Ελένη Παπαδάκη

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Ελένη Παπαδάκη
Γέννηση 4 Νοεμβρίου 1903
Αθήνα
Θάνατος 21 Δεκεμβρίου 1944 (41 ετών)
Αθήνα
Υπηκοότητα Ελλάδα
Σπουδές Γερμανική Σχολή Αθηνών
Ιδιότητα ηθοποιός
Είδος τέχνης ηθοποιός
Βραβεύσεις Βασιλικός έπαινος - "ευαρέσκεια" (1939)

Η Ελένη Παπαδάκη (4 Νοεμβρίου 1908[1] - 21 Δεκεμβρίου 1944) υπήρξε μεγάλη Ελληνίδα ηθοποιός που διέπρεψε σε ποικίλους ρόλους. Το πέρασμά της από την ελληνική σκηνή άφησε ένα μυθικό αποτύπωμα οριακό και ανεπανάληπτο και ήδη σε ηλικία 36 ετών κατόρθωσε να οικοδομήσει ένα μέγιστο παράδειγμα ολοκληρωμένου καλλιτέχνη.[2] Εκτελέστηκε από μέλη του ΕΑΜ ("Εθνική Πολιτοφυλακή") κατά τη διάρκεια των γεγονότων που έμειναν γνωστά ως Δεκεμβριανά.

Βιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γεννήθηκε στις 4 Νοεμβρίου 1903 στην Αθήνα από εύπορη οικογένεια. Ήταν εγγονή του καθηγητή Πανεπιστημίου Στυλιανού Κωνσταντινίδη. Αποφοίτησε από τη Γερμανική Σχολή Αθηνών και ολοκλήρωσε σπουδές Φιλολογίας, τις οποίες και συμπλήρωσε με σπουδές φωνητικής, μουσικής και πιάνου, στο Ελληνικόν Ωδείον Αθηνών. Στο θέατρο πρωτοεμφανίστηκε σε ηλικία 17 ετών στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης του Σπύρου Μελά το 1925 στη παράσταση "Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα" του Λουίτζι Πιραντέλλο. Η πρώτη αυτή παρουσία της χαρακτηρίστηκε από τους τότε κριτικούς ως αποκάλυψη.[3] Ο Κ. Μπαστιάς, θεατρικός κριτικός, έγραψε τότε στη Δημοκρατία: «σήμερα η σκηνή απέκτησε μια μεγάλη ηθοποιό». Τον ίδιο χρόνο εμφανίσθηκε ως Ηρωδιάς στη "Σαλώμη" του Όσκαρ Γουάιλντ και ως Ρίλκε Έϋντεν στο Ο χρόνος είναι όνειρο του Ανρί Ρενέ Λενορμάν.

Το 1926 η Ελένη Παπαδάκη έπαιξε στο Θίασο των Νέων ως πρωταγωνίστρια πλέον πολλών έργων όπως "Όταν οι γυναίκες αγαπούν" του Μπράκλαιϋ Μπουσόν, "Τζοκόντα" του Γκαμπριέλε Ντ' Αννούντσιο, Τα ωραιότερα μάτια του κόσμου του Ζαν Σερμάν, Αιμέ του Ζεραλντύ, Δωδεκάτη νύχτα του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ[4] Η αναδυομένη του Ξενόπουλου, Τρισεύγενη του Κωστή Παλάμά[5] κ.ά. Τα επόμενα χρόνια συνεργάστηκε με την Κυβέλη, Μαρίκα Κοτοπούλη, Αιμίλιο Βεάκη, Νίκο Δεδραμή, Γεώργιο Παππά, Π. Γαβριηλίδη, σε ποικίλα ρεπερτόρια, όπου και διακρίθηκε με πολλές επιτυχίες. Επικεφαλής του ίδιου θιάσου το 1931 έπαιξε στη Κωνσταντινούπολη με ενθουσιώδεις κριτικές[6]. Η Ελένη Παπαδάκη είχε επίσης τιμηθεί με "βασιλικό έπαινο - ευαρέσκεια" στις 31 Οκτωβρίου του 1939, σε ιδιαίτερη τελετή από τον Βασιλέα, «δια τας εις το ελληνικόν θέατρον εξαιρέτους αυτής υπηρεσίας και ιδιαιτέρως δια τας εν τω εξωτερικώ παρασχεθείσας τοιαύτας».

