Δεκεμβριανά

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Δεκεμβριανά
5th Scottish Parachute Battalion Athens 1944.jpg
Βρετανικό άρμα στους δρόμους της Αθήνας, την περίοδο των Δεκεμβριανών
Χρονολογία Δεκέμβριος 1944 - Ιανουάριος 1945
Τόπος Ελλάδα
Έκβαση
Εμπλεκόμενες πλευρές

Flag of the United Kingdom.svg Ηνωμένο Βασίλειο
Στις 4/12/1944 ARKFORCE

  • Στρατηγείο του 3ου Σώματος Στρατού
  • Στοιχεία της 23ης Τεθωρακισμένης Ταξιαρχία με 30 άρματα Σέρμαν
  • 2η Ταξιαρχία Αλεξιπτωτιστών (2 τάγματα)
  • 139η Ταξιαρχία Πεζικού
  • Μονάδες αντιαεροπορικού πυροβολικού της RAF
  • Μονάδες Ειδικών δυνάμεων
  • 3 Μοίρες Spitfire Beaufighters Wellington
  • Κορβέτες, αντιτορπιλικά, καταδρομικά πλοία

Σύνολο 4.000-4.500

Ενισχύσεις στις 12-16/12/1944

  • 5η Ινδική Ταξιαρχία
  • Πυροβολικό της 4ής Ινδικής Μεραρχίας
  • 10η, 12η, 28η Ταξιαρχίες της 4ης Βρετανικής Μεραρχίας

Ενισχύσεις στις 18/12/1944

  • 4η Ινδική Μεραρχία
  • 46η Βρετανική Μεραρχία

Σύνολο 80.000-90.000 State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1970).svg Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου Εθνικής Ενότητος 1944

Flag of Greece (1822-1978).svg

Στις 4/12/1944

  • Α' Σώμα Στρατού 9.000
  • Εφεδρικός ΕΛΑΣ Αττικής (άοπλοι) 10.000-12.000
  • 2ο Σύνταγμα (αφοπλίστηκε)
  • 7ο Σύνταγμα Εύβοιας
  • 34ο Σύνταγμα Βοιωτίας

Ενισχύσεις στις 9/12/1944

  • 12 τάγματα του μόνιμου ΕΛΑΣ
  • 8 πυροβόλα
Ηγετικά πρόσωπα
Δυνάμεις

State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1970).svg 11.600

Flag of the United Kingdom.svg 80.000-90.000[1][2]
Flag of Greece (1822-1978).svg 17.800

Ο όρος Δεκεμβριανά αναφέρεται σε μία σειρά ένοπλων συγκρούσεων που έλαβαν χώρα στην Αθήνα το Δεκέμβριο 1944 - Ιανουάριο 1945, ανάμεσα στις δυνάμεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ) και τις Βρετανικές και Κυβερνητικές δυνάμεις που ανήκαν σε ένα πολιτικό φάσμα, από την σοσιαλδημοκρατία (όπως ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου ηγέτης του «Δημοκρατικού Σοσιαλιστικού Κόμματος») έως τα τάγματα ασφαλείας. Η έναρξή τους, στις 3 Δεκεμβρίου του 1944, σηματοδοτείται από τους πυροβολισμούς των Κυβερνητικών και Αγγλικών δυνάμεων μπροστά στο μνημείο του άγνωστου στρατιώτη ενάντια στη διαδήλωση του ΕΑΜ, που είχε οργανωθεί ως απάντηση στο τελεσίγραφο της κυβερνησης εθνικής ενότητας (1-12-1944) για τον αφοπλισμό όλων των αντάρτικων ομάδων, με αποτέλεσμα το θάνατο 33 διαδηλωτών και τον τραυματισμό άλλων 148. Παράλληλα ο στρατηγός Σκόμπυ προέβη σε διάγγελμα. Οι μάχες κράτησαν 33 μέρες και τερματίστηκαν στις 5-6 Ιανουαρίου 1945. Επισημαίνεται ότι τα Δεκεμβριανά, όπως καταγράφηκαν στη συλλογική μνήμη οι μάχες του Δεκεμβρίου 1944, ήταν η μοναδική περίπτωση κατά την οποία σημειώθηκαν πολεμικές συγκρούσεις τέτοιας έκτασης στην ελληνική πρωτεύουσα από δημιουργίας του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους (1830).[3] Ήταν επίσης, η μόνη περίπτωση στο Β΄Π.Π. κατά την οποία συγκρούσθηκαν μεταξύ τους συμμαχικές δυνάμεις (ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και βρετανοί).[4]

Πίνακας περιεχομένων

Γενικά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πανηγυρική ατμόσφαιρα της απελευθέρωσης δεν μπορούσε να αποκρύψει τα μεγάλα προβλήματα που παρέμειναν στη χώρα. Η κυβέρνηση Παπανδρέου είχε εγκατασταθεί στην Αθήνα ενώ τμήμα του ΕΛΑΣ την υποδέχτηκε με τιμητικό άγημα. Παράλληλα ο ΕΛΑΣ κυριαρχούσε στο μεγαλύτερο μέρος της ηπειρωτικής χώρας. Γερμανικές δυνάμεις παρέμεναν στην Κρήτη, στα Δωδεκάνησα και σε διάφορα άλλα νησιά του Αιγαίου. Η κατάσταση ήταν χαώδης. Η Ελλάδα είχε ερημωθεί, ο λαός πεινούσε, χρήματα δεν υπήρχαν, ενώ πολιτικά η χώρα ήταν χωρισμένη σε αντίπαλα στρατόπεδα.

Η βαθύτερη αιτία ήταν η διαμάχη ανάμεσα στις δυνάμεις που διεκδικούσαν την εξουσία της μεταπολεμικής Ελλάδας: Από τη μια το ΕΑΜ, το οποίο ελεγχόταν από το ΚΚΕ αλλά είχε ευρύτερη απήχηση, ιδιαίτερα στα λαϊκά στρώματα και τις τάξεις των διανοουμένων. Το ΕΑΜ, που είχε καταστεί ισχυρότατος πολιτικός και στρατιωτικός μηχανισμός όντας η σημαντικότερη αντιστασιακή δύναμη στην κατεχόμενη Ελλάδα, είχε στις περισσότερες περιοχές της χώρας de facto την εξουσία στα χέρια του (εκτός κάποιων νησιών του Αιγαίου, της Κρήτης, της Ηπείρου και της Αθήνας όπου μαίνονταν μάχες με τα τάγματα ασφαλείας και τη Χ) μετά το τέλος του πολέμου και ήθελε να αποτρέψει την επάνοδο του βασιλιά καθώς και την τυχόν ανασύσταση δικτατορικού καθεστώτος όπως αυτό της μεταξικής περιόδου.[5] Από την άλλη πλευρά είχαν συνασπιστεί το σύνολο των αντικομμουνιστικών ένοπλων δυνάμεων, κυρίως ταγματασφαλιτών, Χιτών και φιλελεύθερων.

Απελευθέρωση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σε αντίθεση με τις μαζικές αντεκδικήσεις σε Ευρωπαϊκές χώρες όπως η Γαλλία και η Ιταλία που έγιναν εις βάρος των συνεργαζόμενων με τις Κατοχικές δυνάμεις ελάχιστες ώρες μετά την Απελευθέρωση τους όπου έγινε λουτρό αίματος με 9.000 και 12.000-20.000 νεκρούς αντίστοιχα[6] [7], στην Αθήνα αντίθετα δίδεται από τον ΕΛΑΣ Αθηνών εντολή να μη υπάρξουν βίαια έκτροπα. Η ειρηνική διάθεση του ΕΛΑΣ επιβεβαιώνεται από κυβερνητικές και από Βρετανικές πηγές που αναφέρουν ότι επικρατεί ησυχία[8]. Στις 15 Οκτώβρη 1944 οργανώθηκε διαδήλωση από τις εθνικιστικές οργανώσεις η οποία χτυπήθηκε στη περιοχή της Ομόνοιας από οπαδούς του ΕΑΜ οι οποίοι λύντσαραν και προπηλάκισαν μέλη των εθνικιστικών οργανώσεων[9]. Η απάντηση δεν άργησε να έρθει όταν μέλη διαδήλωσης του ΕΑΜ πυροβολήθηκαν με αποτέλεσμα νεκρούς και τραυματίες από ένοπλους δωσιλογικών οργανώσεων που είχαν καταλύσει υπό περιορισμό[10] στα ξενοδοχεία της περιοχής[11]. Παρόλους τους νεκρους της η εαμική αντίδραση παρέμεινε στο πλαίσιο της καταγγελίας, χωρίς αντίποινα[12]. Από τα πυρά σκοτώθηκαν τουλάχιστον επτά μέλη εαμικών οργανώσεων και τραυματίστηκαν 82.[13] Στη συνέχεια υπήρξε κωλυσιεργία των αρχών για τη σύλληψη και προσαγωγή σε δίκη γνωστών συνεργατών των κατακτητών[14], καθώς και η πρωτοφανής απόδραση 720 έγκλειστων δοσίλογων από τις φυλακές Συγγρού[15] ενώ πρώην χωροφύλακες από την επαρχία από διαλυμένα σώματα από τον ΕΛΑΣ συγκρότησαν το Σύνταγμα Μετεκπαιδεύσεως Χωροφυλακής και στρατωνίστηκαν στο κέντρο. Παράλληλα οι κατηγορούμενοι ως δωσίλογοι (600 άτομα) φρουρούνταν από άνδρες της Ειδικής Ασφάλειας, υπηρεσία που κατηγορούνταν για δωσιλογισμό.

Βρετανικός παράγοντας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ήδη από το 1943 η Βρετανική πλευρά είχε προσανατολιστεί στην αποστολή στρατευμάτων μετά την Απελευθέρωση ώστε να μην πληγούν τα συμφέροντα της Αυτοκρατορίας στην Ελλάδα. Σε σημείωμα στον Ήντεν ο Τσώρτσιλ έγραψε στις 6 Αυγούστου 1944 : "...Είτε θα υποστηρίξουμε τον Παπανδρέου, αν χρειαστεί και με τη βία όπως έχουμε συμφωνήσει, είτε θα πάψουμε να έχουμε τις οποιεσδήποτε βλέψεις στην Ελλάδα". Άλλωστε και ο ίδιος ο διορισμένος από τους Βρετανούς πρωθυπουργός της Ελλάδας Παπανδρέου σε επιστολές προς τον Τσώρτσιλ ζήταγε στις 21 Αυγούστου του 1944 "Για τον σκοπό αυτό ήταν απαραίτητο να δημιουργήσει έναν Εθνικό Στρατό και Αστυνομία, και για να επιτύχει αυτόν τον στόχο θα ήταν απαραίτητη η βρετανική ένοπλη βοήθεια".[16]

Το ξεκίνημα της κρίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πλατεία Συντάγματος την ημέρα της εισόδου της Κυβέρνησης Γεωργίου Παπανδρέου, 18 Οκτωβρίου 1944, μετά την αποτίναξη της Κατοχής.

