν το δικαίωμα να αποκαλούνται Bauern (αγρότες χωρικοί, όρος στον οποίο οι Ναζί έδωσαν θετική αξία ενώ παλαιότερα είχε ουδέτερη ή και υποτιμητική σημασία)[38]. Κληρονομικό δικαίωμα στη γη θα είχε μόνο ο νεότερος γιος, εκτός από τις περιοχές όπου το εθιμικό δίκαιο ήδη το έδινε στον πρωτότοκο[39][40][41][42] Παρόλα αυτά, κατά τη ναζιστική περίοδο, ο πρωτότοκος γιος ήταν αυτός που κληρονομούσε τα κτήματα[43] Δόθηκε προτεραιότητα κληρονομιάς στην πατρογονική γραμμή έτσι που, αν δεν υπήρχαν γιοι, προτεραιότητα στην κληρονομιά είχαν οι αδελφοί και οι ανεψιοί του θανόντα, σε βάρος των θυγατέρων του. Επίσης η εξοχή θεωρούνταν το ιδανικότερο μέρος για την ανάπτυξη πεζικού, επειδή θα το χαρακτήριζε η «οργανική συνύπαρξη γαιοκτήμονα και χωρικού», σε αντίθεση με το «φυλετικό χάος» των βιομηχανικών πόλεων.[44] Επίσης ο νόμος απαγόρευε την καλλιέργεια της γής («μόνο όσοι έχουν γερμανικό αίμα μπορούν να είναι γεωργοί»)[45].

Η ιδεολογία αυτή συνετέλεσε επίσης στη θέσπιση της αγροτικής θητείας, για ένα χρόνο, για τα μέλη της Χιτλερικής Νεολαίας (Hitlerjugend) και της αντίστοιχης Λίγκας των Νέων Γερμανίδων (Bund Deutscher Mädel).[46]. Αυτή η περίοδος υποχρεωτικής θητείας άρχιζε μετά τη συμπλήρωση της βασικής εκπαίδευσης, πριν ο νέος/ νέα ξεκινήσει ανώτερες σπουδές ή αρχίσει να προσληφθεί για εργασία. Αν και η εργασία σε αγροκτήματα δεν ήταν ο μόνος εγκεκριμένος τρόπος θητείας, ήταν ο πιο κοινός, καθώς ο στόχος ήταν να επιτευχθεί μόνιμη στροφή των νέων από τις πόλεις στην ύπαιθρο.[47] Το 1942, 600.000 αγόρια και 1,4 εκατομμύριο κορίτσια στάλθηκαν στις φάρμες για να βοηθήσουν στη συγκομιδή.[48] Για παρόμοιους λόγους θεσπίστηκε η Γιορτή των Ευχαριστιών για τη συγκομιδή του Ράιχ (Reichserntedankfest) της οποίας σκοπός ήταν η αναγνώριση των επιτευγμάτων των Γερμανών αγροτών.

Αρκετοί μελετητές και ιστορικοί υποστηρίζουν ότι, παρόλες τις διακηρύξεις του, στην πράξη ο ναζισμός εφάρμοσε πολιτική καταστροφής του περιβάλλοντος. Οι τεράστιοι αυτοκινητόδρομοι (autobahnn) που ανοίχτηκαν κατά το 2ο μισό της δεκαετίας του '30 οδήγησαν στην καταστροφή εκατομμυρίων στρεμμάτων παρθένων δασών. «Κόψτε δέντρα δασών, ανατινάξτε βράχους, διασχίστε κοιλάδες, ανοίξτε δρόμους μέσα στην παρθένα γερμανική γη» έλεγε το σύνθημα του Κάρλ Τέοντορ Πρότσερ, ενός από τους υπεύθυνους του κυβερνητικού ναζιστικού προγράμματος κατασκευής αυτοκινητοδρόμων και προώθησης της χρήσης του Ι.Χ. αυτοκινήτου.[49] Ωστόσο οι νεότεροι ερευνητές έχουν καταλήξει στο ότι υπήρξαν πράγματι προθέσεις για έλεγχο της μόλυνσης από τις βιομηχανικές δραστηριότητες. Διάφορες δασικές εκτάσεις ανακηρύχθηκαν εθνικά πάρκα[50], θεσπίστηκαν νόμοι για την πρόληψη της μόλυνσης του αέρα και υπήρξαν διάφορες προσπάθειες εφαρμογής τους καθόλη την περίοδο πριν τον πόλεμο, με διαφορετικούς βαθμούς αποτελεσματικότητας. Μετά την έναρξη της πολεμικής προετοιμασίας, και ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του πολέμου υπήρξε, λόγω της πολεμικής προσπάθειας, σημαντική χαλάρωση στην περιβαλλοντική πολιτική των ναζί, οι οποίοι ούτως ή άλλως ποτέ δεν την εφάρμοσαν με καθολικό τρόπο, συνειδητά και με συγκροτημένους στόχους.[51]

