Αιολίδες νήσοι

Αιολίδες Νήσοι
Σχετικά πολυμέσα

UNESCO
Isole Eolie
Τοποθεσία	Ιταλία
Τύπος	Φυσικό μνημείο
Κριτήρια	viii
Κωδικός UNESCO	908
Εγγραφή	2000 (24η Σύνοδος)
Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς

Οι Αιολίδες Νήσοι ή Νησιά του Αιόλου (ιταλικά: Isole Eolie‎‎, σικελικά: Isuli Eoli) είναι ένα σύμπλεγμα οκτώ μικρών νησιών και αρκετών ακόμα βραχονησίδων που απλώνεται στη νότια Τυρρηνική Θάλασσα, λίγα δεκάδες ναυτικά μίλια ΒΔ της Μεσσήνης.

Η θαλάσσια αυτή περιοχή καλείται Αρχιπέλαγος των Αιολίδων, η δε ονομασία οφείλεται στο γεγονός ότι οι Αρχαίοι Έλληνες εντόπιζαν εκεί (στο νησί Στρόμπολι) την κατοικία του Αιόλου, ακολουθώντας τη «γεωγραφία» των ομηρικών επών.

Μορφολογία

Σύμφωνα με τους γεωλόγους, οι Αιολίδες Νήσοι είναι απλά οι κορυφές του τοπικού ηφαιστειακού τόξου, το οποίο οφείλει την ύπαρξή του στη σύγκρουση της ευρασιατικής με την αφρικανική τεκτονική πλάκα. Το τόξο των Αιολίδων αποτελεί τμήμα ενός μεγαλύτερου τόξου που ξεκινά από τον Βεζούβιο και καταλήγει στην Αίτνα.

Η σύγχρονη μορφή των νησιών είναι το αποτέλεσμα 260.000 ετών ηφαιστειακής δραστηριότητας. Ηφαίστεια υπάρχουν παντού και αυτό εκδηλώνεται είτε με εμφανείς κρατήρες είτε με φουμαρόλες, θειώνες, θέρμες κ.ά.

Σε κάποια νησιά η τελευταία έκρηξη εντοπίζεται βαθιά στην προϊστορία και οι κρατήρες έχουν σκεπαστεί ή καταρρεύσει, ενώ σε τρία έχουν καταγραφεί εκρήξεις στους ιστορικούς χρόνους: στο Στρόμπολι, το οποίο παραμένει ενεργό έως σήμερα, στο Βουλκάνο που εξερράγη τελευταία φορά το 1888-90 και στο Λίπαρι που η τελευταία έκρηξη χρονολογείται στα τέλη του Μεσαίωνα. Έχουν επίσης εντοπιστεί αρκετά υποθαλάσσια που θεωρούνται σβησμένα.

Χάρη στην ιδιαιτερότητα του τοπίου τους, αποτελούν έναν από τους δημοφιλέστερους θερινούς τουριστικούς προορισμούς της Ιταλίας, ιδίως μετά την παγκόσμια προβολή που τους χάρισαν οι ταινίες Αγαπημένο μου ημερολόγιο και Ταχυδρόμος κατά τη δεκαετία του '90. Υπολογίζεται ότι μέχρι και 200.000 άνθρωποι περνούν απ' τα νησιά κάθε καλοκαίρι. Για να αποφευχθεί το φαινόμενο της υπερεκματάλλευσης, έχουν θεσπιστεί πολύ αυστηροί πολεοδομικοί κανονισμοί - π.χ. απαγορεύεται να ανεγερθούν νέα κτήρια.

Επίσης από το 2000 περιλαμβάνονται στον κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO βάσει του κριτηρίου 8, δηλ. ως «ιδιάζοντα παραδείγματα μειζόνων φάσεων της ιστορίας της γης, του αρχείου της ζωής, σημαντικών εν εξελίξει γεωλογικών διαδικασιών για την ανάπτυξη γεωσχηματισμών ή σημαντικών γεωμορφικών ή φυσιογραφικών χαρακτηριστικών».