Αμέσως μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας από τους Γερμανούς κατακτητές, η κυβέρνηση εθνικής ενότητας του Γεωργίου Παπανδρέου ανέλαβε το δύσκολο έργο της ανόρθωσης της χώρας. Στην Κυβέρνηση είχε δεχθεί να προσχωρήσει και η Αριστερά, της οποίας έξι στελέχη (Σβώλος, Αγγελόπουλος, Ασκούτσης από την Π.Ε.Ε.Α., Τσιριμώκος από το Ε.Α.Μ. και οι Πορφυρογένης, Ζέβγος από το Κ.Κ.Ε.) ανέλαβαν υπουργεία. Τα προβλήματα που έπρεπε να αντιμετωπισθούν άμεσα ήταν το πολιτειακό ζήτημα, η παραπομπή σε δίκη και τιμωρία των δοσιλόγων και η συγκρότηση εθνικού στρατού και αστυνομίας, καταργουμένων των ενοπλων τμημάτων των αντιστασιακών ομάδων. Ταυτόχρονα είχε τεθεί αφ' ενός μεν το ζήτημα της τιμωρίας των συνεργατών του κατακτητή, αφ' ετέρου δε η μεθόδευση του αφοπλισμού των ανταρτών. Η βάση πάνω στην οποία κινούνταν η πολιτική του Παπανδρέου ήταν η συμφωνία της Καζέρτα, η οποία υπέτασσε όλες τις ελληνικές δυνάμεις (εθνικό στρατό και ανταρτικές ομάδες) υπό συμμαχική διοίκηση και συγκεκριμένα τον στρατηγό Σκόμπυ. Για το πολιτειακό συμφωνήθηκε ότι θα λυνόταν με ελεύθερο δημοψήφισμα αμέσως μόλις το επέτρεπαν οι συνθήκες, χωρίς να καθοριστεί σαφώς ο χρόνος. Σε αυτό το πλαίσιο, ο εξόριστος μονάρχης είχε πιεσθεί ώστε να δεσμευτεί να μην επιστρέψει στη χώρα πριν ο λαός αποφασίσει ρητά για τη μορφή του πολιτεύματος που επιθυμούσε. Παρά τις αντιρρήσεις του, ο Γεώργιος δέχτηκε τελικά με παρότρυνση και των Βρετανών να παραχωρήσει την αντιβασιλεία στον Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό. Για το ζήτημα της δίκης των δοσιλόγων και συνεργατών συμφωνήθηκε αυτή να ξεκινήσει στα μέσα Δεκεμβρίου.

Αρχιστράτηγος Οθωναίος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο στρατηγός Αλέξανδρος Οθωναίος είχε διοριστεί αρχιστράτηγος των Ελληνικών δυνάμεων με υπαρχηγό τον στρατηγό Σαράφη. Όταν θα διαλύονταν οι αντάρτικοι σχηματισμοί(ΕΛΑΣ/ΕΔΕΣ) και μέχρι την συγκρότηση του νέου στρατού ο αρχιστράτηγος δε θα μπορούσε να διατάζει τις ένοπλες δυνάμεις οι οποίες και θα παρέμεναν στην διοίκηση του Στρατηγού Σκόμπυ. Τελικά ο Οθωναίος παραιτήθηκε[17].

Το σημείο αιχμής[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το σημείο που τελικά οδήγησε στην κρίση ήταν ο αφοπλισμός των αντάρτικων ομάδων, προς δημιουργία εθνικού στρατού. Το θέμα αυτό θα μπορούσε να καθορίσει αποφασιστικά την κατανομή της εξουσίας μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων. Στις 5 Νοεμβρίου ο Παπανδρέου ανακοίνωσε, σε συμφωνία με το στρατηγό Σκόμπυ, ότι ο ΕΛΑΣ και ο ΕΔΕΣ θα αποστρατευθούν ως τις 10 Δεκεμβρίου. Η απόφαση είχε ληφθεί τέσσερις μέρες νωρίτερα, κατόπιν σύσκεψης στην οποία μετείχε και ο Σιάντος του ΚΚΕ. Ακολούθησαν μακρές διαπραγματεύσεις μεταξύ της κυβερνήσεως και του ΕΑΜ. Στις 18 Νοεμβρίου συμφωνήθηκε η ίδρυση Εθνοφρουράς, η οποία θα στελεχωνόταν από τους κληρωτούς της τάξης του 1936. Στις 25 Νοεμβρίου αντικαταστάθηκε ο υφυπουργός Στρατιωτικών Λάμπρος Λαμπριανίδης καθώς είχε επαναφέρει στο στράτευμα περισσότερους από 100 αξιωματικούς των Ταγμάτων Ασφαλείας. Αντικαταστάθηκε από τον στρατηγό Προλεμαίο Σαρρηγιάννη μέλος του ΕΑΜ, κάτι που θεωρήθηκε μεγάλη παραχώρηση στο ΕΑΜ και οδήγησε στον πρέσβη Λήπερ να ζητήσει ενδεχόμενη διακοπή στις συζητήσεις μεταξύ Παππανδρέου και ΕΑΜ[18]. Στις 27 Νοεμβρίου ο Παπανδρέου ανακοίνωσε τη συμφωνία με τους εαμικούς υπουργούς Σβώλο, Τσιριμώκο, Ζεύγο για την αποστράτευση του ΕΛΑΣ. Παράλληλα, συμφωνήθηκε να παραδώσουν τα όπλα τους και ο ΕΔΕΣ, αλλά και η Χωροφυλακή της Μ. Ανατολής. Αντιδράσεις προκάλεσε όμως, σε όλους εντός του ΕΑΜ παρότι έγινε προσπάθεια να παρουσιαστεί ότι υπήρχε διάσταση απόψεων εντός του ΕΑΜ[19], το τελεσίγραφο της κυβέρνησης την 1η Δεκεμβρίου για γενικό αφοπλισμό σύμφωνα με την πρόσφατη συμφωνία, η οποία προέβλεπε ότι θα εξαιρούνταν η Τρίτη Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία και ο Ιερός Λόχος, με το σκεπτικό ότι ήταν το μόνο εν λειτουργία τμήμα του τακτικού Ελληνικού Στρατού το οποίο πολέμησε σε Βόρειο Αφρική και Ιταλία. Η ταξιαρχία είχε λάβει μέρος στη Μάχη του Ρίμινι. Μάλιστα είχε αποσταλεί από τον ίδιο τον Τσώρτσιλ στο Ιταλικό μέτωπο ώστε να αποκτήσει πολεμικές δάφνες. Στη διατήρηση ή διάλυση της, όπως και του ΕΛΑΣ, θα επικεντρωθεί η κρίση που θα οδηγήσει στη δεκεμβριανή σύγκρουση. Επίσης, σε αυτές τις δυνάμεις θα προστίθενταν ένα τμήμα του ΕΔΕΣ και μια Ταξιαρχία του ΕΛΑΣ ώστε να λάμβαναν μέρος αν χρειαζόταν σε επιχειρήσεις των συμμάχων σε Κρήτη και Δωδεκάνησα, περιοχές τις οποίες ακόμα κατείχαν οι Γερμανοί. Αυτό που ήθελε η Βρετανική Κυβέρνηση ήταν «να δημιουργηθεί εθνικός στρατός με δύναμη 40.000 ανδρών, ικανός να αναλάβει καθήκοντα εσωτερικής ασφάλειας, ώστε να γίνει εφικτή η ταχύτερη αποδέσμευση των βρετανικών δυνάμεων από την Ελλάδα προς τις άλλες ζώνες επιχειρήσεων».[20] Η τελική απόφαση για τη συγκρότηση εθνικού στρατού όριζε πως αυτόν θα αποτελούσαν αφενός η Γ΄Ορεινή Ταξιαρχία, ο Ιερός Λόχος και τμήμα του ΕΔΕΣ και από την άλλη μια Ταξιαρχία του ΕΛΑΣ, ίσης δύναμης αλλά και βάρους οπλισμού με τους τρεις προαναφερθέντες σχηματισμούς. Η συμφωνία θα έπρεπα να επικυρωθεί στις 28 Νοεμβρίου του 1944, ωστόσο κάτι τέτοιο δε συνέβη. Παράλληλα διαφάνηκε προσέγγιση μεταξύ του Παππανδρέου και του ΕΑΜ καθώς ο Παππανδρέου κατηγόρησε την "ομαδικήν παράκρουσιν" τη στάση "μιας μερίδος της ιθύνουσης τάξεως".

Το συλλαλητήριο της 3ης Δεκεμβρίου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ηγεσία του ΕΑΜ ζητούσε επίμονα την επαναδιαπραγμάτευση της συμφωνίας[21] είχε εν τω μεταξύ θέσει ως επιπλέον όρους συμφωνίας τον αφοπλισμό της Τρίτης Ελληνικής Ορεινής Ταξιαρχίας και του Ιερού Λόχου. Την 1 Δεκεμβρίου ο στρατηγός Σκόμπυ με πρωτοβουλία του, εξέδωσε μια διαταγή αφοπλισμού των αντιστασιακών ομάδων, συνοδεύοντάς την από διάγγελμα στο οποίο ανέφερε ότι αν η εντολή του δεν γινόταν δεκτή, θα προέκυπταν ολέθριες συνέπειες[22]. Αντιλαμβανόμενος το αδιέξοδο, ο Σβώλος συναντήθηκε με τον επικεφαλής της εν Ελλάδι Σοβιετικής στρατιωτικής αποστολής συνταγματάρχη Ποπώφ, με πρόθεση να τον πείσει προκειμένου να αναλάβει μεσολαβητικό ρόλο προς τους ηγέτες του ΚΚΕ ώστε οι τελευταίοι να εγκαταλείψουν την αδιαλλαξία τους και να αποφευχθεί έτσι η ρήξη, αλλά εκείνος αρνήθηκε.[23]Ως αντίδραση, καθώς αντιλαμβάνονταν ότι η κατάσταση οδηγείτο στη σύρραξη, οι υπουργοί που ανήκαν στο ΕΑΜ παραιτήθηκαν στις 2 Δεκεμβρίου του 1944 (εκτός του στρατηγού Σαρηγιάννη που το έπραξε λίγες μέρες αργότερα), ενώ το ΕΑΜ ζήτησε άδεια για συγκέντρωση διαμαρτυρίας στις 3 Δεκεμβρίου 1944 στην πλατεία Συντάγματος. Την ίδια μέρα (2 Δεκεμβρίου) η ηγεσία του ΕΑΜ ανακοίνωσε την κήρυξη γενικής απεργίας, τη διαταγή προς την εαμική πολιτοφυλακή να μη παραδώσει οπλισμό στην κρατική Εθνοφυλακή και την ανασύσταση της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΛΑΣ.

Η διαδήλωση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ύστερα από αυτές τις αποφάσεις η κυβέρνηση παρά την αρχική αποδοχή τελικά το απαγόρεψε. Μέλη του ΕΑΜ της Αθήνας την Κυριακή 3 Δεκέμβρη αψηφώντας την κυβερνητική απαγόρευση κατέκλυσε ειρηνικά την πλατεία Συντάγματος, εξάλλου ούτε επί γερμανοϊταλικής κατοχής δεν σταμάτησε να διαδηλώνει. Η παρουσία μερικών ένοπλων πολιτοφυλάκων του ΕΑΜ διάσπαρτων εντός του πλήθους (ως ομάδα περιφρούρησης) του συλλαλητηρίου, δεν μπορεί να θεωρηθεί απόδειξη πως το τελευταίο δεν ήταν άοπλο.