«Ζωτικός χώρος»[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Χάρτης της Ευρώπης (με σύνορα προ του ΒΠΠ), που απεικονίζει την προβλεπόμενη έκταση εφαρμογής του Γενικού Σχεδίου για την Ανατολή

Η θεωρία του «ζωτικού χώρου» (Lebensraum) είχε ήδη εκφρασθεί από το 1901[52] και κατέστη γεωπολιτικός στόχος της αυτοκρατορικής Γερμανίας κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο[53], ενώ ο ιταλικός φασισμός είχε αναπτύξει αντίστοιχη ιδεολογία (Spazio vitale). Το Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμα υποστήριξε τη θεωρία αυτή στην πιο ακραία μορφή της[54]. Με την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, η θεωρία του ζωτικού χώρου έγινε βασική ιδεολογική αρχή του ναζισμού και του παρείχε την ιδεολογική δικαίωση για την επέκταση των Γερμανών προς την ανατολική και κεντρική Ευρώπη[55] Η στρατηγική του Χίτλερ για την παγκόσμια κυριαρχία της Γερμανίας βασιζόταν στην πίστη της αξίας του ζωτικού χώρου όταν αυτός διεκδικείται από μία ανώτερη κοινωνία. Αντιθέτως, οι κατώτερες φυλές θα έπρεπε να εκδιωχθούν ή να καταστραφούν. Η ευγονική του ζωτικού χώρου θα έδινε στην κυρίαρχη «Άρια» γερμανική φυλή (Herrenvolk) το δικαίωμα να εκδιώξει όποιους ιθαγενείς πληθυσμούς θεωρούσε κατώτερης φυλετικής προέλευσης (υπανθρώπους, γερμ. Untermenschen).[56] Επίσης, η ναζιστική Γερμανία θα υποστήριζε και άλλα «Άρια» ευρωπαϊκά έθνη όπως η Ιταλία στην απόκτηση του δικού τους ζωτικού χώρου[57].

Γενικό Σχέδιο για την Ανατολή: Πληθυσμοί προς εξόντωση καί/ή μεταφορά στη Σιβηρία[58][59]
Εθνικότητα Ποσοστό πληθυσμού
Ρώσσοι[60][58] εξόντωση 50–60%, Σιβηρία 15%
Εσθονοί[59][61] περί το 50%
Λεττονοί[59] 50%
Τσέχοι[58] 50%
Ουκρανοί[58] 65%
Λευκορώσοι[58] 75%
Πολωνοί[58] 20 εκατομμύρια ή 80–85%
Λιθουανοί[59] 85%
Latgali[59] 100%

Βάσει αυτών, εκπονήθηκε το μυστικό Γενικό Σχέδιο για την Ανατολή (Generalplan Ost) το οποίο προέβλεπε τη μόνιμη απομάκρυνση των ιθαγενών πληθυσμών της Ανατολικής Ευρώπης (συμπεριλαμβανόμενων των Πολωνών, Ουκρανών, Ρώσων και άλλων σλαβικών εθνών τα οποία θεωρούνταν κατώτερα και μη Άρια). Η ναζιστική κυβέρνηση σκόπευε να αποικίσει αυτά τα εδάφη με Γερμανούς εποίκους, κατά τη διάρξκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και μετά από αυτόν.[62][56][63] Στη βάση της ιδεολογίας περί «αίματος και γης», η οποία ήταν και φιλοσοφικό θεμέλιο της έννοιας του ζωτικού χώρου, η πολιτική των Ναζί αποσκοπούσε στην καταστροφή της Σοβιετικής Ένωσης, της οποίας τα ρωσικά εδάφη θα αποτελούσαν τον σιτοβολώνα της Γερμανίας. Ο εκγερμανισμός της Ρωσίας θα σήμαινε και την καταστροφή των πόλεών της, ώστε να εξαλειφθεί η ρωσική εθνική ταυτότητα, ο κομμουνισμός και ο «εβραϊκός μπολσεβικισμός».[64] Ολόκληροι πληθυσμοί προορίζονταν να αποδεκατιστούν μέσω της πείνας, επιτρέποντας έτσι την προώθηση του αγροτικού προϊόντος που θα περίσσευε με σκοπό τον επισιτισμό της Γερμανίας.[62]