Αυτοδιοίκηση - Δημογραφικά στοιχεία

Οι Αιολίδες Νήσοι συγκροτούν έναν δήμο (comune), τον Δήμο Λίπαρι με έδρα την πρωτεύουσα του ομώνυμου νησιού και πληθυσμό 10.554 κατοίκους (απογραφή 2001). Εξαιρείται το δεύτερο μεγαλύτερο νησί, η Σαλίνα, η οποία παρά το μικρό της μέγεθος - σχεδόν όσο η Χάλκη - χωρίζεται σε τρεις δήμους: Σάντα Μαρίνα, Μάλφα, Λένι. Όλοι οι δήμοι υπάγονται στην Επαρχία Μεσσήνης και μέσω αυτής στην Αυτόνομη Περιφέρεια Σικελίας.

Κατά τάξη μεγέθους τα κατοικημένα νησιά - μαζί με το Μπαζιλούτσο που σήμερα δεν κατοικείται - είναι τα εξής οκτώ:

Νησί
Σύγχρονη Ονομασία	Λίπαρι	Σαλίνα	Βουλκάνο	Στρόμπολι
Αρχαία Ονομασία	Μελιγουνίς, Λιπάρα	Διδύμη	Θηρασία, Θέρμεσσα	Στρογγύλη
Έκταση (τ.χμ.)	37,6	26,8	21,0	12,6
Πληθυσμός (2001) Αρχειοθετήθηκε 2011-09-27 στο Wayback Machine.	8.686	2.300	715	572
Τελευταία έκρηξη Αρχειοθετήθηκε 2013-01-20 στο Wayback Machine.	≈ 1230	≈ 11000 π.Χ.	1888-1890	Σε εξέλιξη
Νησί
Σύγχρονη Ονομασία	Φιλικούντι	Αλικούντι	Παναρέα	Μπαζιλούτσο
Αρχαία Ονομασία	Φοινικοῦσσα	Ἐρικοῦσσα	Εὐώνυμος, Ἱκεσία(;)	Ἱκεσία(;)
Έκταση (τ.χμ.)	9,7	5,2	3,4	0,6
Πληθυσμός (2001) Αρχειοθετήθηκε 2011-09-27 στο Wayback Machine.	235	105	241	ακατοίκητο
Τελευταία έκρηξη Αρχειοθετήθηκε 2013-01-20 στο Wayback Machine.	≈ 35000 π.Χ.	≈ 50000 π.Χ.	≈ 8000 π.Χ.

Ιστορία

Προϊστορία

Οι πρώτες ενδείξεις για κατοίκηση στις Αιολίδες νήσους εμφανίζονται την περίοδο (4000-2500 π.Χ.) στην οποία παρατηρείται κατασκευή αντικειμένων από Οψιανό και είναι ιδιαίτερα εκτεταμένη η εισαγωγή μετάλλων. Όταν ξεκίνησε η Εποχή του Χαλκού (1600-1250 π.Χ.) οι Αιολίδες νήσοι ευημερούσαν με το θαλάσσιο εμπόριο που επεκτεινόταν από τις Μυκήνες μέχρι τα Βρετανικά Νησιά με την εισαγωγή Κασσίτερου. Οι οικισμοί στις Αιολίδες νήσους ευημερούσαν μέχρι την εποχή που καταστράφηκαν από ναυτικές επιδρομές (1250 π.Χ.).

Μεγάλη Ελλάδα

Αγαλματίδιο από τερακότα που απεικονίζει τον Όμηρο, αρχές 3ου αι. π.Χ. - ανακαλύφθηκε στο Λίπαρι.