Η διαδήλωση, που είχε μεγάλη συμμετοχή, πνίγηκε στο αίμα όταν αστυνομικοί αλλά και μέλη της ακροδεξιάς οργάνωσης "Χ" που βρίσκονταν ακροβολισμένοι στα γύρω κτήρια άρχισαν να πυροβολούν αδιακρίτως προς το πλήθος. Ο απολογισμός της επίθεσης ήταν 33 νεκροί και περισσότεροι από 140 τραυματίες. Αν και μερικοί φιλοκυβερνητικοί συγγραφείς όπως ο Γουντχάους, υποστήριξαν πως δεν ήταν σαφές ποιος άνοιξε πρώτος πυρ, η αστυνομία, οι Βρετανοί ή οι διαδηλωτές[24]. Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, ο αρχηγός της Αστυνομίας Αθηνών Άγγελος Έβερτ παραδέχτηκε σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Ακρόπολη πως ο ίδιος διέταξε την βίαιη διάλυση των διαδηλωτών βάσει διαταγών που είχε λάβει.[25][26] Ο δεκαπεντάχρονος τότε Νίκος Φαρμάκης που ανήκε στη αντι-ΕΑΜική οργάνωση "Χ" και συμμετείχε όπως ο ίδιος παραδέχθηκε, στους πυροβολισμούς, μαρτυράει πως το σήμα το έδωσε ο Έβερτ από παράθυρο της Αστυνομικής Διεύθυνσης με ένα μαντήλι.[27] Οι ακροβολισμένοι είχαν δεχτεί προηγουμένως την εντολή: δεν θα πυροβολήσετε μέχρις ότου αυτοί πατήσουν τον Άγνωστο· όταν πατήσουν τον Άγνωστο, πυρ κατά βούληση.[28]

Την ημέρα του συλλαλητηρίου , σύμφωνα με μαρτυρία του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου, μέλη του ΕΑΜ προσπάθησαν να εισβάλλουν στο σπίτι του με χειροβομβίδα, αλλά απέτυχαν λόγω της αντίδρασης της φρουράς του.[29] Σύμφωνα με την εκδοχή της 6ης Αχτίδας του ΚΚΕ οι διαδηλωτές δέκτηκαν επίθεση από τους άντρες της φρουράς του Παπανδρέου και είχαν 5 νεκρούς.

Πριν την ολική ρήξη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το ίδιο εκείνο βράδυ (3 Δεκεμβρίου 1944) ο Παπανδρέου κατέθεσε πρόταση περί σχηματισμού μιας Οικουμενικής κυβέρνησης με επικεφαλής τον αρχηγό των φιλελευθέρων Θεμ. Σοφούλη, ο ίδιος ο Παπανδρέου θα παραιτούνταν αλλά ενώ άπαντες (περιλαμβανομένων του ΚΚΕ και του βρετανού πρεσβευτή Λήπερ) την αποδέχθηκαν, αρνήθηκε να τη συζητήσει καν ο ίδιος ο Τσώρτσιλ[30] ενώ έστειλε τηλεγράφημα στον Λήπερ με σαφείς οδηγίες:

Πρέπει να υποχρεώσετε τον Παπανδρέου να κάνει το καθήκον του και να τον διαβεβαιώσετε ότι, αν το κάνει, θα υποστηριχθεί με όλες τις δυνάμεις μας. Αν παραιτηθεί, φυλακίστε τον έως ότου συνέλθει, όταν πια θα έχουν τελειώσει οι μάχες. Θα μπορούσε το ίδιο καλά να αρρωστήσει και να μην μπορεί να τον πλησιάσει κανείς. Έχει περάσει ο καιρός που η οποιαδήποτε ομάδα Ελλήνων πολιτικών θα μπορούσε να επηρεάσει αυτή την εξέγερση του όχλου. Η μόνη του ελπίδα είναι να βγει απ' αυτή την κατάσταση, τασσόμενος ανεπιφύλακτα στο πλευρό μας.


Ο Σοφούλης, στηλιτεύοντας την άρνηση του Τσώρτσιλ να δεχτεί αντικατάσταση του Παπανδρέου, πρόταση που πιθανά θα οδηγούσε σε εξομάλυνση της κατάστασης και πιθανότατα στην αποτροπή της Δεκεμβριανής σύγκρουσης, αποκάλυψε το γεγονός σε ξένους δημοσιογράφους[31]

Την επόμενη μέρα, στις 4 Δεκεμβρίου, πραγματοποιήθηκε η γενική απεργία που είχε προκηρύξει το ΕΑΜ από τις 2 Δεκεμβρίου και τελέστηκε η κηδεία των θυμάτων του συλλαλητηρίου της προηγούμενης μέρας. Η νεκρώσιμη ακολουθία έγινε στη Μητρόπολη της Αθήνας και στη συνέχεια η νεκρική πομπή κατευθύνθηκε προς το Σύνταγμα. Στην κορυφή της πομπής ξεχώριζε ένα πανό το οποίο κρατούσαν τρεις νεαρές μαυροφορεμένες γυναίκες και έγραφε «Όταν ο Λαός βρίσκεται μπροστά στον κίνδυνο της τυραννίας διαλέγει ή τις αλυσίδες ή τα όπλα». Η πορεία αυτή χτυπήθηκε ξανά με πυροβολισμούς, κυρίως από μέλη της οργάνωσης Χ και ταγματασφαλίτες που διέμεναν σε ξενοδοχεία της Ομόνοιας με αρκετούς νεκρούς. [32]

Προετοιμασία των αντίπαλων πλευρών[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Καθώς οι βρετανικές δυνάμεις ενισχύονταν και οι πιθανότητες για κατάκτηση της εξουσίας περιορίζονταν, οι ηγέτες του ΚΚΕ ενώ είχαν υπογράψει την συμφωνία της Καζέρτας και είχαν δεχθεί ως εκπρόσωπο της κυβέρνησης τον Παναγιώτη Σπηλιωτόπουλο πρώην υποστράτηγο της Χωροφυλακής ο οποίος εξόπλιζε τάγματα από οργανώσεις όπως η Χ, και ενώ δέχθηκαν να στρατωνιστεί η Ορεινή ταξιαρχία σε στρατόπεδο που έλεγχε ως τότε ο ΕΛΑΣ και ενώ υποδέχθηκαν με τιμητικό άγημα τον Γεώργιο Παππανδρέου και ενώ παρέδωσαν κάθε αιχμάλωτο που ήταν στα τάγματα ασφαλείας στους Βρετανούς τότε συνειδητοποίησαν[33], ότι έπρεπε ν΄ αναλάβουν αποφασιστικές και άμεσες πρωτοβουλίες. Η ηγεσία του ΚΚΕ αντιλαμβάνονταν πλέον ότι είχε παρασυρθεί σε εσφαλμένες ενέργειες,[34] ότι είχε χάσει τα πολιτικά οφέλη που με τόσο κόπο είχε με τη συμμετοχή της στην Αντίσταση κερδίσει στη διάρκεια της Κατοχής και, ακόμη, φοβόταν ότι οι Άγγλοι σκόπευαν να εγκαθιδρύσουν στην Ελλάδα μια δικτατορία της Δεξιάς, αφού θα είχαν αφοπλίσει τον ΕΛΑΣ.[35]

Το Γ.Σ του ΕΛΑΣ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο επιτελικός αξιωματικός του ΕΛΑΣ Θεόδωρος Μακρίδης είχε προβλέψει εγκαίρως ότι είναι "λίαν ενδεχόμενη βρετανική ένοπλος επέμβασις" και είχε καλέσει την ηγεσία του ΚΚΕ να πάρει μέτρα για αντιπαράθεση με τους Βρετανούς. Αντίθετα το ΚΚΕ θα αποκόψει το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ που είχε μέλη τους οπαδούς της σύγκρουσης Στέφανο Σαράφη, και Άρη Βελουχιώτη και θα ανασυγκροτήσει τη Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ τοποθετώντας μη κομματικά στελέχη σε μια προσπάθεια να μην εκτραπούν οι συγκρούσεις.

Οι δυνάμεις των αντιπάλων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βρετανικές και κυβερνητικές δυνάμεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην Αθήνα και στον Πειραιά, οι βρετανικές δυνάμεις αποτελούνταν από μία ελλιπή ταξιαρχία τεθωρακισμένων, την 23η με μία επιλαρχία αρμάτων Sherman, των 35 τόνων. Υπήρχαν επίσης μονάδες αλεξιπτωτιστών και δύο τάγματα πεζικού που έφθασαν αεροπορικώς στην αρχή των γεγονότων, συνολικά 5.000 άνδρες. Υπήρχε ένα πλήθος βοηθητικών μονάδων με το προσωπικό τους, σχεδόν 10.000 άτομα. Συνολικά έλαβαν μέρος στις μάχες των πρώτων ημερών η 4η Μεραρχία (10η, 12η, 23η Ταξιαρχίες Πεζικού), 2η Ταξιαρχία Αλεξιπτωτιστών, 23η Τεθωρακισμένη Ταξιαρχία, 139η Ταξιαρχία Πεζικού, 5η Ινδική Ταξιαρχία κ.α.[36] Ο όγκος των βρετανικών ενισχύσεων - τρεις μεραρχίες πεζικού, η 4η Ινδική, η 4η και 46η Βρετανικές, σε πρώτη φάση - θα έφθαναν στα μέσα Δεκεμβρίου. Η εκστρατεία των Βρετανικών στρατευμάτων ήταν ακριβώς η διπλάσια από αυτή των Βρετανών το 1941 έναντι της Ιταλικής και Γερμανικής εισβολής.[37]

Οι κυβερνητικές δυνάμεις περιλάμβαναν την Τρίτη Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία με 2.423 άνδρες, μονάδες της Χωροφυλακής με 3.000 άνδρες, της Αστυνομίας με 2.500 άνδρες, άνδρες της "Χ", (ΕΔΕΣ, Ρ.Α.Ν, ΠΕΑΝ κ.α., όπως και τους περίπου 1.200 αφοπλισμένους άνδρες των διαλυθέντων Ταγμάτων Ασφαλείας τους οποίους, παρότι είχαν χαρακτηρισθεί από όλους σαν εχθρικοί σχηματισμοί, υπόλογοι για τα εγκλήματά τους κατά τη διάρκεια της τελευταίας περιόδου της κατοχής (όταν αποτέλεσαν συνεργάτες των κατακτητών και έλαβαν μέρος σε επιχειρήσεις κατά των αντιστασιακών δυνάμεων) η κυβέρνηση τους απελευθέρωσε (πολλοί από αυτούς κρατούνταν ενόψει της δίκης τους) και επιπλέον τους εξόπλισε για να πολεμήσουν εναντίον του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στη μάχη της Αθήνας.

Δυνάμεις και προετοιμασία του ΕΛΑΣ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Με προσωπική διαταγή του Σιάντου ως γραμματέα του ΚΚΕ, και δίχως να συγκροτηθεί κανένα συλλογικό όργανο του ΚΚΕ ή του ΕΑΜ ανασυγκροτήθηκε η Κεντρική Επιτροπή του ΕΛΑΣ ενώ απαγορεύτηκε κάθε εμπλοκή του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ.