Συνολικά, στη διάρκεια των 4 χρόνων ναζιστικής κατοχής της Πολωνίας, εκδιώχθηκαν από τις προσαρτημένες στη Γερμανία περιοχές, κατά μία εκτίμηση, 923.000 Πολωνοί.[65] Ο Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ, Υπουργός Ανατολικών Εδαφών, θα πει, ύστερα από τις πρώτες νίκες στην ΕΣΣΔ: «Οι Ρώσοι θα εκδιωχθούν πέρα από τα Ουράλια όρη. Θα μας ευγνωμονούν εκατό χρόνια μετά, γιατί τους επαναφέραμε στη φυσική κοιτίδα τους».[66]

Πολιτικοστρατιωτική στρατηγική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Συγχρόνως, αναπτύχθηκε πολεμική βιομηχανία, πρώτα κρυφά, λόγω της Συνθήκης των Βερσαλλιών. Αργότερα, ο Χίτλερ αποφάσισε να αγνοήσει φανερή τη συνθήκη. Στόχος του Χίτλερ, όπως και άλλων υψηλόβαθμων στελεχών του NSDAP ήταν μια σειρά από επιθετικούς πολέμους, όταν πλέον οι Ένοπλες Δυνάμεις (Βέρμαχτ) της χώρας θα ήταν αρκετά ισχυρές. Σχεδίαζαν να απομονώσουν διάφορες χώρες κατά σειρά και κατόπιν να τις εξουδετερώσουν. Όσον αφορά τον τελικό στόχο των πολέμων αυτών, οι απόψεις διαφέρουν: Ενώ πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι στόχος ήταν η κατάκτηση της ηπειρωτικής Ευρώπης και της δυτικής ΕΣΣΔ μέχρι τη γραμμή Αρχαγκέλσκ - Ουράλια - Καύκασος και ο εποικισμός με γερμανικούς πληθυσμούς, άλλοι θεωρούν ότι ο Χίτλερ είχε στόχο την παγκόσμια κυριαρχία. Η γερμανική κυριαρχία στις κατεχόμενες περιοχές θα ενισχύονταν με τον διωγμό των ανεπιθύμητων αυτοχθόνων πληθυσμών, σύμφωνα με τη θεωρία περί ζωτικού χώρου.

Ναζισμός και θρησκεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σημαία των Γερμανών Χριστιανών, 1934

Θεωρητικά, ο ναζισμός παρείχε στη χριστιανική Εκκλησία τη δυνατότητα εθελούσιας θρησκευτικής δράσης και δεν θα ερχόταν σε αντίθεση με αυτή, πλην της περιπτώσεως της πολιτικής δράσης, αντιτιθέμενος στην ανάμειξη της πολιτικής στα θρησκευτικά ζητήματα ή το αντίθετο.[67] Το πρόγραμμα 25 σημείων του NSDAP του 1920 διακήρυττε την ελευθερία για όλα τα δόγματα εκτός από αυτά που έρχονται αντιμέτωπα με την φυλή ή το κράτος. Αναφέρει επακριβώς στο 24ο σημείο του προγράμματος: Απαιτούμε ελευθερία όλων των θρησκευτικών δογμάτων ανά την Επικράτεια, υπό την προϋπόθεση ότι δεν απειλούν την ύπαρξή της και δεν προσβάλλουν το δημόσιο αίσθημα της γερμανικής φυλής. Το Κόμμα υποστηρίζει το χριστιανικό δόγμα, αλλά δεν προσαρτά εαυτό σε κανένα συγκεκριμένο δόγμα. Αντιμάχεται την ιουδαϊκή - υλιστική νοοτροπία, εσωτερική και εξωτερική, και είναι πεπεισμένο ότι το Έθνος μας μπορεί να επιτύχει την αέναη υγεία μόνο επί τη βάσει της εξής αρχής: Το κοινό συμφέρον είναι υπεράνω του ατομικού συμφέροντος.

