Ελένη Παπαδάκη

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Ελένη Παπαδάκη
Γενικές πληροφορίες
Γέννηση4  Νοεμβρίου 1908 ή 4  Νοεμβρίου 1903
Αθήνα
Θάνατος22  Δεκεμβρίου 1944
Γαλάτσι
Αιτία θανάτουτυφεκισμός
Χώρα πολιτογράφησηςΕλλάδα
Εκπαίδευση και γλώσσες
Ομιλούμενες γλώσσεςΝέα ελληνική γλώσσα
ΣπουδέςΓερμανική Σχολή Αθηνών
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότηταηθοποιός

Η Ελένη Παπαδάκη (4 Νοεμβρίου 1908[1] - 21 Δεκεμβρίου 1944) ήταν Ελληνίδα ηθοποιός που πρωταγωνίστησε σε ποικίλους ρόλους του κλασικού και του μοντέρνου ρεπερτορίου. Στη σύντομη ζωή της θεωρείται ότι οικοδόμησε το παράδειγμα ταλαντούχου και ολοκληρωμένου καλλιτέχνη.

Κατά την περίοδο της Κατοχής, στοχοποιήθηκε από σύσσωμο τον αντιστασιακό Τύπο μεταξύ άλλων για σχέσεις με στελέχη του κατοχικού στρατού και κυρίως για ερωτική σχέση με τον δωσίλογο πρωθυπουργό Ιωάννη Ράλλη, ενώ, ακόμη, επικρίθηκε για τη στάση της σε απεργία των συναδέλφων της. Στην Απελευθέρωση διαγράφηκε από το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών, χωρίς να γίνει εφαρμογή της ποινής.

Τελικά, δολοφονήθηκε από μέλη του ΕΑΜ ("Εθνική Πολιτοφυλακή") κατά την διάρκεια των Δεκεμβριανών. Ο θάνατος της έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μεταστροφή της κοινής γνώμης εναντίον του ΕΑΜ και κατόπιν καταδικάστηκε από τον γενικό γραμματέα του ΚΚΕ Νίκο Ζαχαριάδη. Οι λόγοι της δολοφονίας της παραμένουν ανεξιχνίαστοι. Κάποιοι ιστορικοί αποδίδουν το θάνατο της στην αντεκδίκηση των ΕΑΜικών μαζών μέσα στα Δεκεμβριανά, ενώ άλλοι αναφέρουν ότι πέρα από την αποδιδόμενη ερωτική σχέση της με τον δοσίλογο πρωθυπουργό, έπαιξαν τον κύριο ρόλο οι επαγγελματικές αντιζηλίες.

Η δημόσια μνήμη της προκαλεί μέχρι και σήμερα δημόσιες αντιπαραθέσεις.

Βιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γεννήθηκε στις 4 Νοεμβρίου 1908 στην Αθήνα από εύπορη οικογένεια. Ήταν εγγονή του καθηγητή Πανεπιστημίου Στυλιανού Κωνσταντινίδη. Αποφοίτησε από τη Γερμανική Σχολή Αθηνών και ολοκλήρωσε σπουδές Φιλολογίας, τις οποίες και συμπλήρωσε με σπουδές φωνητικής, μουσικής και πιάνου, στο Ελληνικόν Ωδείον Αθηνών. Στο θέατρο πρωτοεμφανίστηκε σε ηλικία 17 ετών στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης του Σπύρου Μελά το 1925 στη παράσταση "Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα" του Λουίτζι Πιραντέλλο. Η πρώτη αυτή παρουσία της χαρακτηρίστηκε από τους τότε κριτικούς ως αποκάλυψη.[2] Ο Κωστής Μπαστιάς, θεατρικός κριτικός, έγραψε τότε στη Δημοκρατία: «σήμερα η σκηνή απέκτησε μια μεγάλη ηθοποιό». Τον ίδιο χρόνο εμφανίσθηκε ως Ηρωδιάς στη "Σαλώμη" του Όσκαρ Γουάιλντ και ως Ρίλκε Έϋντεν στο Ο χρόνος είναι όνειρο του Ανρί Ρενέ Λενορμάν.