Το Α΄ Σώμα Στρατού, είχε στα χαρτιά μία καταγεγραμμένη δύναμη που πλησίαζε τις 20.000 γυναίκες και άνδρες, διέθετε όμως μόλις 6.000 όπλα με ελάχιστα πυρομαχικά. Οι μονάδες της Στερεάς, η IIη και η ΧΙΙΙη μεραρχίες, είχαν περίπου 5.000 ενόπλους κοντά στην Αθήνα (Το 2ο Σύνταγμα αφοπλίστηκε πριν την σύγκρουση). Στη διάρκεια των μαχών έφθασαν στην Αθήνα μονάδες από την Πελοπόννησο, τη Στερεά ή και τη Θεσσαλία. η Ταξιαρχία Ιππικού και το 54ο Σύνταγμα), συνολικά 6.000 έως 7.000 ένοπλοι. Το σύνολο των δυνάμεων του ΕΛΑΣ αποτελούνταν από το Α΄Σώμα Στρατού, ΙΙ Μεραρχία, 52 Σύνταγμα Πεζικού, VIII ταξιαρχία, Εθνική Πολιτοφυλακή κ.α.

Ο ΕΛΑΣ στις 3 Δεκεμβρίου του 1944 ανέστειλε την εκτέλεση του σχεδίου του, και άφησε την Ορεινή Ταξιαρχία να στρατωνιστεί στο κέντρο, Ανάκτορα, Μετοχικό Ταμείο Στρατού και Πανεπιστήμιο, ενώ άδειασε το μέγαρο της οδού Σίνα που μέχρι τότε το κατείχε το Α' Σώμα στρατού του ΕΛΑΣ.

Οι ένοπλες συγκρούσεις - 33 μέρες μαχών[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βρετανοί στρατιώτες στην Αθήνα, κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών

Το ίδιο απόγευμα που διοργανώθηκε το συλλαλητήριο (3 Δεκεμβρίου) ο στρατηγός Σκόμπι διέταξε την απομάκρυνση των δυνάμεων του ΕΛΑΣ από την Αθήνα. Το βράδυ της ίδιας ημέρας σημειώθηκε το πρώτο καθαρό πολεμικό επεισόδιο των Δεκεμβριανών, όταν αγγλική μονάδα τεθωρακισμένων αφόπλισε στην περιοχή του Παλαιού Ψυχικού το 2ο σύνταγμα της 2ης μεραρχίας του ΕΛΑΣ.[38] το οποίο παραδόθηκε αμαχητί καθώς δεν είχε εντολές εμπλοκής με Βρετανικά στρατεύματα και η διοίκησή του αδικαιολόγητα απουσίαζε. Από τον αφοπλισμό του 2ου συντάγματος και έπειτα θεωρήθηκε για τον ΕΛΑΣ εσχάτη προδοσία να παραδίδουν τα όπλα τους στους Βρετανούς.

Την επόμενη ημέρα τα ξημερώματα, στην περιοχή του Θησείου διεξήχθη η πρώτη μάχη ανάμεσα σε δύο τάγματα του ΕΛΑΣ και το σύνολο της Οργάνωσης Χ που έδρευε στην περιοχή. Η μάχη διήρκεσε μερικές ώρες και ο ΕΛΑΣ κατέβαλε την άμυνα των αντιπάλων του, όμως οι Βρετανοί επενέβησαν με άρματα και μετέφεραν τον αρχηγό της Οργάνωσης Χ, Γεώργιο Γρίβα, στο βρετανοκρατούμενο κέντρο της Αθήνας. Την ίδια ημέρα οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ προχώρησαν σε κατάληψη πολλών αστυνομικών τμημάτων στον Πειραιά και σε περιοχές περιμετρικά του κέντρου της Αθήνας, όπως στην Κυψέλη, στον Νέο Κόσμο, στους Αμπελόκηπους, στον Κολωνό, στα Πατήσια και αλλού. Το απόγευμα της ίδιας ημέρας δυνάμεις του ΕΛΑΣ επιτέθηκαν στις φυλακές στην αρχή της λεωφόρου Βουλιαγμένης τις οποίες κατέλαβαν. Τα γεγονότα προκάλεσαν κυβερνητική κρίση με τον πρωθυπουργό της κυβέρνησης Γεώργιο Παπανδρέου να εκδηλώνει το βράδυ της ίδιας ημέρας την πρόθεση του να παραιτηθεί. Η Βρετανική πλευρά αντέδρασε άμεσα και απαίτησε να παραμείνει στη θέση του. Όπως διέρρευσε από τα αρχεία του Φόρεϊν Όφις το 1974, ο Τσώρτσιλ σε συνομιλία του με τον Βρετανό πρέσβη στην Αθήνα Ρέτζιναλντ Λίπερ ανέφερε «Πρέπει να υποχρεώσετε τον Παπανδρέου να παραμείνει πρωθυπουργός. Αν παραιτηθεί, φυλακίστε τον έως ότου συνέλθει, όταν πια θα έχουν τελειώσει οι μάχες. Θα μπορούσε το ίδιο καλά, να αρρωστήσει και να μην μπορεί να τον πλησιάσει κανείς.…» [32][39]

Η Ρήξη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τη νύχτα της 4ης προς 5η Δεκεμβρίου οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ επιχείρησαν την κατάληψη των φυλακών Συγγρού, όπου κρατούνταν δοσίλογοι. Η επίθεση ανακόπηκε μετά από παρέμβαση των Βρετανών που χρησιμοποίησαν τεθωρακισμένα οχήματα. Παρόμοια εξέλιξη είχε η επίθεση στις φυλακές Χατζηκώστα που έληξε με παρέμβαση των Βρετανών. Τα ξημερώματα της 6ης Δεκεμβρίου δυνάμεις του ΕΛΑΣ εξαπέλυσαν επίθεση στο σύνταγμα χωροφυλακής Μακρυγιάννη. [40] Μετά από τετραήμερη σκληρή μάχη οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ αποκρούστηκαν μετά από δραστική επέμβαση βρετανικών τεθωρακισμένων, με αποτέλεσμα να καθηλωθούν γύρω από το στρατόπεδο.

Ακρόπολη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Την Ακρόπολη την κατείχε ο ΕΛΑΣ, και η ηγεσία του ζήτησε την απόσυρση των μαχητών από το μνημείο όπως ζητήθηκε από τους Βρετανούς για μη πληγεί το μνημείο. Αμέσως στην Ακρόπολη εγκαταστάθηκε Βρετανικό πυροβολικό από όπου με βολές όλμων βάλλονταν εναντίον θέσεων του ΕΛΑΣ σε όλη την περίμετρο του βράχου (Μακρυγιάννη, Θησείο, Φιλοπάππου, Ψυρρή). Ο ΕΛΑΣ έδωσε προφορική εντολή που απαγόρευε την απάντηση των βολών για να μη πληγεί το μνημείο. Στην Ακρόπολη προέκυψαν ζημιές[41].

Γουδή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παρόμοια εξέλιξη είχε και η επίθεση των δυνάμεων του ΕΛΑΣ στους στρατώνες του Γουδή όπου έδρευε η 3η Ελληνική Ορεινή Ταξιαρχία. Στις 9 Δεκεμβρίου ο ΕΛΑΣ πραγματοποίησε επίθεση στη σχολή Ευελπίδων, στον χώρο της οποίας βρίσκονταν 23 αξιωματικοί και 183 ευέλπιδες. Η πολιορκία λύθηκε με παρέμβαση των Βρετανών που μετέφεραν το προσωπικό της σχολής στα ανάκτορα.[32]

Στις 5 Δεκεμβρίου ο ΕΛΑΣ κατέλαβε την Γενική Ασφάλεια Αθηνών στην οδό Πατησίων και Τοσίτσα και συνέλαβε μερικούς αιχμάλωτους, ενώ οι περισσότεροι αστυνομικοί που υπεράσπιζαν το κτήριο φυγαδεύτηκαν από αγγλικά άρματα. Επίσης το 4ο σύνταγμα του ΕΛΑΣ κατέλαβε την έδρα της Ανώτατης Διοίκησης Χωροφυλακής Ελλάδας στην οδό Πατησίων στο Πεδίο του Άρεως και αιχμαλώτισε 80 περίπου αξιωματικούς της χωροφυλακής. Στις 6 Δεκεμβρίου ο ΕΛΑΣ μετά από διήμερη πολιορκία κατέλαβε την Ειδική Ασφάλεια Αθηνών στην οδό 3ης Σεπτεμβρίου και Δεριγνύ και πυρπόλησε το κτίριο που ήταν άντρο βασανισμού και εκτελέσεων αντιστασιακών την περίοδο της κατοχής.

Ενισχύσεις - Military Command Athens[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο ταξίαρχος Μάνεριγκ και ο στρατηγός Σκόμπυ μελετούν έναν χάρτη στο αρχηγείο τους

Στις 9 Δεκεμβρίου ο Τσώρτσιλ διέταξε αποστολή νέων ενισχύσεων στην Ελλάδα. Ο ίδιος ο στρατάρχης Αλεξάντερ έχοντας δει στην Αθήνα την κατάσταση αποφάσισε την αντικατάσταση του στρατηγού Σκόμπυ ο οποίος θεωρούταν οτι δεν είχε πολεμική εμπειρία καθώς είχε υπηρετήσει σε διοικητικές θέσεις. Ο Αλεξάντερ διέταξε την άμεση αναχώρηση από την Ιταλία του υποστράτηγου Τζων Χωκσγουερθ και του ταξιάρχου Χιου Μάνεριγκ, οι οποίοι πλαισιώθηκαν από το εμπειροπόλεμο επιτελείο του 10ου Σώματος Στρατού και συστάθηκε η Στρατιωτική Διοίκηση Αθηνών (Military Command Athens), η οποία διεξήγαγε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις ως το τέλος της μάχης, άλλα έμεινε στην αφάνεια για να μη πληγεί το κύρος του στρατηγού Σκόμπυ [42].

Πειραιάς-Φάληρο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Την επόμενη μέρα οι Βρετανοί ξεκίνησαν επιχείρηση για την ανακατάληψη του Πειραιά. Στην επιχείρηση για την κατάληψη του λόφου της Καστέλλας χρησιμοποιήθηκε η 5η Ινδική Μεραρχία. Οι Ινδοί στρατιώτες γνωστοί ως Γκούρκας (Gurkha), έπειτα από σκληρή μάχη, στην οποία είχαν σημαντικές απώλειες, κατέλαβαν την Καστέλλα στις 14 Δεκεμβρίου.

Στρατιώτης του Βρετανικού 5ου Τάγματος Αλεξιπτωτιστών καλύπτεται σε δρόμο της Αθήνας.

Στις 16 Δεκεμβρίου αποβιβάστηκαν στο Φάληρο νέες Βρετανικές ενισχύσεις και ξεκίνησαν επιχειρήσεις για την ανακατάληψη των περιοχών της Αθήνας που βρίσκονταν στον έλεγχο του ΕΛΑΣ. Αφού εξασφάλισαν τον έλεγχο της Λεωφόρου Συγγρού που τους επέτρεπε την μεταφορά στρατιωτών από το Φάληρο στο κέντρο της Αθήνας, κατέλαβαν στις 18 Δεκεμβρίου τον Λυκαβηττό από τον οποίο έλεγξαν με τα πυροβόλα που τοποθέτησαν τους σημαντικότερους δρόμους της Αθήνας.