Αρκετοί ναζιστές επέκριναν την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, καταδεικνύοντας την ύπαρξη εβραϊκών καταλοίπων, τα οποία απέρριπταν. Ο Γερμανός φιλόσοφος Bergmann στο έργο του 25 σημεία της Γερμανικής Θρησκείας, υποστήριξε ότι η Παλαιά Διαθήκη περιέχει ανακρίβειες. Κάποιοι ναζιστές ισχυρίστηκαν ακόμη ότι ο Χριστός ήταν Άριος, ως τέκνο Ρωμαίου στρατιώτη. Συγκεκριμένα, ο Χιούστον Στιούαρτ Τσάμπερλεν υποστήριξε αυτή την θεωρία για την προσωπικότητα του Ιησού, για τον οποίο κατέβαλε σημαντική προσπάθεια να αποδείξει ότι δεν ήταν Εβραίος. Ο Χίτλερ θεωρούσε ότι ο Απόστολος Παύλος διαστρέβλωσε το αρχικό μήνυμα του Χριστιανισμού για να το θέσει υπό την υπηρεσία των Εβραίων. Ακόμη υποστήριξε ότι ο Χριστιανισμός ήταν η έκφραση εξέγερσης των Αρίων εναντίον της κυριαρχίας των Εβραίων στην Παλαιστίνη, δηλώνοντας για την περίπτωση του Χριστού, ότι με την διδασκαλία του είχε την πρόθεση να απελευθερώσει την πατρίδα του από τον εβραϊκό καπιταλισμό[εκκρεμεί παραπομπή].

Ο Χίτλερ σύμφωνα με τον Timothy Ryback ήταν επίσης μελετητής των Αγίων Γραφών.[68] Σε διακήρυξη προς το γερμανικό έθνος, την 1η Φεβρουαρίου 1933 στο Βερολίνο, ο Χίτλερ δήλωνε: ''Η Εθνική Κυβέρνηση θεωρεί ως πρώτιστο καθήκον της να αναβιώσει στο έθνος, το πνεύμα της ενότητας και της συνεργασίας. Να διατηρήσει και να υπερασπιστεί αυτές τις βασικές αρχές επί των οποίων έχει χτιστεί το έθνος μας. Θεωρεί τον Χριστιανισμό ως θεμέλιο της εθνικής μας ηθικής, και την οικογένεια ως βάση της εθνικής ζωής.''

Ο Άλφρεντ Ρόζενμπεργκ, ο οποίος κινήθηκε θρησκευτικά προς τον παγανισμό, διαχωρίζει τον Χριστιανισμό των απαρχών από τον μεταγενέστερο, τον οποίο θεωρούσε εκφυλισμένο από το εβραϊκό στοιχείο. Στο βιβλίο Der Mythus, ο Ρόζενμπεργκ γράφει: ο Παύλος - και αυτό δεν θα το παραδεχτούν ποτέ οι εκκλησιαστικοί κύκλοι - έδωσε στην εβραϊκή επανάσταση, περιορισμένη ως τότε, διεθνείς διαστάσεις. Άνοιξε το δρόμο για το φυλετικό χάος του αρχαίου κόσμου και οι Εβραίοι της Ρώμης ήξεραν πολύ καλά τι έκαναν, όταν άνοιγαν τις πόρτες των συναγωγών τους για να του προσφέρουν βήμα. [69] Άλλοι πάλι ναζί της εποχής ήταν Χριστιανοί όπως ο Βαλλόνος Λεόν Ντεγκρέλ ο οποίος ήταν καθολικός.