Ο Διόδωρος Σικελιώτης γράφει ότι τα νησιά εποικίστηκαν κατόπιν με Αύσονες υπό την ηγεσία του Λίπαρου στο ομώνυμο Λίπαρι. Ο διάδοχος του Λίπαρου ήταν ο Αίολος για τον οποίο ο Όμηρος στην Οδύσσεια γράφει ότι φιλοξένησε τον Οδυσσέα. Κατά την αρχαϊκή εποχή τα νησιά εποικίζονται από Έλληνες που θεωρούν πως ανακάλυψαν την «Αἰολίην νῆσον», στην οποία ξεκινά η ραψωδία κ' της Οδύσσειας - η αρχή γίνεται στη Μελιγουνίδα (Λίπαρι) το 580 π.Χ. από Ρόδιους και Κνίδιους εξορίστους. Για τους επόμενους αιώνες οι Αιολίδες Νήσοι θα αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της Μεγάλης Ελλάδας, οι δε κάτοικοί τους σύντομα αποκτούν τη φήμη ικανότατων πειρατών - σύμφωνα με τον Λίβιο, ο οποίος αναφέρει μια ιστορία με πρωταγωνιστή τον Λιπαρίτη Τιμασίθεο, εκεί την πειρατεία την έβλεπαν σαν κρατικό θεσμό και κατ' έθιμο η κυβέρνηση διαμοίραζε (ενν. στους πολίτες) τα λάφυρα που αποκόμιζαν με αυτόν τον τρόπο. Ελληνικοί τάφοι έχουν βρεθεί σε πολλά σημεία, κυρίως στο Λίπαρι και το χωριό Σάντα Μαρίνα της Σαλίνα. Την ίδια εποχή υπήρχε μεγάλη έξαρση στην παραγωγή αγγείων και άλλων αντικειμένων από Κεραμικό υλικό.

Κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο οι Αιολιανοί βοηθούν σημαντικά τους Συρακουσίους να αποκρούσουν την αθηναϊκή επίθεση του 415-413 π.Χ. Το 394 π.Χ. τα νησιά καταλαμβάνονται για μερικούς μήνες από τους Καρχηδονίους, ώστε να χρησιμοποιηθούν ως ναυτική βάση στον πόλεμο εναντίον του Διονυσίου του Πρεσβυτέρου. Το 304 π.Χ. ο Συρακούσιος τύραννος Αγαθοκλής αυτοανακηρύσσεται βασιλιάς της Σικελίας και απαιτεί την υποταγή όλων των γειτονικών ελληνικών πόλεων. Οι Λιπαρίτες αρνούνται, με αποτέλεσμα το νησί να λεηλατηθεί και να ξεκινήσει μια μακρά περίοδος παρακμής. Για καλή τύχη των αρχαιολόγων, κάποια πλοία του Αγαθοκλή βυθίζονται ενώ μεταφέρουν τα λάφυρα - ό,τι έχει ανασυρθεί στις μέρες μας, εκτίθεται στο μουσείο του Λίπαρι.

Ρωμαϊκή εποχή

Αρχαίος ναός της Σαλίνα (1810)

Το 264 π.Χ. ξεκινούν οι Καρχηδονιακοί Πόλεμοι και οι Αιολίδες παίρνουν το μέρος της Καρχηδόνας. Οι Καρχηδόνιοι ήταν οι μεγάλοι νικητές στη "μάχη των νήσων Λίπαρι" (260 π.Χ.), οι Ρωμαίοι ωστόσο λεηλάτησαν το Λίπαρι και από τότε ξεκίνησε περίοδος φτώχειας. Η Ρωμαϊκή Δημοκρατία τα κατέκτησε (252-251 π.Χ.), και θα τα χρησιμοποιήσει κυρίως ως θέρετρο (χάρη στις ιαματικές πηγές) και τόπο εξορίας.

Κατά τις πρώτες δεκαετίες της αυτοκρατορικής περιόδου, μάλλον επί Τιβερίου, ο Στράβων γράφει μια αρκετά αναλυτική γεωγραφία της περιοχής: Κέντρο των Αιολίδων είναι η Λιπάρα (γι' αυτό και αποκαλεί τα νησιά Λιπαραίους Νήσους) που έχει καρπερή γη κι ένα ορυχείο που αποφέρει έσοδα. Παλιά διέθετε τόσο ισχυρό στόλο που μπορούσε να τα βάζει με τους Τυρρηνούς, ήταν δε πλούσια κι έστελνε συχνά αφιερώματα στους Δελφούς. Η Θέρμεσσα είναι ακατοίκητη και θεωρείται ιερό νησί του Ηφαίστου. Στη Στρογγύλη λέγεται πως κατοικούσε παλιά ο Αίολος και ονομάστηκε έτσι απ' το σχήμα της, όπως και η Διδύμη. Η Ερικούσσα κι η Φοινικούσσα έλαβαν το όνομά τους από φυτά και δίνονται σε κτηνοτρόφους για να βόσκουν τα κοπάδια τους. Τέλος, η Ευώνυμος (νέα ελληνικά: αριστερή) ονομάζεται έτσι, γιατί οι ναυτικοί τη βάζουν για σημάδι στα αριστερά τους, όταν πλέουν από τη Σικελία (προφανώς απ' τη Μεσσήνη) προς τα νησιά. Ο Στράβων αναπαράγει επίσης μια περιγραφή του Ποσειδωνίου, ο οποίος υπήρξε αυτόπτης μάρτυς σε μια υποθαλάσσια ηφαιστειακή έκρηξη.

Σύμφωνα με τη χριστιανική εκκλησία, από τις Αιολίδες περνά ο απόστολος Βαρθολομαίος για να κηρύξει το ευαγγέλιο μετά τη σταύρωση του Ιησού. Δύο αιώνες αργότερα, το 264, ξεβράζεται από τη θάλασσα στο Λίπαρι ένα πτώμα. Αναγνωρίζεται αμέσως ως το σκήνωμα του Βαρθολομαίου κι έκτοτε ο άγιος αποτελεί τον πολιούχο των νησιών.

Μεσαίωνας

Το νησί του Στρόμπολι (1810), έργο του Λουίτζι Μάγιερ

Με την Πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας τις Αιολίδες νήσους κυβέρνησαν οι Βησιγότθοι, οι Βάνδαλοι, οι Οστρογότθοι και κατόπιν για κάποιο σύντομο χρονικό διάστημα η Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ένας χριστιανικός θρύλος περιγράφει ότι ένα καλάθι με τα οστά του Αποστόλου Βαρθολομαίου προσάραξε στο Λίπαρι και έγινε από τότε Προστάτης και πολιούχος άγιος των νησιών. Οι Αγλαβίδες λεηλάτησαν το Λίπαρι, έσφαξαν μεγάλο μέρος των νησιών, έσφαξαν μεγάλο μέρος των κατοίκων, υποδούλωσαν τους υπόλοιπους και τους προσάρτησαν στο Εμιράτο της Σικελίας. Με την Νορμανδική κατάκτηση της νότιας Ιταλίας ο Ρογήρος Β΄ της Σικελίας έστειλε Βενεδικτίνους μοναχούς στο Λίπαρι με αποτέλεσμα να ακολουθήσει ταχύτατη ανάπτυξη των νήσων. Την ίδια εποχή οικοδομήθηκε ο Καθεδρικός ναός αφιερωμένος στον προστάτη Απόστολο Βαρθολομαίο και ένα μοναστήρι Βενεδικτίνων στο κάστρο. Ο Φρειδερίκος Β΄ της Σουαβίας ανέλαβε το Βασίλειο της Σικελίας (1208), ακολούθησε μεγάλη ακμή μέχρι την εποχή που κατακτήθηκαν από την Ανδεγαυική Αυτοκρατορία που έληξε με τον Σικελικό Εσπερινό (1282). Οι Αιολίδες νήσοι παρέμειναν ωστόσο πιστοί στον Κάρολο τον Ανδεγαυό με αποτέλεσμα να ξεκινήσουν οικονομικές και εμπορικές σχέσεις με την πρωτεύουσα του Νάπολη.

Το Λίπαρι άνοιξε τις πύλες του στους Γάλλους (1337) με αποτέλεσμα να του αποδοθούν πολλά οικονομικά και εμπορικά οφέλη. Στα μέσα του 15ου αιώνα η Νάπολη και το Παλέρμο ενώθηκαν στο Βασίλειο των Δύο Σικελιών υπό το στέμμα του Αλφόνσου Ε΄ της Αραγωνίας. Ο Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα με έναν στόλο 180 πλοίων υπό την διοίκηση Βερβερίνων κατέλαβε το Λίπαρι και πολιόρκησε το κάστρο, οι υπερασπιστές παραδόθηκαν. Οι 9.000-10.000 πολίτες του Λίπαρι αιχμαλωτίστηκαν και έγιναν δούλοι, μερικοί ιστορικοί αμφισβητούν τον αριθμό αυτό αναφέροντας ότι ο πληθυσμός του Λίπαρι ήταν τότε πολύ μικρότερος. Πολλοί αιχμάλωτοι ελευθερώθηκαν με λύτρα στην Μεσσήνη και επέστρεψαν στα νησιά αλλά οι περισσότεροι παρέμειναν αιχμάλωτοι. Οι Ισπανικές αρχές έστρεψαν την προσοχή τους ξανά στο Λίπαρι με οικογένειες από την Σικελία, την Καλαβρία και την Ισπανία. Τα τείχη και τα σπίτια οικοδομήθηκαν ξανά, ναυπηγήθηκε ένας νέος στόλος με στόχο να προστατεύσει την Τυρρηνική θάλασσα από τους Οθωμανούς.