Κηφισιά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τη νύχτα της 17ης προς 18η Δεκεμβρίου οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ πραγματοποίησαν μία επιτυχημένη επιχείρηση καταλαμβάνοντας τα ξενοδοχεία της Κηφισιάς Σεσίλ, Απέργη και Πεντελικόν, στα οποία διέμενε το προσωπικό της RAF. Συνολικά 50 αξιωματικοί και 500 σμηνίτες της RAF αιχμαλωτίστηκαν. [32]

Όλες αυτές τις μέρες των μαχών η βρετανική αεροπορία βομβάρδισε λαϊκές συνοικίες και θέσεις του ΕΛΑΣ στην πρωτεύουσα και στα περίχωρα προκαλώντας πολλούς θανάτους αμάχων.

Ο Τσώρτσιλ στην Αθήνα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τη νύχτα της 23ης προς 24η Δεκεμβρίου δυνάμεις του ΕΛΑΣ προχώρησαν στην υλοποίηση σχεδίου που στόχευε στην ανατίναξη του ξενοδοχείου Μεγάλη Βρετανία όπου διέμεναν η ελληνική κυβέρνηση και το βρετανικό επιτελείο. Για τον σκοπό αυτό παγιδεύτηκε με εκρηκτικά υπόνομος που κατέληγε δίπλα στα θεμέλια του κτιρίου. Η έκρηξη αναβλήθηκε προσωρινά λόγω της άφιξης του Τσώρτσιλ στην Ελλάδα και στο διάστημα αυτό Άγγλοι εντόπισαν και απενεργοποίησαν τα εκρηκτικά.[43]

Ο πρωθυπουργός της Βρετανίας Ουίνστον Τσώρτσιλ έφτασε στην Ελλάδα το μεσημέρι της 25ης Δεκεμβρίου, συνοδευόμενος από τον υπουργό Εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας Άντονι Ίντεν. Την πρώτη ημέρα διέμεινε στο Φάληρο στο θωρηκτό Ajax και την επόμενη πήγε στο ξενοδοχείο Μεγάλη Βρετανία όπου συμμετείχε σε διαπραγματεύσεις μεταξύ της κυβέρνησης-Σκόμπυ και αντιπροσωπείας του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

Ο Τσώρτσιλ, ο Ήντεν και ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός περιμένουν τους απεσταλμένους του ΕΑΜ

Οι διαπραγματεύσεις απέτυχαν και οι μάχες συνεχίστηκαν ως τις 5 με 6 Ιανουαρίου του 1945. Λίγες ημέρες αργότερα τοποθετήθηκε στη θέση του αντιβασιλέα ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός και πρωθυπουργός ο Νικόλαος Πλαστήρας.[44] Αιτία της αποτυχίας των διαπραγματεύσεων υποστηρίχθηκε ότι ήταν η άγνοια των ηγετών του ΚΚΕ για τη συμφωνία των "ζωνών επιρροής" στη μεταπολεμική Ευρώπη, η οποία είχε συμφωνηθεί τον Οκτώβριο του 1944 στη Μόσχα, μεταξύ Τσώρτσιλ και Στάλιν, σύμφωνα με την οποία η ΕΣΣΔ είχε δεχθεί να παραχωρηθεί το 90% του ελέγχου της Ελλάδας στη Μεγάλη Βρετανία. Η αδιαλλαξία, επομένως, του ΕΛΑΣ μπορεί να ερμηνευθεί με βάση την εσφαλμένη τους εντύπωση ότι η επίσκεψη του Τσώρτσιλ στην Αθήνα αποτελούσε ένδειξη αδυναμίας και με βάση αυτή τους τη βεβαιότητα απέρριψαν κάθε πρόταση που δεν εξυπηρετούσε απόλυτα τις επιθυμίες τους.

Αποτυχία των διαπραγματεύσεων, τελευταίες μάχες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο μέτωπο των μαχών οι βρετανικές δυνάμεις εξαπέλυσαν από τις 27 Δεκεμβρίου, γενική επίθεση κατά του ΕΛΑΣ. Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Αθήνα στις 5 Ιανουαρίου και τον Πειραιά στις 7 Ιανουαρίου, όταν ο όγκος των βρετανικών μηχανοκινήτων αλλά και η εξάντληση των εφοδίων και των πυρομαχικών υποχρέωσαν τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ να εγκαταλείψουν την πόλη και να υποχωρήσουν προς τα βόρεια. Πέντε μέρες αργότερα, στις 11 Ιανουαρίου, δόθηκε τέρμα στις μάχες, μετά από συμφωνία του Ε.Α.Μ. με τον στρατηγό Σκόμπυ. Τα Δεκεμβριανά τερματίστηκαν οριστικά με την υπογραφή της συνθήκης της Βάρκιζας στις 12 Φεβρουαρίου 1945.

Χαρακτηριστικά της σύγκρουση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι πολιτικές, αλλά κυρίως οι ιδεολογικές διαφορές που χώριζαν τις δυο ελληνικές αντιμαχόμενες παρατάξεις (αφού οι βρετανοί στρατιωτικοί απλά εκτελούσαν ψυχρά τις εντολές που λάμβαναν από τους προϊσταμένους τους για αυτό ψυχρά πυροβολούσαν όλμους από την Ακρόπολη όπως ψυχρά ισοπέδωσαν την Καισαριανή) προσέδωσαν στη Δεκεμβριανή σύρραξη το χαρακτήρα μιας ένοπλης αντιπαράθεσης μέχρις εσχάτων. Από τη μια υπήρχαν οι μαχητές (άνδρες και γυναίκες) του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ που πολεμούσαν με φανατισμό έναν αντίπαλο ο οποίος στα δικά τους μάτια αποτελούνταν και ήταν (στην πλειονότητά του) από δοσιλόγους, προδότες ή πρώην συνεργάτες των κατακτητών πχ τάγματα ασφαλείας, ειδική ασφάλεια, ΕΔΕΣ Αθηνών, οργάνωση Χ. Από την άλλη, τα μέλη των αντι-κομμουνιστικών ομάδων που πήραν ενεργό μέρος στη σύγκρουση ("Χ", τάγματα ασφαλείας) αλλά και οι απλοί χωροφύλακες αντιστέκονταν σχεδόν με παρόμοιο σθένος, καθώς γνώριζαν την τύχη που τους επιφυλασσόταν αν έπεφταν στα χέρια του ιδεολογικού τους εχθρού καθώς ήταν συνεργάτες των Γερμανών. Παράλληλα, υπήρχε και ο παράγοντας των ντόπιων πληθυσμών, οι οποίοι, ιδιαίτερα στις λαϊκές γειτονιές της πρωτεύουσας στήριζαν ηθικά τον αγώνα του ΚΚΕ και που σε αρκετές περιπτώσεις οδήγησε σε φαινόμενα αυτοδικίας, κακοποίησης ή ακόμη και ομαδικού λιντσαρίσματος (από πολίτες) αιχμαλώτων από τον ΕΛΑΣ ανδρών των σωμάτων ασφαλείας, οι οποίοι βαρύνονταν με εγκλήματα σε βάρος αντιστασιακών (συλλήψεις, βασανισμούς και εκτελέσεις) κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Παρατηρήθηκαν επίσης αρκετές περιπτώσεις κατά τις οποίες αιχμάλωτοι άνδρες της αστυνομίας ή της χωροφυλακής, οδηγούνταν μαζί με τους αξιωματικούς τους σε συγκεκριμένα σημεία της ζώνης ελέγχου του ΕΑΜ, όπου, αφού ανακρίνονταν, κατόπιν και με συνοπτικές διαδικασίες καταδικάζονταν σε θάνατο από πρόχειρα ανταρτοδικεία και εκτελούνταν ως δωσίλογοι σε απομακρυσμένες περιοχές του λεκανοπεδίου.

Συνέπειες της σύγκρουσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τελικά, στις 6 Ιανουαρίου του 1945 οι δυνάμεις του ΕΑΜικού μετώπου αναγκάστηκαν να εκκενώσουν τον Πειραιά και την Αθήνα. Πέντε μέρες αργότερα, στις 11 Ιανουαρίου, οι μάχες τερματίστηκαν, μετά από συμφωνία του Ε.Α.Μ. με τον στρατηγό Σκόμπι. Μετά την ήττα του ο ΕΛΑΣ (υπο την ηγεσία του Σιάντου) αποχώρησε από την Αθήνα, μαζί με χιλιάδες υποστηρικτές του, καθώς και με χιλιάδες αιχμαλώτους αμάχους και μη, ως αντιστάθμισμα στη πρωτύτερη πράξη των Βρετανών που μετέφεραν έναν μεγάλο αριθμό αιχμαλώτων που υπολογίζεται στους 7.540, σε στρατόπεδα συγκέντρωσης (Ελ Τάμπα) στη Μέση Ανατολή.[45] Σε ιδιωτική συνάντηση με τον Γ. Ιωαννίδη ο Μακρίδης, επέμεινε ότι ο ΕΛΑΣ δύναται να διεξαγάγη αγώνα κατά των Βρετανικών στρατευμάτων μέσα σε δύο χρόνια και με μεγάλη επιτυχία [32].

Ο αστικός πολιτικός κόσμος της εποχής κατηγόρησε την ηγεσία του ΕΑΜ και το ΚΚΕ για υπαναχώρηση όσον αφορά τον αφοπλισμό των ανταρτικών ομάδων και για προσχηματική αρχική συμφωνία, την οποία αρκετοί τότε απέδωσαν στο ότι αναμένονταν στην Ελλάδα πολύ περισσότερες συμμαχικές (Βρετανικές) δυνάμεις από αυτές που τελικά ήρθαν. Επίσης, το ΕΑΜ κατηγόρησε τους αντιπάλους του για επέμβαση ξένων δυνάμεων στα ελληνικά πολιτικά πράγματα. Μεγάλο μέρος της Αθήνας είχε μετατραπεί σε ερείπια και πολλοί άμαχοι έχασαν τη ζωή τους από τις μάχες που διεξάγονταν στους δρόμους της Αθήνας άλλα και από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς των Άγγλων.

Κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών μέλη της οργάνωσης ΟΠΛΑ, δολοφόνησαν έναν αριθμό αντιφρονούντων, υποστηρικτών του αστικού καθεστώτος, αλλά και αμφισβητιών της επίσημης κομματικής γραμμής του ΚΚΕ , μεταξύ των οποίων και γύρω στους 50 τροτσκιστές/αρχειομαρξιστές οι οποίοι χαρακτήριζαν τα Δεκεμβριανά ως σταλινικό πραξικόπημα. Στην περιοχή των διυλιστηρίων της ΟΥΛΕΝ έλαβαν χώρα εκτελέσεις. Ανάμεσα στα θύματα της ΟΠΛΑ ήταν η ηθοποιός Ελένη Παπαδάκη και ο πρύτανις του ΕΜΠ Ιωάννης Θεοφανόπουλος. Άλλα γνωστά θύματα κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων ή αργότερα, κατά την πορεία των αιχμαλώτων, ήταν και οι Σπύρος Τρικούπης, Στέλιος Κορυζής (αδερφός του πρώην πρωθυπουργού Αλέξανδρου Κορυζή) κ.α..

Τα γεγονότα του Δεκέμβρη του 1944 στην Αθήνα θεωρούνται από μια πλευρά των ιστορικών ως η δεύτερη φάση του Ελληνικού Εμφυλίου (ο «δεύτερος γύρος» κατά τη μεταπολεμική οπτική) και οδήγησαν στην τρίτη φάση («τρίτο γύρο»), που τερματίστηκε το 1949 με την (στρατιωτική) ήττα του ΚΚΕ Η σύγκρουση των Δεκεμβριανών, καθώς και οι περιπτώσεις ακραίας βίας, όχι μόνο κατά δοσίλογων, αλλά κατά υποστηρικτών της κυβέρνησης και του αστικού καθεστώτος, αύξησε το αντικομμουνιστικό μένος της αντίπαλης πλευράς και έκανε πολύ δύσκολη την προοπτική της άμβλυνσης των παθών.