Ο καθολικισμός όμως πρόβαλλε αντίσταση στην εξόντωση των ψυχικά ασθενών και εγκληματιών. Ωστόσο, παρόλες τις βίαιες μικροεξεγέρσεις που ξέσπασαν, η Καθολική Εκκλησία υπέγραψε συμφωνία (Ραϊχσκονκορδάτο) με το καθεστώς, στις 20 Ιουλίου 1933. Έπρεπε να δηλώσουν οι Γερμανοί καθολικοί πίστη στο καθεστώς σε αντάλλαγμα της αποδοχής της Καθολικής Εκκλησίας στη Γερμανία.

Κατάληψη της εξουσίας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αφού στις εκλογές της 5 Μαρτίου 1933 το Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα απέτυχε να συγκεντρώσει την απόλυτη πλειοψηφία, ο Χίτλερ ήταν αναγκασμένος να συνεχίσει τον συνασπισμό με το Εθνικό Γερμανικό Λαϊκό Κόμμα (DNVP). Ως πρόεδρος του ισχυρότερου κόμματος της βουλής, ο Πρόεδρος Πάουλ φον Χίντενμπουργκ είχε διορίσει τον Χίτλερ πέντε εβδομάδες νωρίτερα, στις 30 Ιανουαρίου, καγκελάριο της Γερμανίας. Αν και οι εθνικοσοσιαλιστές κοινοποίησαν την ημέρα αυτή ως ημέρα της «κατάληψης της εξουσίας», η διαδικασία δεν ήταν παρά μια συνηθισμένη αλλαγή κυβέρνησης. Η κατάσταση άλλαξε με τον εμπρησμό του Ράιχσταγκ στις 27 Φεβρουαρίου, ο οποίος έγινε από έναν Ολλανδό πρώην κομμουνιστή, τον Marinus van der Lubbe, αλλά τον εκμεταλλεύτηκαν πλήρως οι ναζιστές προκειμένου να επιβάλλουν τη δικτατορία τους, συντρίβοντας όλα τα υπόλοιπα πολιτικά κόμματα[70]. Συγκεκριμένα, οι ναζιστές δήλωσαν ότι επρόκειτο για προσπάθεια επανάστασης των κομμουνιστών και με αναγκαστικό διάταγμα βάσει του άρθρου 48 του συντάγματος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης απέκτησαν την επόμενη κιόλας μέρα την δύναμη να καταργήσουν τα εγγυημένα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτικών τους αντιπάλων (ειδικά των κομμουνιστών) και να τους καταδιώξουν.

Την απόλυτη κατάκτηση της εξουσίας πέτυχαν με τον «Εξουσιοδοτικό νόμο» (Ermächtigungsgesetz) στις 23 Μαρτίου, ο οποίος έπρεπε να ψηφιστεί από τουλάχιστον τα δυο τρίτα της βουλής. Με την απαγόρευση του Κομμουνιστικού Κόμματος (KPD) και την σύλληψη πολλών σοσιαλδημοκρατών βουλευτών, ο Χίτλερ κατάφερε, με τη βοήθεια του συντηρητικού κόμματος Zentrum και του εθνικιστικού DNVP, να συγκεντρώσει τις απαραίτητες ψήφους. Ο «Εξουσιοδοτικός νόμος» παραχώρησε όλη τη νομοθετική εξουσία στην Κυβέρνηση, ανεξάρτητα από Κοινοβούλιο και Πρόεδρο. Με άλλα λόγια, το Κοινοβούλιο επέτρεψε την ενοποίηση της εκτελεστικής εξουσίας με τη νομοθετική και, με τον τρόπο αυτό, έγινε περιττό. Με την απόφαση αυτή άρχισε στη Γερμανία η περίοδος της στυγνής εθνικοσοσιαλιστικής δικτατορίας, γνωστή και ως εποχή του «Τρίτου Ράιχ».

Ο ναζισμός στην Ελλάδα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, ιδρύθηκε από τον Γεώργιο Μερκούρη το Εθνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα [71] Άλλες φασιστικές ή ναζιστικές οργανώσεις της εποχής ήταν η Εθνική Ένωσις Ελλάς, η Σιδηρά Ειρήνη, η Τρίαινα το Εθνικό Κυρίαρχο Κράτος του Σκυλακάκη, η Εθνική Σοσιαλιστική Πατριωτική Οργάνωση και η Οργάνωσις Εθνικών Δυνάμεων Ελλάδος (ΟΕΔΕ).[72] Στην Ελλάδα, στις ημέρες μας, εκφραστής του ναζισμού είναι το κόμμα της Χρυσής Αυγής[73][74][75].