Το 1926 η Ελένη Παπαδάκη έπαιξε στο Θίασο των Νέων, ως πρωταγωνίστρια πλέον πολλών έργων, όπως «Όταν οι γυναίκες αγαπούν» του Μπράκλαιϋ Μπουσόν, «Τζοκόντα» του Γκαμπριέλε Ντ' Αννούντσιο, «Τα ωραιότερα μάτια του κόσμου» του Ζαν Σερμάν, «Αιμέ» του Ζεραλντύ, «Δωδεκάτη νύχτα» του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ[3] «Η αναδυομένη» του Ξενόπουλου, «Τρισεύγενη» του Κωστή Παλάμά[4], κ.ά. Τα επόμενα χρόνια συνεργάστηκε με την Κυβέλη, Μαρίκα Κοτοπούλη, Αιμίλιο Βεάκη, Νίκο Δεδραμή, Γεώργιο Παππά, Π. Γαβριηλίδη, σε ποικίλα ρεπερτόρια, όπου και διακρίθηκε με πολλές επιτυχίες. Επικεφαλής του ίδιου θιάσου το 1931 έπαιξε στη Κωνσταντινούπολη με ενθουσιώδεις κριτικές[5]. Η Ελένη Παπαδάκη είχε επίσης τιμηθεί με "βασιλικό έπαινο - ευαρέσκεια" στις 31 Οκτωβρίου του 1939, σε ιδιαίτερη τελετή από τον Βασιλέα, «δια τάς εις το ελληνικόν θέατρον εξαιρέτους αυτής υπηρεσίας και ιδιαιτέρως δια τάς εν τώ εξωτερικώ παρασχεθείσας τοιαύτας».

Στη περίοδο της Κατοχής[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ήδη από τη περίοδο της Κατοχής, η Παπαδάκη κατηγορήθηκε για δωσιλογισμό και οριζόντιο δωσιλογισμό[6], συγκεκριμένα για συνεργασία με τους Γερμανούς αλλά και για ερωτική σχέση με τον δωσίλογο πρωθυπουργό Ιωάννη Ράλλη, κατηγορία που διατυπώθηκε επανειλημμένα από δεξιές αντιστασιακές εφημερίδες, όπως οι εφημερίδες «Έφοδος» και «Ελληνικό Αίμα», όπου γράφτηκε μεταξύ άλλων: «ο Ράλλης (..) εδώρισε στο γεροντικό του έρωτα μια ζώνη από πλατίνα αξίας εκατοντάδων εκατομμυρίων (..) ενώ ο λαός πεθαίνει από την πείνα»[7], καθώς και ότι ο Ράλλης την είχε υπό τη προστασία του γεμίζοντας την δώρα και δίνοντας της σοφέρ που την μετέφερε με τη λιμουζίνα του στο θέατρο.[8] Αργότερα, η εφημερίδα «Ελληνικό Αίμα» κυκλοφόρησε και τη φήμη ότι ο Ράλλης θα περνούσε νομοσχέδιο, ώστε να αποκτήσει τρίτο διαζύγιο και να παντρευτεί την Παπαδάκη, φήμη, η οποία οδήγησε αρκετό κόσμο να πιστεύει ότι όντως είχαν κρυφά παντρευτεί.[9]

Απεργία και εκτέλεση εργαζομένης του Εθνικού Θεάτρου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Μάρτιο του 1944 οι εργαζόμενοι του Εθνικού Θεάτρου απέργησαν για βιοτικούς λόγους, ζητώντας αύξηση των μισθών. Η κυβέρνηση Ράλλη απάντησε με απολύσεις, τις οποίες εκ των υστέρων αναγκάστηκε να αποσύρει. Βάσει της φημολογούμενης σχέσης της Παπαδάκη με τον Ράλλη, αλλά και της βελτίωσης των όρων του συμβολαίου της, οι αντιθέσεις οξύνθηκαν.[10] Επιπλέον, ο διευθυντής του Εθνικού θεάτρου Θεόδωρος Συναδινός, προειδοποίησε την Παπαδάκη «για τη συμπεριφορά της απέναντι στους συναδέλφους της και [τ]ο ρόλ[ο] που έπαιζε δίπλα στον Ι. Ράλλη».[11]