Μια άλλη πλευρά των ιστορικών μιλάει ξεκάθαρα για μια ιμπεριαλιστική επέμβαση στα πεπραγμένα μιας συμμάχου χώρας, καθώς εν καιρώ πολέμου, η Βρετανία έστειλε σχεδόν 100.000 στρατό στην Ελλάδα για να υπερασπίσει τα γεωστρατηγικά συμφέροντα της. Σημειωτέον πως ο αριθμός των στρατιωτών αυτών ήταν σαφώς μεγαλύτερος από εκείνους που εστάλησαν προς βοήθεια της Ελλάδας ότι δέχθηκε την Ιταλική επίθεση και σχεδόν όμοιος με τον αριθμό των ιταλών εισβολέων της περιόδου 1940-41.[46]

Απώλειες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στον πιο αποδεκτό "πίνακα απωλειών" των αντιμαχόμενων πλευρών στις μάχες της Αθήνας, οι βρετανικές δυνάμεις είχαν 210 νεκρούς, 55 μόνιμα αγνοούμενους και 1100 αιχμαλώτους στα χέρια του ΕΛΑΣ. Οι κυβερνητικές δυνάμεις είχαν 3480 νεκρούς (889 ανήκαν στη χωροφυλακή και την αστυνομία και 2540 στα στρατιωτικά τμήματα) και πολλούς αιχμαλώτους. Οι απώλειες του ΕΛΑΣ υπολογίστηκαν στους 2-3 χιλιάδες νεκρούς και 7-8 χιλιάδες αιχμαλωτισθέντες, χωρίς στους τελευταίους να υπολογίζονται οι αριστεροί πολίτες και οπαδοί του ΕΑΜ που συνέλαβαν οι Βρετανοί.[47] Οι συνολικές απώλειες από τις 33 μέρες συγκρούσεων ανήλθαν στον αριθμό των 17.000 νεκρών, δηλαδή περισσότερων από όσους χάθηκαν στον πόλεμο του 1940-41 (15.000)[48]

Η τύχη των ομήρων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Δραματική υπήρξε η κατάληξη της σύγκρουσης για χιλιάδες συλληφθέντες αμάχους και των δυο πλευρών, ιδιαίτερα όμως για εκείνους που χαρακτηρίσθηκαν σαν 'αντιδραστικοί' εκ μέρους του ΚΚΕ, ή απλά προέρχονταν από οικονομικές και κοινωνικές τάξεις που θεωρούνταν αντίπαλες. Κατά την αποχώρηση του ΕΛΑΣ από την Αθήνα, μέλη των πολιτοφυλακών του απήγαγαν με τη βία και πήραν μαζί τους σαν ομήρους μερικές χιλιάδες κατοίκους των πιο πλούσιων κυρίως συνοικιών της πρωτεύουσας. Ο λόγος για αυτή την ενέργεια, ήταν, σύμφωνα με τα όσα υποστήριξε η Αριστερά, να υπάρξει μια διασφάλιση για την τύχη αρκετών χιλιάδων αριστερών αιχμαλώτων πολιτών που είχαν συλληφθεί ήδη από τους βρετανούς και μεταφερθεί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Μέση Ανατολή και την Αφρική. Ακόμη, ήταν ένας τρόπος να ασκηθεί πίεση στην κυβερνητική πλευρά, προκειμένου να μην υπάρξουν αρνητικές συνέπειες (αντεκδίκησης) για τα μέλη και τους οπαδούς του ΚΚΕ που παρέμειναν στην Αθήνα. Ωστόσο, οι συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιήθηκε αυτή η πρωτοφανής, ομαδική ομηρεία, προκάλεσε την αγανάκτηση μεγάλης μερίδας του ελληνικού λαού, καθώς οι όμηροι υποχρεώθηκαν να διανύσουν τεράστιες αποστάσεις οδικώς, μέσα από δύσβατες περιοχές, χωρίς στοιχειώδη μέριμνα για την ένδυση, υπόδηση και προστασία τους από το δριμύ ψύχος, με συνέπεια πολλοί από αυτούς να χάσουν τη ζωή τους, ενώ υπήρξαν και περιπτώσεις όπου όμηροι εκτελέστηκαν, κάτι το οποίο δε συνέβη για κρατουμένους της κυβερνητικής πλευράς, τουλάχιστον όχι μετά από δίκη. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του τότε 13χρονου και μετέπειτα αστού συγγραφέα Μένη Κουμανταρέα ο οποίος κρατήθηκε ως όμηρος μαζί με τη μητέρα του και αγρότερα κατέγραψε τις εμπειρίες του εκείνες σε κάποια από τα έργα του ("Τα Χιόνια του Δεκέμβρη..."[49] κ.α.)

Αιτίες της ήττας του ΕΛΑΣ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αιτία της ήττας του ΕΛΑΣ ήταν η γενικευμένη επέμβαση των Βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα, επέμβαση που το ΕΑΜ είχε από την αρχή υποτιμήσει, όπως και η δύναμη πυρός που διέθεταν οι βρετανοί (αεροπορία, τανκς) σε αντίθεση με τον ισχνό οπλισμό του ΕΛΑΣ.[50] 'Οπως υποστηρίζουν ορισμένοι ιστορικοί το ΚΚΕ δεν προσανατολιζόταν σε γενικευμένη σύγκρουση για αυτό κράτησε σε απόσταση τον εμπειροπόλεμο τακτικό ΕΛΑΣ, κράτησε μακριά από την Αθήνα, στη Λαμία, το Γ.Σ του ΕΛΑΣ με τους υπέρμαχους της σύγκρουσης Βελουχιώτη-Σαράφη, ενώ, έδωσε την μάχη με τον ελαφρά οπλισμένο εφεδρικό ΕΛΑΣ Αθήνας και επιτελικούς αξιωματικούς που δεν είχανε την απαιτούμενη εμπειρία (αντίθετα ο Σαράφης είχε ηγηθεί του Βενιζελικού κινήματος το 1935 στην Αθήνα) και χωρίς κομματική ιδιότητα μέσα στο ΚΚΕ μάλιστα επιτελάρχης της Κ.Ε του ΕΛΑΣ διορίστηκε ο Κωνσταντίνος Λαγγουράνης πρώην υποδιοικητής του 5/42 συντάγματος της ΕΚΚΑ ο οποίος τυχαία βρέθηκε στην Αθήνα για να συναντήσει τους οικείους του.

Η ηγεσία του ΚΚΕ αμφιταλαντευόταν όσον αφορά στην εμπλοκή απευθείας με τις βρετανικές δυνάμεις, γεγονός που την οδήγησε σε σπασμωδικές κινήσεις και καθυστέρηση λήψης κρίσιμων αποφάσεων, τα αίτια δε αυτής της στάσης πρέπει να αναζητηθούν στον εύλογο προβληματισμό από την αινιγματική (για αυτούς) σιγή της Μόσχας, τον κίνδυνο τορπιλισμού του συμμαχικού αγώνα σε μια κρίσιμη περίοδο του πολέμου, όταν ακόμη οι Γερμανοί δεν είχαν ηττηθεί και τις συγκρούσεις στο εσωτερικό του ΕΑΜ, ακόμη και αυτής της ΚΕ του ΚΚΕ. Επομένως, η επιλογή της ένοπλης αντιπαράθεσης περιορίσθηκε σαν μέσο πίεσης από την πλευρά της Αριστεράς για την επίτευξη πολιτικής λύσης και όχι ως προϋπόθεση για την εγκαθίδρυση λαοκρατικού καθεστώτος στη μεταπολεμική Ελλάδα.[51] Ωστόσο, κατά άλλους ιστορικους η θεωρία αυτή πάσχει, διότι το ΚΚΕ διέθετε άφθονα μέσα πίεσης, όπως η κωλυσιεργία στο ζήτημα του αφοπλισμού, οι απεργίες, οι διαδηλώσεις και οι «αυθόρμητες» επιθέσεις, που αποδίδονταν «στην έξαψη των πνευμάτων». Άρα, η συντονισμένη επίθεση κατά των αστυνομικών και χωροφυλάκων και βέβαια η θανάτωση των αιχμαλώτων, πολλές φορές με άγριο τρόπο, δεν μπορεί να εκληφθεί σαν απλή «άσκηση πίεσης»[52]. Παραταύτα, πολλοί υποστηρίζουν, εύλογα, ότι αν το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στόχευε εξ' αρχής σε επιβολή κομμουνιστικού τύπου καθεστώτος, αφενός θα εξαπέλυε το στρατιωτικό του κίνημα στο κενό διάστημα από 12-18 Οκτωβρίου του 1944 (όταν ήταν η μοναδική εξουσία στην Ελλάδα), αφετέρου δεν θα καθυστερούσε την έναρξη επιχειρήσεων εναντίον των βρετανών επί μια σχεδόν εβδομάδα μετά την έκρηξη της Δεκεμβριανής σύγκρουσης[53]

Η σοβιετική σιωπή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βρετανικά άρματα και πεζικό εισβάλουν στα κεντρικά γραφεία του ΕΑΜ, στην οδό Κοραή, απέναντι από το Πανεπιστήμιο.

'Οσο υπήρχε ο κίνδυνος μιας χωριστής ειρήνης των ΗΠΑ και της Βρετανίας με την νικημένη Γερμανία, τα σοβιετικά στρατεύματα, που έως το καλοκαίρι του 1944, είχαν προελάσει έως τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα, δεν επρόκειτο να περάσουν την ελληνο-βουλαρική μεθόριο.[54] Η συνάντηση της Γιάλτας πλησίαζε και η Σοβιετική ένωση δεν ήθελε να δυσαρεστήσει τους Βρεταννούς και έτσι να διακινδυνεύσει σπουδαία συμφέροντά της σε άλλες περιοχές.[55][56] Μετά τα γεγονότα ο Στάλιν τήρησε μια περίεργη σιγή· απέφυγε και να επικρίνει τους Βρεταννούς αλλά και να αποθαρρύνει τον ΕΛΑΣ. Σχετικά με την στάση αυτή του Στάλιν, ο Τσώρτσιλ παρατηρεί ότι ενώ οι ΗΠΑ επέκριναν τη βρεταννική παρέμβαση στην Ελλάδα, ο «Στάλιν παρέμεινε αυστηρά και πιστά προσκολλημένος στη Συμφωνία μας του Οκτωβρίου (απόσυρση βουλγαρικών στρατευμάτων μέχρι τέλη Οκτωβρίου από τη Μακεδονία και Θράκη) και κατά τη διάρκεια των πολλών εβδομάδων του αγώνα εναντίον των κομμουνιστών στους δρόμους της Αθήνας ούτε μια λέξη μομφής δεν βγήκε από τη «Πράβδα» ή την «Ισβέστια» ». Ωστόσο, από τα στοιχεία που αποκαλύφθηκαν πρόσφατα,[57] προκύπτει ότι, πριν από τη ανακωχή, η ΕΣΣΔ προειδοποίσε την ηγεσία του ΚΚΕ, μέσω του Βούλγαρου κομμουνιστή ηγέτη, πρώην γενικού Γραμματέα της Κομιντέρν Γκεόργκι Δημητρόφ, να μη περιμένει καμιά βοήθεια.