Σύγχρονη εποχή

Άποψη από ηλιοβασίλεμα στις Αιολίδες νήσους

Ένας πολύ δυνατός σεισμός κατέστρεψε ολόκληρη την ανατολική Σικελία με αποτέλεσμα να προκαλέσει τον θάνατο 60.000 ανθρώπων (1693). Οι πληθυσμοί πανικόβλητοι ζήτησαν την προστασία του Αγίου Βαρθολομαίου με αποτέλεσμα να μην συμβεί ούτε ένας θάνατος στις Αιολίδες νήσους. Η οικονομία των νησιών βελτιώθηκε σημαντικά τον 17ο αιώνα με την αγροτική καλλιέργεια σταφυλιών Μαλβαζίας, Κάππαρης και μιας μεγάλης ποικιλίας φρούτων και λαχανικών. Ο Οίκος των Βουρβόνων μετέφερε στις Αιολίδες νήσους πολλούς ποινικούς και πολιτικούς κρατούμενους. Η κατάσταση αυτή σταματά με την Ιταλική ενοποίηση (1861), αλλά θα επαναληφθεί από τη Δεκαετία 1920, μετά την άνοδο στην εξουσία του Μπενίτο Μουσολίνι o οποίος θα ανοίξει πάλι το σωφρονιστικό ίδρυμα (1926). Οι κάτοικοι των νησιών αντέδρασαν έντονα κατεδαφίζοντας το σωφρονιστικό ίδρυμα, ο Μουσολίνι ωστόσο δεν δίστασε και μετέφερε πολλούς εξόριστους πολιτικούς του αντιπάλους. Οι φιλελεύθερες δυνάμεις των νησιών ενώθηκαν με τους εξόριστους και επαναστάτησαν εναντίον του Μουσολίνι μέχρι την εποχή που απελευθερώθηκαν από τις Συμμαχικές δυνάμεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Με την λήξη του πολέμου οι κάτοικοι μετέτρεψαν την αίθουσα που φιλοξενούσε ο Μουσολίνι τους πολιτικούς του αντιπάλους στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Αιολίδων Νήσων. Στα τέλη του 19ου αιώνα επισκέφτηκε τις Αιολίδες νήσους ο Λουδοβίκος Σαλβάτορ, αρχιδούκας της Αυστρίας ένας άνθρωπος με βαθύτατη γνώση του Αρχιπελάγους, την τριετία 1893-1896 έγραψε ένα έργο οκτώ τόμων για τις Αιολίδες νήσους. Τον Αύγουστο του 1888 ο κρατήρας Φόσα στο Βουλκάνο εξερράγη και προκάλεσε πολλούς θανάτους, οι εκρήξεις συνεχίστηκαν 19 μήνες. Την Πρωτοχρονιά του 1909 κυκλοφόρησε στα διεθνή έντυπα η φήμη ότι οι Αιολίδες νήσοι "καταποντίστηκαν στην θάλασσα" λόγω της δραστηριότητας του ηφαιστείου. Η επικοινωνία με τα νησιά διακόπηκε για κάποιο χρονικό διάστημα αλλά αποκαταστάθηκε σύντομα.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

• Δήμος Λίπαρι - επίσημος ιστότοπος
• Γεωγραφία 1,2,10-11 - περιγραφή των Αιολίδων από τον Στράβωνα
• Καταχώριση της UNESCO