Τελικά, τον Αύγουστο, τρεις εργαζόμενες κατέληξαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Γερμανία, ενώ μια γυναίκα προϊσταμένη του ραφείου εκτελέστηκε από τις κατοχικές δυνάμεις.[12]

Η Παπαδάκη φέρεται να πρωτοστάτησε στην προσπάθεια για την απελευθέρωση της ράφτρας που συνελήφθη από την Γκεστάπο με την αιτιολογία ότι είχε δύο γιους στην Αντίσταση. Απέτυχε, όμως, να πείσει τους Γερμανούς προκαλώντας την οργή των αντιστασιακών γιων της, οι οποίοι έπαιξαν και αυτοί ρόλο στη σύλληψη της στα Δεκεμβριανά.[13] Ακόμη, η Παπαδάκη φέρεται να εκμεταλλεύτηκε τις γνωριμίες με τους Γερμανούς και με τον Ράλλη για να σώσει εκατοντάδες αντιστασιακούς.[14]

Στην Απελευθέρωση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μετά την Απελευθέρωση, στις 20 Οκτωβρίου 1944, η Παπαδάκη διαγράφηκε μαζί με άλλους εφτά ηθοποιούς από το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών (με προεδρείο τους Αιμίλιο Βεάκη, Θόδωρο Μορίδη, Σπύρο Πατρίκιο, Χρήστο Τσαγανέα, Παναγιώτη Καραβουσάνο), κατόπιν πρότασης του προέδρου του σωματείου Σπύρου Πατρίκιου σε ένα δυναμιτισμένο κλίμα, όπου ηθοποιοί φωνάζανε "θάνατος στη πουτάνα". Κυκλοφόρησε και λίστα με τίτλο «ΟΙ ΠΡΟΔΟΤΑΙ ΗΘΟΠΟΙΟΙ» που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Απελευθερωτής», η οποία περιλάμβανε και την ίδια. Τελικά, η ποινή της διαγραφής από το σωματείο δεν εφαρμόστηκε.[15]

Η δολοφονία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά την διάρκεια των συγκρούσεων στα Δεκεμβριανά, συνελήφθη στις 21 Δεκεμβρίου 1944 στο σπίτι του γραμματέα του ΕΑΜ Θεάτρου Δημήτρη Μυράτ, όπου είχε καταφύγει. Την συνέλαβαν μέλη της πολιτοφυλακής Γαλατσίου-Πατησίων, υπό τον φοιτητή Ιατρικής Κώστα Μπιλιράκη, τα οποία επανειλημμένα της απευθύνονταν ως "κυρία Ράλλη" ενώ την χαστούκισαν, όταν αρνήθηκε ότι είχε σχέση με τον Ράλλη. Σύμφωνα με αναφορές εκτελέστηκε στα διυλιστήρια της ΟΥΛΕΝ από ομάδα υπό τον Καπετάνιο «Ορέστη»[16], ο οποίος αναφέρεται ότι αρχικά την προόριζε για όμηρο του ΕΛΑΣ, όμως, άλλαξε την γνώμη του, αφού υποτίθεται στη συνέχεια την αναγνώρισε ως τη «γυναίκα του Ράλλη». Τελικά, δολοφονήθηκε με πιστόλι από τον Βλάση Μακαρωνά της Εθνικής Πολιτοφυλακής.