Ο Στάλιν είχε τηρήσει αυστηρά αυτήν τη Συμφωνία των ποσοστών στις έξι εβδομάδες που είχαν διαρκέσει οι μάχες εναντίον του ΕΛΑΣ στην Αθήνα ούτε η Ισβέστια ούτε η Πράβδα αναφέρθηκαν στο γεγονός. Στις δύο όμως βαλκανικές χώρες της Μαύρης Θάλασσας ακολουθούσε αντίθετη πορεία. Αν όμως τον πίεζαν μπορεί να έλεγε: «Εγώ δεν επεμβαίνω σε ό,τι κάνετε στην Ελλάδα. Επομένως, για ποιο λόγο εσείς δε με αφήνετε να δράσω ελεύθερα στη Ρουμανία;»[58].

Μια παρόμοια ερμηνεία της σοβιετικής στάσης ήταν και του Τάκη Λαζαρίδη (νεαρού ΕΛΑΣίτη τότε), υιού του Κώστα Λαζαρίδη. Σύμφωνα με τον Λαζαρίδη, η σοβιετική πλευρά τηρούσε επισήμως στάση ουδετερότητας έως και αποδοκιμασίας, ανεπισήμως όμως μέσω της σοβιετικής ειρηνευτικής αποστολής στην Αθήνα υποδαύλιζε τα πάθη και ενεθάρρυνε την ηγεσία και τους ανθρώπους του ΚΚΕ και του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.[59] Έτσι με αυτόν τον τρόπο και έμενε πιστή στις συμφωνίες της με τη Βρετανία, και παράλληλα προκαλούσε περισσότερη αναταραχή στην Ελλάδα έχοντας άλλοθι και ελεύθερο πεδίο για επεμβάσεις σε "δικές της περιοχές".[60]

Η βρετανική επέμβαση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι Βρετανοί αντίθετα, μετά τον αρχικό αιφνιδιασμό τους, παρουσιάστηκαν αποφασισμένοι σε μέγιστο βαθμό. Ο Τσώρτσιλ, έχοντας ενισχύσει τη θέση του με την αγγλοσοβιετική συμφωνία της Μόσχας στις 9 Οκτωβρίου 1944 που αφορούσε τα Βαλκάνια με την άμεση απόσυρση μέχρι τέλος Οκτωβρίου των βουλγαρικών στρατευμάτων από τις περιοχές της Μακεδονίας και Θράκης, ενώ το ΚΚΕ σε αντιστάθμισμα, ζήτησε από το Βουλγαρικό Κομμουνιστικό Κόμμα την αποστολή μεγάλης ποσότητας όπλων και πυρομαχικών, για να λάβει αρνητική απάντηση στις 21 του ίδιου μήνα. Το αιτιολογικό ήταν οι κίνδυνοι διεθνών επιπλοκών αλλά και η έλλειψη όπλων[61]. Ο Τσώρτσιλ διέταξε την κατάπνιξη της εξέγερσης και σε σχετικό μήνυμά του προς το στρατηγό Σκόμπι ανέφερε επί λέξει: "μη διστάσετε να ενεργήσετε ωσάν να ευρίσκεστε σε μια κατακτημένη πόλη όπου έχει ξεσπάσει μια τοπική εξέγερσις". Τον ίδιο καιρό τηλεγράφησε στον Βρετανό πρέσβη στην Αθήνα σερ Ρέτζιναλντ Λήπερ (Sir Reginald Leeper) ότι αυτός και ο Παπανδρέου έπρεπε να ακολουθήσουν τις διαταγές του Σκόμπι για όλα τα θέματα που αφορούσαν τη δημόσια τάξη και ασφάλεια.[62] Ακόμα, στα Απομνημονεύματά του[63] σημειώνει σχετικά: «Δεν έχει νόημα να κάνεις τέτοια πράγματα με ημίμετρα» [64] Επιδιώκοντας δε να εισπράξει τη συμπαράσταση του Αμερικανού προέδρου Φ. Ρούζβελτ για την επέμβασή του στην Ελλάδα, ο Τσώρτσιλ δεν δίστασε να ψεύδεται εσκεμμένα σε μήνυμά του προς αυτόν, αναφέροντας απώλειες δήθεν 40.000 βρετανών στρατιωτών στην προσπάθεια υπεράσπισης της Ελλάδας κατά την προσβολή της από τις δυνάμεις του Άξονα (1940 -41)

Η αγόρευση του Τσώρτσιλ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 18/1/1945 ο Βρετανός πρωθυπουργός μίλησε ενώπιον της Βουλής των Κοινοτήτων και έδωσε εξηγήσεις όσον αφορά τη πολιτική του σχετικά με τη κατάσταση στην Ελλάδα και τα Δεκεμβριανά στην Αθήνα. Ο Τσώρτσιλ αμύνθηκε της πολιτικής του προχώρησε σε κριτική του ΕΛΑΣ.

.......«Μετέβημεν εις την Ελλάδα με την πρόθεσιν να βοηθήσωμεν την Ελληνικήν Κυβέρνησιν, η οποίαν αντιμετώπιζε τη σύγχυσιν που είχε προκαλέσει εις την χώραν ο τρόμος των Γερμανών[...]Είχομεν προμηθεύσει εις τους άνδρας αυτούς όπλα εις σημαντικάς ποσότητας, με την ελπίδα ότι θα εμάχοντο κατά των Γερμανών[...]Δεν επρόκειτο να επιτεθούν κατά των Γερμανών, αλλά κατά μέγα μέρος έλαβον απλώς τα όπλα αυτά και ενήδρευον παριμένοντας την στιγμήν να καταλάβουν την αρχήν και να κάμουν την Ελλάδα κομμουνιστικό κράτος με ολοκληρωτικήν εκκαθάρισιν όλων των αντιθέτων[...]Ο εξοπλισμένος ΕΛΑΣ κατά την τελευταίαν διετίαν έπαιξε πολύ μικρόν ρόλον εις τον αγώνα κατά των Γερμανών. Δεν δύναμαι να εξάρω τον ρόλον του, όπως θα έπραττον αποτίων φόρον θαυμασμού εις τους ηρωικούς Γάλλους Μακί και τους Βέλγους τοιούτους» .

Αντιδράσεις στο εσωτερικό της Βρετανίας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η απροκάλυπτη επέμβση των βρετανών στα εσωτερικά ζητήματα της Ελλάδας και γενικά στην απελευθερωμένη Ευρώπη, αντίθετα με όσα προβλέπονταν περί σεβασμού της επιθυμίας των λαών στη "Χάρτα του Ατλαντικού", προκάλεσε μια θυελώδη συνεδρίαση του αγγλικού κοινοβούλιου, όπου στις 8 Δεκεμβρίου ο βουλευτής των Εργατικών Σέυμορ Κοκς έφτασε στο σημείο να παραλληλίσει τις ενέργειες του Ουίνστον Τσώρτσιλ να επιβάλει τις κυβερνήσεις της αρεσκείας του, με εκείνες του Αδόλφου Χίτλερ να διορίζει γκάουλάϊτερ στις κατεχόμενες από τον Άξονα χώρες[65]

Χρονολόγιο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ημερομηνία Γεγονότα
Οι σαράντα κρίσιμες ημέρες (11 Οκτωβρίου - 21 Νοεμβρίου 1944).
Η Ρωσία, ανησυχώντας για σύναψη χωριστής ειρήνης των ΗΠΑ και της Βρετανίας με τον Χίτλερ, ήδη είχε προελάσει τον Ιούνιο μέχρι τα ελληνογιουγκοσλαβικά σύνορα και δεν επρόκειτο τα στρατεύματά της να περάσουν την ελληνική μεθόριο, αν συνέβαινε το αντίθετο.[66] Αρχικά το ΚΚΕ πίστευε ότι τα σοβιετικά στρατεύματα είχαν σταματήσει μόνο για λίγο.[67]
11 Οκτωβρίου Ο Τσώρτσιλ και ο Στάλιν συμφωνούν να αποσυρθούν τα βουλγαρικά στρατεύματα από τη Μακεδονία και την Θράκη μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου. Αγγλοσοβιετικές συνομιλίες 9-10 Οκτωβρίου γνωστές και ως «συμφωνία των ποσοστών», λόγω του καθορισμού των ζωνών επιρροής, όπως Ελλάδα 90% για τη Βρετανία και Ρουμανία 90% για τη Ρωσία.[68]
12 Οκτωβρίου Τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής εγκατέλειψαν την Αθήνα και στις αμέσως επόμενες, ως και τις 3 Νοεμβρίου, ολoκληρώθηκε η αποχώρησή τους από όλη σχεδόν την Ελλάδα εκτός της Κρήτης και των Δωδεκανήσων.[69]
21 Οκτωβρίου Το ΚΚΕ ενημερώνεται από τον Βούλγαρο κομμουνιστή ηγέτη Δημητρώφ να μη περιμένουν βοήθεια με την αιτιολογία ότι δεν υπάρχουν όπλα, αλλά και λόγω διεθνών περιπλοκών.[70]
5 Νοεμβρίου Ο Παπανδρέου ανακοίνωσε, ύστερα από συνεργασία που είχε με τον στρατηγό Σκόμπι, ότι ο ΕΛΑΣ και ο ΕΔΕΣ θα αποστρατευθούν ως στι 10 Δεκεμβρίου. Ακολούθησαν μακρές διαπραγματεύσεις μεταξύ κυβέρνησης και του ΕΑΜ.[71]
9 Νοεμβρίου Είσοδος στην Αθήνα της 3ης Ορεινής Ταξιαρχίας "Ρίμινι"

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]


Συμμετείχαν στη σύγκρουση των Δεκεμβριανών στις τάξεις του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αθηναγόρας Αθηνέλλης Γιάννης Αλεξάνδρου (Διαμαντής) Κώστας Αξελός Νίκος Γόδας Εμμανουήλ Βαζαίος Μίκης Θεοδωράκης Νίκανδρος Κεπέσης Δημήτριος Κασλάς

Ταγματάρχης Δημήτρης Κασλάς πολέμησε στο Μοσχάτο υπό τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ

Απόστολος Κοκμάδης Λεωνίδας Κύρκος Παντελής Λάσκας Μιχάλης Κατσαρός Ιάννης Ξενάκης Αλέξης Πάρνης Τίτος Πατρίκιος Λάκης Σάντας Σωτήρης Τσιτσιπής Αλέκος Τσουκόπουλος Γιώργος Χουλιάρας (Περικλής) Μανώλης Γλέζος Μάνος Χατζιδάκης Βασίλης Μπαρτζιώτας Αιμίλιος Βεάκης Δήμος Σταρένιος Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος Γιάννης Ζέβγος Μέμος Μακρής Δημήτρης Παρτσαλίδης Χρύσα Χατζηβασιλείου Θανάσης Χατζής

Συμμετείχαν στη σύγκρουση των Δεκεμβριανών στις τάξεις του κυβερνητικού στρατού[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Λεωνίδας Σπαής Θύμιος Δεδούσης

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Brooke, Lord Alan. Alanbrooke War Diaries 1939-1945: Field Marshall Lord Alane. σελ. 636-637,638,644,714. ISBN 0520239024. 
  2. Δεκέμβρης '44, Οι μάχες στις γειτονιές της Αθήνας, Ε Ιστορικά, Η μάχη της Αθήνας, Στρατιωτικές Επιχειρήσεις από 4 Δεκεμβρίου 1944 ως 6 Ιανουαρίου 1945, Γεώργιος Μαργαρίτης, σελ 18
  3. Δημήτρης Φύσσας, "Δεκεμβριανά 1944, η Αθήνα ως πεδίο Μάχης", βλέπε πρώτη παράγραφο του άρθρου
  4. Μενέλαος Χαραλαμπίδης, "Δεκεμβριανά 1944, η Μάχη της Αθήνας" (έκδοση "Αλεξάνδρεια", 2014), σελ. 163
  5. "ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ": "Τα Δεκεμβριανά (1944)"
  6. Savage Continent: Europe in the Aftermath of World War II By Keith Lowe
  7. Μενέλαος Χαραλαμπίδης: Οι προθέσεις του ΕΑΜ, ο ρόλος των Βρετανών, οι συγκρούσεις
  8. 68 χρόνια από την απελευθέρωση της Αθήνας. Του Μενέλαου Χαραλαμπίδη
  9. ΠΕΑΝ (1941-1945): Πανελλήνιος Ένωση Αγωνιζόμενων Νέων Ευάνθης Χατζηβασιλείου Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 2004 σελ 256
  10. Μενέλαος Χαραλαμπίδης, "Δεκεμβριανά - 1944 Η Μάχη της Αθήνας", σελ. 46 έκδοση "Αλεξάνδρεια", 2014
  11. Αθήνα, Οκτώβριος 1944
  12. ΠΕΑΝ (1941-1945)...ό.π σελ 259
  13. 68 χρόνια από ό.π
  14. Μενέλαος Χαραλαμπίδης, "Δεκεμβριανά - 1944 Η Μάχη της Αθήνας", σελ. 51 (έκδοση "Αλεξάνδρεια", 2014)
  15. Μ. Χαραλαμπίδης, ό.π. σελ. 47
  16. Κατοχή Αντίσταση 1941-1944 ΤΑ ΝΕΑ, Ένας δρόμος χωρίς σύγκρουση; Το παιχνίδι για την εξουσία, 1943-1944 Ιωάννα Παπαθανασίου/ Θανάσης Σφήκας σελ 162-164
  17. Μ. Χαραλαμπίδης, ό.π. σελ. 56-7
  18. Μενέλαος Χαραλαμπίδης, "Δεκεμβριανά - 1944 Η Μάχη της Αθήνας", σελ. 58-9 (έκδοση "Αλεξάνδρεια", 2014)
  19. Μενέλαος Χαραλαμπίδης, "Δεκεμβριανά - 1944 Η Μάχη της Αθήνας", σελ. 62 (έκδοση "Αλεξάνδρεια", 2014)
  20. Βασίλειος Κόντης, «Η σύγκρουση του Δεκεμβρίου 1944», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τομ.ΙΣΤ, 2000, σελ.103
  21. Άγγελος Αγγελόπουλος, "Από την κατοχή στον εμφύλιο", σελ. 139, εκδόσεις "Παρουσία", Αθήνα, 1994
  22. Εφημερίδα "Ελευθερία", φύλλο της 2 Δεκεμβρίου 1944, σελ. 1: "... Εάν όλοι μαζί δεν επιτύχωμεν αυτό, το νόμισμα ΔΕΝ θα κρατηθή σταθερόν και ο λαός ΔΕΝ θα τραφή...
  23. Άγγελος Αγγελόπουλος, ό.π., σελ. 166
  24. C.M. Woodhouse, Modern Greece, Faber and Faber, 1991, p. 253
  25. Καθημερινή, Επτά Ημέρες Ο Τραγικός Δεκέμβριος με το φακό του Κέσελ
  26. Ριζοσπάστης Ωμή επέμβαση των Άγγλων στην Ελλάδα
  27. Δεκεμβριανά 1944 >5:02< Η Μηχανή του Χρόνου (ανακτήθηκε 29/06/2013)
  28. Δεκεμβριανά 1944 (μαρτυρία Ν. Φαρμάκη) >5:27< tvxs (Reporters Without Frontiers) (ανακτήθηκε 26/12/2011)
  29. ΄΄Πολιτικά Κείμενα Γεωργίου Παπανδρέου
  30. Άγ. Αγγελόπουλος, ό.π., σελ 167
  31. "The Sydney Morning Herald", 7-12-1944
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 Δεκεμβριανά: Η μάχη που καθόρισε τη μοίρα της μεταπολεμικής Ελλάδας, Τεύχος 10 (Δεκέμβριος 2009). Ιστορία του Έθνους. Το Έθνος. σελ. 41-65. 
  33. Αφιέρωμα του "Ριζοσπάστη" με γενικό τίτλο "Δεκέμβρης 1944", βλέπε υποενότητα "Λαμπρές σελίδες"
  34. Ιορντάν Μπάεφ, Ο Εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα, Αθήνα, 1997, σ.77, έκθεση Πέτρου Ρούσου προς τη βουλγαρική ηγεσία.
  35. Γιάννης Ιωαννίδης, Αναμνήσεις, επιμέλεια Αλέκος Παπαναγιώτου, Αθήνα 1974, σ. 256
  36. Μαργαρίτης (2010) "Η Μάχη της Αθήνας Στρατιωτικές επιχειρήσεις από 4 Δεκεμβρίου 1944 ως 6 Ιανουαρίου 1945", στο Δεκέμβρης ΄44, Οι Μάχες στις γειτονιές της Αθήνας, εκδ. Ελευθεροτυπία, Αθήνα σ. 10, 30. Αρχηγείο Στρατού /Διεύθυνσις Ιστορίας Στρατού (1973) Η Απελευθέρωσις της Ελλάδος και τα μετά ταύτην γεγονότα, Αθήναι σ. 110-2, 172-5
  37. Μαργαρίτης, "33 μέρες..."
  38. Το Βήμα Δεκεμβριανά 1944
  39. Ριζοσπάστης Τα τηλεγραφήματα της αιώνιας καταισχύνης
  40. Το Βήμα Η σύγκρουση στου Μακρυγιάννη
  41. ΟΙ «ΑΛΛΕΣ» ΑΠΩΛΕΙΕΣ ΤΟΥ '40 Καταστροφές και λεηλασίες αρχαιοτήτων στον πόλεμο, Εφημερίδα Ελευθεροτυπία ανακτήθηκε στις 14/4/2015
  42. Χαραλαμπίδης (2014) σσ. 186-187
  43. Ριζοσπάστης Η επιχείρηση των υπονόμων της Αθήνας
  44. Ριζοσπάστης Η αγγλική στρατιωτική επέμβαση και τα γεγονότα του Δεκέμβρη
  45. Ίδρυμα Μείζωνος Ελληνισμού Από το θρίαμβο της Απελευθέρωσης στην τραγωδία του Εμφυλίου Τα Δεκεμβριανά
  46. Μενέλαος Χαραλαμπίδης, "Δεκεμβριανά 1944, η Μάχη της Αθήνας", σε. 103
  47. Γιώργος Μαργαρίτης, "Ιστορία του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου 1946-1949", Τόμος 1, εκδ. Βιβλιόραμα, Αθήνα 2001, σελ. 74-75
  48. Άγγελος Αγγελόπουλος, στο "Από την κατοχή στον εμφύλιο", σελ. 140
  49. Λογοτεχνικές αναφορές-Μένη Κουμανταρέα, Τα χιόνια του Δεκέμβρη παραμονεύουν πάντα, χριστουγεννιάτικο διήγημα, 'ΤΟ ΒΗΜΑ', 25 Δεκεμβρίου 2004
  50. γιατί το ΚΚΕ μετέφερε τις συγκρούσεις στην Αθήνα ΔΕΚΕΜΒΡΙΑΝΑ 1944 Του Νίκου Μαραντζίδη
  51. Μενέλαος Χαραλαμπίδης, "Δεκεμβριανά 1944, η Μάχη της Αθήνας", σελ. 121-122 , Βλάσσης Αγτζίδης, Ο Δεκέμβρης του '44 και ο βρετανικός παράγοντας
  52. Μαυρογορδάτος 2014 σ. 30
  53. Μενέλαος Χαραλαμπίδης, "Δεκεμβριανά 1944, η Μάχη της Αθήνας", σελ. 102 και 152-154
  54. Βασίλης Κόντης, «Η πολιτική του ΚΚΕ και η Σοβιετική Ένωση στις παραμονές της απελευθέρωσης», [ΙΜΧΑ] Μακεδονία και Θράκη, 1941-1944: Κατοχή-Αντίσταση-Απελευθέρωση, Θεσσαλονίκη 1998, σσ 347-355,
  55. ΙΕΕ, τόμ. ΙΣΤ΄σ.102, εκδ. Αθηνών 2000, ISBN 960-213-393-7
  56. Ευάνθης Χατζηβασιλείου, Εισαγωγή στην ιστορία του μεταπολεμικού κόσμου, εκδ. Πατάκης, Αθήνα, 2004, σελ.75-76, «...είναι βέβαιο ότι ο Σοβιετικός ηγέτης προσδοκούσε να επικαλεστεί τη στάση του αυτή κατά τα Δεκεμβριανά, εάν οι Δυτικοί διαμαρτύρονταν στο μέλλον για την επιβολή της δικής του πολιτικής στην Ανατολική Ευρώπη.»
  57. ΙΕΕ, ο..π. σ. 104
  58. Ουίνστον Τσώρτσιλ, Β΄Παγκόσμιος Πόλεμος, τόμ. 6, σ. 170, εκδ. Γκοβόστη, 2010 ISBN 978-960-475-235-5
  59. Ζολώτα, Αναστασίου Π. (Δεκέμβριος 1999). Εμφύλιος πόλεμος: 1946-1949. Έργον της Σοβιετικής Ρωσίας δι'ελληνικών χειρών. Αθήναι. 
  60. Τάκης Λαζαρίδης, Ευτυχώς ηττηθήκαμε σύντροφοι
  61. Ιορντάν Μπάεφ, Ο Εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα, Διεθνείς διαστάσεις, εκδ. Φιλίστωρ, Αθήνα 1995
  62. Γιάννης Ανδρικόπουλος, 1944 κρίσιμη χρονιά, τόμ. Β΄εκδ Διογένης, 1974
  63. Ουίστον Τσώρτσιλ, Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος, τόμ Δ΄, εκδ. Οργανισμός Μορφωτικής Εστίας
  64. ΙΕΕ, ο.π. σ. 104
  65. Μενέλαος Χαραλαμπίδης, "Δεκέμβριος 1944, η Μάχη της Αθήνας", σελ. 79
  66. Βασίλης Κόντης, σ. 355 ό.π.
  67. ΙΕΕ, ό.π. σ.101
  68. ΙΕΕ, σ. 100 ό.π.
  69. Ελληνική Ιστορία, Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, σ. 405, Εκδ. Αθηνών 1992
  70. Ιορντάν Μπάεφ, Ο Εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα, Αθήνα 1997 σ. 78,«Έκθεση Πέτρου Ρούσου προς τη βουλγαρική ηγεσία.»
  71. ΙΕΕ, σ. 103, ό.π.

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]