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Ρίτσαρντ Έβανς: Μια κλασική αφήγηση για τους μηχανισμούς της φασιστικής εξουσίας.
  2. Griffin, Roger (1991). The Nature of Fascism. Routledge, σελ. 110. ISBN 0-415-09661-8. https://books.google.gr/books?redir_esc=y&hl=el&id=544bouZiztIC&q=form+of+fascism#v=onepage&q&f=false. .
  3. βλ. Kershaw, Ian (2004). «Nazism: A form of facism, totaliarism or a unique phenomenon?». Στο: Griffin, Roger, επιμ. Fascism - Critical Concepts in Political Science: vol.IV, The 'Fascist Epoch'. London: Taylor & Francis, σελ. 47-49. ISBN 0-415-29019-8. https://books.google.gr/books?id=xeHuSpHzqGUC&pg=PA47&lpg=PA47&dq=ian+kershaw+fascism+nazism&source=bl&ots=QKsepKrtgO&sig=kAJrf4-XOU1WuMaeDtSvapf6CXc&hl=el&sa=X&ved=0ahUKEwjgnOvj0bjUAhVEAxoKHVGsA3QQ6AEITzAF#v=onepage&q&f=false. , όπου αναλύονται οι παλαιότερες και τρέχουσες θεωρίες για την προέλευση και την ουσία του ναζισμού.
  4. Kershaw 1998, σελ. 376.
  5. Paxton 2004, σσ. 30-32.
  6. Μπολόνια 1993, σελίδα;
  7. Θ. Παπαρήγας: Η ταξική φύση του ναζιστικού κόμματος στη Γερμανία
  8. Βανδώρος 2015, σελ. 129.
  9. Ο ναζισμός και η μυθοποίηση της αρχαιότητας, εφημερίδα Καθημερινή.
  10. Ο Εθνικοσοσιαλισμός και η αρχαιότητα, Ζουάν Σαπουτό, Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, σσ. 306, 309, 312.
  11. Ο Εθνικοσοσιαλισμός και η αρχαιότητα, Ζουάν Σαπουτό, Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, σσ 295-301.
  12. Andrew Heywood, Πολιτικές Ιδεολογίες, εκδόσεις Επίκεντρο.
  13. Βανδώρος 2015, σσ. 132-133, 137-140.
  14. Weikart 2013, σελ. 540.
  15. Weikart 2013, σελ. 538.
  16. Walther Darre, Αίμα και Γη, σελίδα;
  17. Kershaw 1998, σσ. 79-87.
  18. Kershaw 1998, σελ. 309 (για τον Γκαίμπελς), 368 (για τους Στράσερ).
  19. 19,0 19,1 19,2 Brown 2009, σσ. 49, 51.
  20. Μπολόνια 1993, σελ. 102.
  21. Kershaw 1998, σελ. 311.
  22. Θανάσης Παπαρήγας: Η ταξική φύση του ναζιστικού κόμματος στη Γερμανία.
  23. Kershaw 1998, σελ. 405.
  24. Sergio Bologna: Ναζισμός και εργατική τάξη.
  25. Το οικονομικό πρόγραμμα του NSDAP, Εκδόσεις Εντελβάις, αυτούσιο κείμενο μεταφρασμένο στα Ελληνικά από το πρωτότυπο των Γερμανικών εκδόσεων Eher Verlag (1932), σελ. 64-69.
  26. Η εθνικοσοσιαλιστική οικονομία protagon.gr.
  27. Γιόζεφ Γκαίμπελς, Ερωτήσεις και απαντήσεις για τον Εθνικοσοσιαλισμό, Εκδοτικός οίκος Έντελβαϊς.
  28. Ρίτσαρντ Έβανς: Το 3ο Ραϊχ στην εξουσία.
  29. Sweezy, Maxine Yaple. Distribution of Wealth and Income under the Nazis. The MIT Press. http://piketty.pse.ens.fr/files/capitalisback/CountryData/Germany/Other/Pre1950Series/RefsHistoricalGermanAccounts/Sweezy39.pdf. .
  30. Evans, Richard J. (2006). The Third Reich in power. New York: Penguin Books. ISBN 978-0-14-303790-3. .
  31. McNab, Chris (2009). Third Reich Databook,1939-45 : the essential facts and figures for Hitler's Germany (1. edition. έκδοση). London: Amber. ISBN 978-1-906626-51-8. .
  32. DeLong, J. Bradford. «Slouching Towards Utopia?: The Economic History of the Twentieth Century. XV. Nazis and Soviets». econ161.berkeley.edu. University of California at Berkeley. https://web.archive.org/web/20080511190923/http://econ161.berkeley.edu/TCEH/Slouch_Purge15.html. .