Φυσικοί αυτουργοί της δολοφονίας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ήδη 4 ημέρες πριν την εκτέλεση της Παπαδάκη, ο Καπετάνιος του Α’ ΣΣ του ΕΛΑΣ Σπύρος Κωτσάκης (Νέστορας) είχε δώσει εντολή στον ΕΛΑΣίτη λοχαγό και διαμερισματάρχη Νίκο Ανδρικίδη για τον έλεγχο της ομάδας του "Ορέστη", οι οποίοι, αφού συνελήφθησαν, παραδέχθηκαν ενώπιον λαϊκού δικαστηρίου του ΕΑΜ πως "ενήργησαν κατ’ εντολή των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών". Ο Καπετάνιος "Ορέστης" της Εθνικής Πολιτοφυλακής καταδικάστηκε σε θάνατο από ΕΑΜικό λαϊκό στρατοδικείο και εκτελέστηκε δημόσια στην πλατεία Κολιάτσου.[17] Το 1945, ο Νίκος Ανδρικίδης παραπέμφθηκε σε κακουργιοδικείο κατηγορούμενος για την εκτέλεση των εκτελεστών της Παπαδάκη και καταδικάστηκε ισόβια. Ο φυσικός αυτουργός της εκτέλεσης Βλάσης Μακαρωνάς εκτελέστηκε το 1948.

Μέσα στα πλαίσια της απολογίας για την δολοφονία της Παπαδάκη, ηγετικά εμπλεκόμενα στελέχη της Αριστεράς (π.χ Κωτσάκης, Ανδρικίδης) ισχυρίστηκαν ότι ο φόνος της Παπαδάκη ήταν το έναυσμα για τον έλεγχο της ομάδας του Καπετάνιου "Ορέστη".[18]

Λόγοι δολοφονίας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός αναφέρει ότι πρόσωπα όπως η Ελένη Παπαδάκη «αποτελούσαν προφανή στόχο ενός κόσμου που είχε υποφέρει από την κατοχική τρομοκρατία, τις εκτελέσεις, την πείνα και τα μπλόκα και καθοδηγούνταν πλέον από ένα αυθεντικό ταξικό μίσος, στοιχείο που πολλές φορές ξεπέρασε και τις κομματικές επιλογές».[19] Επιπρόσθετα, ο ιστορικός Παναγιώτης Δελής αναφέρει ότι η διαφαινόμενη ήττα του ΕΑΜ οδήγησε, μεταξύ άλλων, στην αδιάκριτη δολοφονία πολλών ατόμων που δεν είχαν συμμετοχή σε πράξεις εναντίον του, και ως παράδειγμα φέρνει την Ελένη Παπαδάκη που δολοφονήθηκε από «φανατικούς της Εθνικής Πολιτοφυλακής».[20]

Σύμφωνα με τον βιογράφο της Πολύβιο Μαρσάν, ο κύριος λόγος της δολοφονίας της ήταν ο συναδελφικός φθόνος.[21] Σύμφωνα με αυτή τη λογική, ο ιστορικός Αντρέ Γερολυμάτος αναφέρει ότι αυτή πιθανόν ήταν απόρροια της δράσης της Κατίνας Παξινού[22] που είχε ως αποτέλεσμα την επακόλουθη σύλληψη και τη δολοφονία της Παπαδάκη, καθώς εκτός του ότι είχε σχέση με τον Ράλλη και έκανε παρέα με Γερμανούς αξιωματικούς, είχε γίνει η πιο δημοφιλής ηθοποιός επί Κατοχής και ξεπέρασε τη Παξινού, κατά την εκτίμηση του ίδιου ιστορικού.[23]

Μετά τη δολοφονία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 26 Ιανουαρίου 1945 ανεβρέθηκε το πτώμα της στα διυλιστήρια της Ούλεν σε κατάσταση αποσύνθεσης, με μεγάλα κομμάτια δέρματος αποκολλημένα, ενώ η κατάσταση της θύμιζε σεξουαλική επίθεση. Η σορός της σύμφωνα με την Έλενα Σταματοπούλου «κακοποιήθηκε εκ των υστέρων, ώστε να υπάρξει µμεγαλύτερο πολιτικό κέρδος»[24], ενώ η φωτογραφία του πτώματος δημοσιεύτηκε με ρετουσάρισμα με κάρβουνο[25].

Μετά από δύο ημέρες έγινε μεγαλοπρεπής κηδεία, στην οποία ο θάνατος της Παπαδάκη θρηνήθηκε ως εθνική απώλεια. Τότε, ο Α. Σικελιανός έγραψε τους στίχους:

Μνήσθητι Κύριε: Για την ώρα που η λεπίδα του φονιά
άστραψε, κι' όλος ο θεός της Τραγωδίας εφάνη.
Μνήσθητι Κύριε: Για την ώρα που άξαφνα, κ΄ οι εννιά
αδερφές εσκύψαν να της βάλουνε
των αιώνων το στεφάνι.

Παράλληλα, η οικογένεια της υπέβαλε μήνυση ενάντια των ηθοποιών που στήριξαν το ΕΑΜ. Επιπρόσθετα, έγινε ένοπλη επίθεση εναντίον του πρόεδρου του Σωματείου των ηθοποιών, Σπύρου Πατρίκιου, το 1945[26]. Ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης, στην 12η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του κόμματος αναγνώρισε ως «υπερβασία» την εκτέλεση της Παπαδάκη και την καταδίκασε[27], ενώ για την ελληνική αλλά και την βρετανική κοινή γνώμη η εκτέλεση αυτή, μαζί με άλλες, έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μεταστροφή της εναντίον του ΕΑΜ.[28]

Διαχείριση της μνήμης στο Εθνικό Θέατρο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Toν Μάιο του 1945, το Συμβούλιο του Εθνικού Θεάτρου, υπό την προεδρεία του Γιώργου Θεοτοκά, απέρριψε ως «πρόωρη» τη πρόταση για τοποθέτηση πλάκας στη μνήμη της Παπαδάκη στο χώρο του θεάτρου.[29]

Τον Οκτώβριο του 2019, ο Δημήτρης Λιγνάδης ως διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου έδωσε το όνομα της Παπαδάκη στο ισόγειο αίθουσας του «Ρεξ». Η πράξη αυτή συνάντησε αντιδράσεις από το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών που ζήτησαν την ανάκληση της απόφασης[30].

Λογοτεχνία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1964 ο Γιώργος Θεοτοκάς έγραψε το βιβλίο «Ασθενείς και οδοιπόροι», όπου η πρωταγωνίστρια έχει πολλές ομοιότητες με τη ζωή της Παπαδάκη[31].

Ο Πολύβιος Μαρσάν έγραψε βιογραφία της «Ελένη Παπαδάκη - Μια φωτεινή θεατρική πορεία με απροσδόκητο τέλος», το 2006.[32]

Ο Μάνος Ελευθερίου, το 2006, έγραψε το μυθιστόρημα «Η γυναίκα που πέθανε δύο φορές» βασισμένο στη ζωή της Παπαδάκη.

Το Εθνικό Θέατρο ανέβασε την παράσταση «Για την Ελένη», το 2016, με πρωταγωνίστρια τη Μαρία Κίτσου.[33]

Στο Εθνικό Θέατρο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αμέσως μετά την ίδρυση του Εθνικού Θεάτρου, προσλήφθηκε (Νοέμβριος 1932) ως πρωταγωνίστρια και ως το θάνατό της έπαιξε τους ρόλους:[34]

Ιδιαίτερα ήταν τα επιτεύγματά της και στον τομέα του αρχαίου δράματος:

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Εφημ. Το Βήμα, Η αποκατάσταση της Ελένης Παπαδάκη
  2. Φώτης Πολίτης, «έπαιξε περίφημα, όπως σπάνια παίζουν Ελληνίδες ηθοποιοί (…), εχρωμάτισε καλά, ζωηρά και έδωσε παλμό και ψυχή στο παίξιμό της», Πολιτεία 2 Ιουνίου 1925
  3. Νέα Εστία 15.11.1935
  4. Φλυτ, Ελληνική επιθεώρηση τεύχ. Δεκεμβρίου 1935
  5. Ο Τούρκος ποιητής Χαλίλ Φαχρί σε κριτική του έγραψε: «Είδα μπροστά μου την Ελένη Παπαδάκη ζωντανό σύμβολο της ευγενούς τέχνης, αν και δεν γνωρίζω λέξη ελληνική, ούτε και είχα διαβάσει το έργο, η φωνή, οι κινήσεις της, η μιμική, οι στάσεις της καλλιτέχνιδας αυτής με τη φλογερή ψυχή μου μιλούσαν με λόγια. Άξιον επαίνου η δυναμική της, που τόσο νέα μπορεί και αποδίδει μια ώριμη γυναίκα μάνα».
  6. Δεκέμβρης '44, Οι μάχες στις Γειτονιές της Αθήνας, Το ανυποψίαστο θύμα, η δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη 1903-1944 της Μαρίας Μαλλιου, σελ 162: «Στο κατηγορητήριο περιλαμβάνονταν οι σχέσεις της με τους Γερμανούς, επίσης το ότι ήταν μυστικός πράκτορας του εχθρού και κατάσκοπος».
  7. Δεκέμβρης '44, Οι μάχες στις Γειτονιές της Αθήνας, Το ανυποψίαστο θύμα, η δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη 1903-1944 της Μαρίας Μαλλιου, σελ 164.
  8. An International Civil War: Greece, 1943-1949 André Gerolymatos σελίδα 159
  9. An International Civil War: Greece, 1943-1949 André Gerolymatos σελίδα 160
  10. Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, Η Θεατρική σκηνή, 1941-1953 Δηώ Καγγελάρη Τόμος Γ', Μέρος Β' Κατοχή - Αντίσταση, 2007, εκδόσεις Βιβλιόραμα σελ 342
  11. Κόκκινος Δεκέμβρης Τάσος Κωστόπουλος Το ζήτημα της επαναστατικής βίας, εκδόσεις Βιβλιόραμα 2016 σελ 125.
  12. Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, Η Θεατρική σκηνή, 1941-1953 Δηώ Καγγελάρη Τόμος Γ', Μέρος Β' Κατοχή - Αντίσταση, 2007, εκδόσεις Βιβλιόραμα σελ 342
  13. An International Civil War: Greece, 1943-1949 André Gerolymatos σελίδα 161
  14. An International Civil War: Greece, 1943-1949 André Gerolymatos σελίδα 161
  15. Δεκέμβρης '44, Οι μάχες στις Γειτονιές της Αθήνας, Το ανυποψίαστο θύμα, η δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη 1903-1944 της Μαρίας Μαλλιου, σελ 166 Οι διαγραφές των ηθοποιών(..) τελικά δεν εφαρμόστηκαν ποτέ
  16. Ο Ιστορικός Αντρέ Γερολυμάτος αναφέρει λανθασμένα ότι ο Καπετάνιος Ορέστης ήταν ο Ανδρέας Μούντριχας
  17. Συλλογικό, Επιμέλεια: Τμήμα Ιστορίας της ΚΕ του ΚΚΕ (2014). Written at Αθήνα. Δεκέμβρης του ’44: Κρίσιμη ταξική σύγκρουση. Αναστάσης Γκίκας, "Το χρονικό του Δεκέμβρη 1944": Σύγχρονη Εποχή. σελ. 312. ISBN 978-960-451-175-4. 
  18. Δεκέμβρης '44, Οι μάχες στις Γειτονιές της Αθήνας, Το ανυποψίαστο θύμα, η δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη 1903-1944 της Μαρίας Μαλλιου, σελ 169-170
  19. «Ο άγριος ταξικός Δεκέμβρης του 1944». INFO-WAR (στα Αγγλικά). 3 Δεκεμβρίου 2015. Ανακτήθηκε στις 20 Οκτωβρίου 2019. 