Στο Εθνικό Θέατρο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αμέσως μετά την ίδρυση του Εθνικού Θεάτρου, προσλήφθηκε (Νοέμβριος 1932) ως πρωταγωνίστρια και ως το θάνατό της έπαιξε τους ρόλους:

Ιδιαίτερα ήταν τα επιτεύγματά της και στον τομέα του αρχαίου δράματος:

Κατηγορίες εναντίον της[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Την περίοδο της Κατοχής, η Παπαδάκη κατηγορήθηκε για δωσιλογισμό και οριζόντιο δωσιλογισμό[8], δηλαδή σχέσεις με Γερμανούς αξιωματικούς αλλά και για σχέση με τον δωσίλογο πρωθυπουργό Ιωάννη Ράλλη, κατηγορία που ειπώθηκε και από τις δεξιές εφημερίδες όπως η Έφοδος και το Ελληνικό Αίμα, όπου η τελευταία έγραψε μεταξύ άλλων ο Ράλλης (..) εδώρισε στο γεροντικό του έρωτα μια ζώνη από πλατίνα αξίας εκατοντάδων εκατομμυρίων (..) ενώ ο λαός πεθαίνει από την πείνα[9]. Ενώ και ο διευθυντής του Εθνικού θεάτρου Θεόδωρος Συναδινός, τον Μάρτιο του 1944 με αφορμή απεργία των συναδέλφων της, την είχε προειδοποιήσει για τη συμπεριφορά της απέναντι στους συναδέλφους της και ο ρόλος που έπαιζε δίπλα στον Ι. Ράλλη[10]. Τελικά υπήρξαν συλλήψεις εργαζομένων του Εθνικού Θεάτρου και μια εκτέλεση, ενώ η ίδια ανανέωσε το συμβόλαιο της με καλύτερους όρους, κάτι που ενέτεινε τις αντιθέσεις.[11]

Στην Απελευθέρωση διαγράφηκε μαζί με άλλους εφτά ηθοποιούς από το σωματείο των Ηθοποιών (με προεδρείο τους Αιμίλιος Βεάκης, Θόδωρος Μορίδης, Σπύρος Πατρίκιος, Χρήστος Τσαγανέας, Παναγιώτης Καραβουσάνος) ενώ κυκλοφόρησε λίστα που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Απελευθερωτής όπου την περιλάμβανε στη λίστα ΟΙ ΠΡΟΔΟΤΑΙ ΗΘΟΠΟΙΟΙ, τελικά όμως η ποινή της διαγραφής από το σωματείο, δεν εφαρμόστηκε.[12]

Το τέλος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]


Σύλληψη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά την διάρκεια των συγκρούσεων στα Δεκεμβριανά συνελήφθη από μέλη της πολιτοφυλακής Γαλατσίου-Πατησίων, στις 21 Δεκεμβρίου 1944 στο σπίτι του γραμματέα του ΕΑΜ Θεάτρου, Δημήτρη Μυράτ όπου είχε καταφύγει.

Εκτέλεση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εκτελέστηκε στα διυλιστήρια της ΟΥΛΕΝ από ομάδα υπό τον Καπετάνιο Ορέστη της Εθνικής Πολιτοφυλακής.

Λόγοι Εκτέλεσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ως λόγοι εκτέλεσης έχουν αναφερθεί o φθόνος των συναδέλφων της.

Τιμωρία των ενόχων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μερικές μέρες πριν (κατά τα μέλη του ΕΛΑΣ αμέσως μετά) την εκτέλεση ο Καπετάνιος του Α’ ΣΣ του ΕΛΑΣ Σπύρος Κωτσάκης (Νέστορας) είχε δώσει εντολή στον ΕΛΑΣίτη λοχαγό και διαμερισματάρχη Νίκο Ανδρικίδη για τον έλεγχο της ομάδας του Ορέστη, οι οποίοι αφού συνελήφθησαν παραδέχθηκαν ενώπιον λαϊκού δικαστηρίου του ΕΑΜ πως ενήργησαν κατ’ εντολή των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών. Οι υπαίτιοι της δολοφονίας όπως ο Καπετάν Ορέστης της Εθνικής Πολιτοφυλακής καταδικάστηκαν σε θάνατο από ΕΑΜικό Λαϊκό στρατοδικείο[13] και εκτελέστηκαν δημόσια στην πλατεία Κολιάτσου.[14] Το 1945 ο Νίκος Ανδρικίδης παραπέμφθηκε σε κακουργιοδικείο κατηγορούμενος για την εκτέλεση των εκτελεστών της Παπαδάκη και καταδικάστηκε ισόβια. Ο φυσικός αυτουργός της εκτέλεσης Βλάσης Μακαρωνάς εκτελέστηκε το 1948.

Παράλληλα η οικογένεια της θα υποβάλλει μήνυση ενάντια των ηθοποιών που στήριξαν το ΕΑΜ. Ενώ έγινε ένοπλη επίθεση εναντίον του ηθοποιού και πρόεδρου του Σωματείου των ηθοποιών, Σπύρου Πατρίκιου το 1945[15].

Υστεροφημία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 26 Ιανουαρίου 1945 ανευρέθηκε η σορός της στα διυλιστήρια της Ούλεν και μετά από δύο ημέρες έγινε μεγαλοπρεπής κηδεία στην οποία ο θάνατος της Παπαδάκη θρηνήθηκε ως εθνική απώλεια. Τότε ο Α. Σικελιανός έγραψε τους στίχους:

Μνήσθητι Κύριε: Για την ώρα που η λεπίδα του φονιά άστραψε
κι΄ όλος ο θεός της Τραγωδίας εφάνει.
Μνήσθητι Κύριε: για την ώρα που άξαφνα, κι οι εννιά αδελφές εσκύψαν
να της βάλλουνε των αιώνων το στεφάνι.

Ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ, Νίκος Ζαχαριάδης αναγνώρισε ως υπερβασία την εκτέλεση της Παπαδάκη και την καταδίκασε[16], ενώ για τη Ελληνική αλλά και την Βρετανική κοινή γνώμη η εκτέλεση αυτή μαζί με άλλες, έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μεταστροφή της εναντίον του ΕΑΜ.[17]