  33. «Μια Νυρεμβέργη για δημοσιογράφους και επιχειρηματίες». INFO WAR. http://info-war.gr/2013/10/%CE%BC%CE%B9%CE%B1-%CE%BD%CF%85%CF%81%CE%B5%CE%BC%CE%B2%CE%AD%CF%81%CE%B3%CE%B7-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CF%83%CE%B9%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%AC%CF%86%CE%BF%CF%85%CF%82-%CE%BA%CE%B1/#sthash.ygtAJZ3U.dpuf. .
  34. Grunberger 1971, σ. 153
  35. Grunberger 1971, σσ. 153-4.
  36. Grunberger 1971, σ. 154.
  37. Grunberger 1971, σ. 154.
  38. Grunberger 1971, σσ. 155-157.
  39. http://www.verfassungen.de/de/de33-45/reichserbhof33.htm
  40. Nationalsozialistische Agrarpolitik und Bauernalltag Written by Daniela Münkel, σ. 116, στα Google Books
  41. Galbraith, J. K. (1939). «Hereditary Land in the Third Reich». The Quarterly Journal of Economics 53 (3): 465. doi:10.2307/1884418. 
  42. Der praktische Nutzen der Rechtsgeschichte: Hans Hattenhauer zum 8 ... written by Jörn Eckert, Hans Hattenhauer, σ. 326, στα Google Books
  43. [German Law and Legislation https://archive.org/stream/GermanLawAndLegislation_762/GermanLawAndLegislation_djvu.txt]
  44. Robert Cecil, The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology σ. 166. (ISBN 0-396-06577-5)
  45. Hitler Youth Handbook.
  46. Grunberger 1971, σσ. 159-60.
  47. Lynn H. Nicholas, Cruel World: The Children of Europe in the Nazi Web, σ. 110-1. (ISBN 0-679-77663-X).
  48. 1942 - "Osteinsatz und Landdienst" - Service in the east and on the land.
  49. Ρίτσαρντ Έβανς, Το 3ο Ράιχ στην εξουσία, εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2014, σελ 324-325.
  50. Franz-Josef Brüggemeier, Mark Cioc, Thomas Zeller 2005, σ. 62
  51. Franz-Josef Brüggemeier, Mark Cioc, Thomas Zeller 2005, σσ. 121-122.
  52. William Mallinson. Zoran Ristic (2016). The Political Poisoning of Geography. Cambridge Scholars Publishing, p. 3 (19 / 30 in PDF). ISBN 1-4438-9738-8. http://www.cambridgescholars.com/download/sample/63397.  Επίσης στο Gearóid Ó Tuathail. Gerard Toal (1996). Critical Geopolitics: The Politics of Writing Global Space. U of Minnesota Press, σελ. 37–38. ISBN 0816626030. https://books.google.ca/books?id=q4z31O4RWg0C&q=Ratzel+lebensraum. 
  53. Penguin Dictionary of International relations. Penguin Books. 1998, σελ. 301. Geopolitics (απόσπασμα).. ISBN 0140513973. https://books.google.ca/books?id=ap2yAAAAIAAJ. 
  54. Woodruff D. Smith. The Ideological Origins of Nazi Imperialism. Oxford University Press, σελ. 84.
  55. Allan Bullock & Stephen Trombley (επιμ.). Lebensraum στο The New Fontana Dictionary of Modern Thought (1999), σελ. 473.
  56. 56,0 56,1 Shelley Baranowski (2011). Nazi Empire: German Colonialism and Imperialism from Bismarck to Hitler. Cambridge University Press, σελ. 141. ISBN 0521857392. https://books.google.ca/books?id=iA-NZ_RgP5kC&q=continental+Lebensraum. 
  57. Mark Mazower (2013). Hitler's Empire: Nazi Rule in Occupied Europe. Penguin UK, σελ. 431. ISBN 0141917504. https://books.google.ca/books?id=opefF4rAL6YC&q=Italy+living+space. 