  20. Delis, Panagiotis. "The British Intervention in Greece: The Battle of Athens, December 1944." Journal of Modern Greek Studies, vol. 35 no. 1, 2017, p. 211-237. Project MUSE, . σελίδα 233
  21. https://www.kathimerini.gr/108415/article/politismos/arxeio-politismoy/elenh-papadakh-periptwsh-lorka-apo-thn-anapodh
  22. ««Η τραγωδία της Ελλάδας ήταν η έλλειψη των κεντρώων»». ΤΑ ΝΕΑ. 3 Μαΐου 2018. Ανακτήθηκε στις 25 Οκτωβρίου 2019. 
  23. Gerolymatos, André (25 Οκτωβρίου 2016). An International Civil War: Greece, 1943-1949. Yale University Press. ISBN 9780300182309. [νεκρός σύνδεσμος]
  24. https://ikee.lib.auth.gr/record/294798/files/GRI-2017-20463.pdf
  25. Epochi, rizospastis gr | Synchroni (18 Δεκεμβρίου 2016). «rizospastis.gr - Για τη δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη». ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ. Ανακτήθηκε στις 25 Οκτωβρίου 2019. 
  26. εφημερίδα Ριζοσπάστης, Πέμπτη 25 Ιούνη 1998, ανακτήθηκε στις 5/2/2017
  27. εφημερίδα Ριζοσπάστης, Κυριακή 18 Δεκέμβρη 2016, σελίδα 20, ηλεκτρονική έκδοση, ανακτήθηκε στις 5/2/2017
  28. Μενέλαος Χαραλαμπίδης, «Δεκεμβριανά - 1944 Η Μάχη της Αθήνας», σελ. 51 (έκδοση «Αλεξάνδρεια», 2014) σελ 305
  29. Antonelaki, Fiona (2019-10). «‘Literary Evenings’ at the Greek National Theatre, 1945–6: popular education and the literary canon» (στα αγγλικά). Byzantine and Modern Greek Studies 43 (02): 292 και 294. doi:10.1017/byz.2019.15. ISSN 0307-0131. https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0307013119000156/type/journal_article. 
  30. «Νέα… Εκτέλεση για την Παπαδάκη λίγο μετά την απόφαση Λιγνάδη να δοθεί το όνομά της σε σκηνή του Εθνικού». www.enikos.gr. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 19 Οκτωβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 19 Οκτωβρίου 2019. 
  31. Ανυφαντάκης, Ιάκωβος. «Οι τρεις ταφές της Ελένης Παπαδάκη - The Books' Journal». booksjournal.gr. Ανακτήθηκε στις 20 Οκτωβρίου 2019. [νεκρός σύνδεσμος]
  32. εφημερίδα Καθημερινή, ΑΡΧΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 03.04.2003 Πολύβιος Μαρσάν, ένας εραστής της τέχνης και της επιστήμης, ανακτήθηκε στις 5/2/2017
  33. «Για την Ελένη». αθηνόραμα. Ανακτήθηκε στις 20 Οκτωβρίου 2019. [νεκρός σύνδεσμος]
  34. «Αρχείο του Εθνικού Θεάτρου - Πρόσωπα». www.nt-archive.gr. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Μαρτίου 2013. Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2019. 
  35. Νέα Εστία 1.1.1938
  36. Γραμμελη, Ισμα Μ Τουλατου Μυρτω Λοβερδου Αφροδιτη (25 Νοεμβρίου 2008). «Εχει όρια η Επίδαυρος;». Ειδήσεις - νέα - Το Βήμα Online. Ανακτήθηκε στις 23 Οκτωβρίου 2019. 

Βιβλία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Πολύβιος Μαρσάν, Ελένη Παπαδάκη: Μια φωτεινή πορεία με απροσδόκητο τέλος, εκδ. Καστανιώτη 2001, ISBN 960-03-3162-6
  • Μάνος Ελευθερίου, Η γυναίκα που πέθανε δύο φορές, 1η έκδ. Αθήνα: Μεταίχμιο, 2006.
  • Δημοσθένης Κούκουνας, Ελένη Παπαδάκη - Τραγωδία και μύθος, Εκδόσεις Ariston Books, 2019, ISBN 978-2-940603-87-9

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]