Ο Μάνος Ελευθερίου το 2006 έγραψε το μυθιστόρημα η γυναίκα που πέθανε δύο φορές βασισμένο στη ζωή της Παπαδάκη. Ενώ το Εθνικό Θέατρο ανέβασε την παράσταση Για την Ελένη το 2016. Ο Πολύβιος Μαρσάν έγραψε την βιογραφία της Ελένη Παπαδάκη - Μια φωτεινή θεατρική πορεία με απροσδόκητο τέλος. [18]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Εφημ. Το Βήμα, Η αποκατάσταση της Ελένης Παπαδάκη
  2. Κώστας Γεωργουσόπουλος, Παγκόσμιο Βιογραφικό λεξικό, τόμ 8 σ.134, Εκδοτική Αθηνών (1988)-
  3. Φώτης Πολίτης, «έπαιξε περίφημα, όπως σπάνια παίζουν Ελληνίδες ηθοποιοί (…), εχρωμάτισε καλά, ζωηρά και έδωσε παλμό και ψυχή στο παίξιμό της», Πολιτεία 2 Ιουνίου 1925
  4. Νέα Εστία 15.11.1935
  5. Φλυτ, Ελληνική επιθεώρηση τεύχ. Δεκεμβρίου 1935
  6. Ο Τούρκος ποιητής Χαλίλ Φαχρί σε κριτική του έγραψε: «Είδα μπροστά μου την Ελένη Παπαδάκη ζωντανό σύμβολο της ευγενούς τέχνης, αν και δεν γνωρίζω λέξη ελληνική, ούτε και είχα διαβάσει το έργο, η φωνή, οι κινήσεις της, η μιμική, οι στάσεις της καλλιτέχνιδας αυτής με τη φλογερή ψυχή μου μιλούσαν με λόγια. Άξιον επαίνου η δυναμική της, που τόσο νέα μπορεί και αποδίδει μια ώριμη γυναίκα μάνα».
  7. Νέα Εστία 1.1.1938
  8. Δεκέμβρης '44, Οι μάχες στις Γειτονιές της Αθήνας, Το ανυποψίαστο θύμα, η δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη 1903-1944 της Μαρίας Μαλλιου, σελ 162 Στο κατηγορητήριο περιλαμβάνονταν οι σχέσεις της με τους Γερμανούς, επίσης το ότι ήταν μυστικός πράκτορας του εχθρού και κατάσκοπος
  9. Δεκέμβρης '44, Οι μάχες στις Γειτονιές της Αθήνας, Το ανυποψίαστο θύμα, η δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη 1903-1944 της Μαρίας Μαλλιου, σελ 164
  10. Κόκκινος Δεκέμβρης Τάσος Κωστόπουλος Το ζήτημα της επαναστατικής βίας, εκδόσεις Βιβλιόραμα 2016 σελ 125
  11. Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, Η Θεατρική σκηνή, 1941-1953 Δηώ Καγγελάρη Τόμος Γ', Μέρος Β' Κατοχή - Αντίσταση, 2007, εκδόσεις Βιβλιόραμα σελ 342
  12. Δεκέμβρης '44, Οι μάχες στις Γειτονιές της Αθήνας, Το ανυποψίαστο θύμα, η δολοφονία της Ελένης Παπαδάκη 1903-1944 της Μαρίας Μαλλιου, σελ 166 Οι διαγραφές των ηθοποιών(..) τελικά δεν εφαρμόστηκαν ποτέ
  13. Λυμπεράτος, Μιχάλης Π. (2006). Στα πρόθυρα του εμφυλίου πολέμου. Από τα Δεκεμβριανά στις εκλογές του 1946. εκδόσεις Βιβλιόραμα σελ 340 ISBN 978-960-8087-49-1.
  14. Συλλογικό, Επιμέλεια: Τμήμα Ιστορίας της ΚΕ του ΚΚΕ (2014). written at Αθήνα. Δεκέμβρης του ’44: Κρίσιμη ταξική σύγκρουση. Αναστάσης Γκίκας, "Το χρονικό του Δεκέμβρη 1944": Σύγχρονη Εποχή, σελ. 312. ISBN 978-960-451-175-4. 
  15. εφημερίδα Ριζοσπάστης, Πέμπτη 25 Ιούνη 1998, ανακτήθηκε στις 5/2/2017
  16. εφημερίδα Ριζοσπάστης, Κυριακή 18 Δεκέμβρη 2016, σελίδα 20, ηλεκτρονική έκδοση, ανακτήθηκε στις 5/2/2017
  17. Μενέλαος Χαραλαμπίδης, «Δεκεμβριανά - 1944 Η Μάχη της Αθήνας», σελ. 51 (έκδοση «Αλεξάνδρεια», 2014) σελ 305
  18. εφημερίδα Καθημερινή, ΑΡΧΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 03.04.2003 Πολύβιος Μαρσάν, ένας εραστής της τέχνης και της επιστήμης, ανακτήθηκε στις 5/2/2017

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Πολύβιος Μαρσάν, Ελένη Παπαδάκη: Μια φωτεινή πορεία με απροσδόκητο τέλος, εκδ. Καστανιώτη 2001, ISBN 960-03-3162-6
  • Μάνος Ελευθερίου, Η γυναίκα που πέθανε δύο φορές, 1η έκδ. Αθήνα: Μεταίχμιο, 2006.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]