  58. 58,0 58,1 58,2 58,3 58,4 58,5 Janusz Gumkowski. Kazimierz Leszczynski (1961). Poland under Nazi Occupation. Warsaw: Polonia Pub. House. "Hitler's Plans for Eastern Europe." Digitized selections from chapter The "New Order" in Europe: Generalplan Ost. OCLC 456349. http://www.atsweb.neu.edu/holocaust/Hitlers_Plans.htm. 
  59. 59,0 59,1 59,2 59,3 59,4 Romuald J. Misiunas. Rein Taagepera (1993). The Baltic States: Years of Dependence, 1940-80. University of California Press, σελ. 48–49. ISBN 0520082273. https://books.google.ca/books?id=vrrBLJtDXb4C&q=Generalplan+Ost+%281942%29. 
  60. Pinfield, Nick. A/AS Level History for AQA Democracy and Nazism: Germany, 1918–1945 Student Book, σελ. 173. 
  61. David James Smith. Estonia: Independence and European Integration, σελ. 35. ISBN 0415267285. https://books.google.ca/books?id=lx-UmTnLJv0C&q=Generalplan+Ost. 
  62. 62,0 62,1 André Mineau (2004). Operation Barbarossa: Ideology and Ethics Against Human Dignity. Rodopi, σελ. 180. ISBN 9042016337. https://books.google.ca/books?id=ZLcDEUZfW4EC. 
  63. Jeremy Noakes (March 30, 2011). «BBC - History - World Wars: Hitler and 'Lebensraum' in the East». http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/hitler_lebensraum_01.shtml. 
  64. Karel C. Berkhoff, Harvest of Despair: Life and Death in Ukraine Under Nazi Rule, σσ. 35–36. ISBN 0-674-01313-1.
  65. Zygmunt Mańkowski, Tadeusz Pieronek, Andrzej Friszke, Thomas Urban (συζήτηση συνεδρίου), "Polacy wypędzeni", Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej IPN, 5 (40), Bulletin of the Institute of National Remembrance. Έκδοση: 05/2004, σελ. 628.
  66. Ρ. Καρτιέ, Ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, Πάπυρος, Αθήνα, 1964.
  67. Otto Dietrich, Οι φιλοσοφικές βάσεις του εθνικοσοσιαλισμού, σελ. 41-42
  68. Timothy Ryback, H βιβλιοθήκη του Χίτλερ, σελίδα;
  69. Ο Εθνικοσοσιαλισμός και η αρχαιότητα, Ζουάν Σαπουτό, εκδόσεις Πόλις.
  70. Kershaw 1998, σελ. 507
  71. Εγκυκλοπαίδεια Νέα Δομή, εκδόσεις Δομή, Αθήνα 1996, τόμος 22, λήμμα Γεώργιος Μερκούρης.
  72. Χονδροματίδης Περ. Ιάκωβος, ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΑΣΙΣΤΕΣ, ΟΙ ΦΑΣΙΣΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΘΝΟΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ (1927-1936), ΕΚΔΌΣΕΙΣ ΠΕΛΑΣΓΟΣ.
  73. Βανδώρος 2015, σ. 147
  74. «Χρυσή Αυγή: Παρόντες στα ραντεβού των νεοναζί». Εφημερίδα Έθνος. 2007-03-31. http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&subid=2&pubid=63638178. Ανακτήθηκε στις 2012-04-04. .
  75. «Η αληθινή πατρίδα της Χρυσής Αυγής». Η Εφημερίδα των Συντακτών. 2017-02-13. https://www.efsyn.gr/arthro/i-alithini-patrida-tis-hrysis-aygis. Ανακτήθηκε στις 2017-02-28. . Στο άρθρο παρουσιάζεται σχετικό βίντεο από υλικό για το ντοκιμαντέρ της Μαρίας Τζιβάρα Burning from the inside (2005).

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

wiktionary logo
Το Βικιλεξικό έχει σχετικό λήμμα:
Commons logo
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα