Πισοδέρι

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
(Ανακατεύθυνση από Πισοδέρι Φλώρινας)
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση

Συντεταγμένες: 40°47′10″N 21°14′49″E / 40.78611°N 21.24694°E / 40.78611; 21.24694

Πισοδέρι
Μερική άποψη του Πισοδερίου κατά το καλοκαίρι
Τοποθεσία στον χάρτη
Τοποθεσία στον χάρτη
Πισοδέρι
Διοίκηση
ΧώραΕλλάδα
ΔήμοςΠρεσπών
Γεωγραφία και στατιστική
ΝομόςΦλώρινας
Υψόμετρο1.420 μ.
Πληθυσμός7 (2011)

Το Πισοδέρι είναι χωριό χτισμένο στις πλαγιές του όρους Βαρνούντα σε υψόμετρο περίπου 1.420 μέτρων και αποτελεί τον πιο ορεινό οικισμό του Νόμου Φλώρινας και ανήκει στον Δήμο Πρεσπών. Στην κοινότητα Πισοδερίου ανήκει και ο οικισμός Βίγλα, πολύ γνωστός για τις πολύ χαμηλές θερμοκρασίες που επικρατούν εκεί τον χειμώνα[1] αλλά και για το Χιονοδρομικό Κέντρο που λειτουργεί εκεί.

Τοπωνύμιο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ονομασία Πισοδέρι είναι Αρχαιομακεδονική και προέρχεται από την σύνθεση των λέξεων [α] πίσος = λιβαδότοπος , βατή τοποθεσία ή πίσσον = όρος , βουνό και [β] δέρα , δέρη , δέρις= υπερβολή όρους , τράχηλος [2] Άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι προήλθε από την Μεσαιωνολατινική λέξη passatorium = στενό πέρασμα , αυχενοδιάβαση. Και οι δύο εκδοχές αφενός ανταποκρίνονται πλήρως στην τοπογραφία ολόκληρης της περιοχής γύρω από τον οικισμό αλλά και ότι πρόκειται για τοπωνυμία που καθιερώθηκε πριν από την κάθοδο των Αβάρων το 580 μ.χ. στην Βαλκανική Χερσόνησο. [3]

Δημογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πρωτοαναφέρεται σε ένα οθωμανικό «τεφτέρι» του 1481 με την ονομασία Ipsoder και με πληθυσμό 12 οικογένειες[4]. Το 1876 ζούσαν 200 οικογένειες που μειώθηκαν το 1905 σε (170), το 1971 σε (48), το 1981 σε (30) και σύμφωνα με την Απογραφή του 2011 ο πληθυσμός του ανέρχεται σε μόλις (7) μόνιμους κατοίκους.[5] Οι κάτοικοί του είναι Βλαχόφωνοι απόγονοι εκλατινισμένων Μακεδονό-Δωριέων,[6] κλεισουροφύλακες από την εποχή των Αρχαιo-Μακεδόνων που συνέχισαν τόσο επί Βυζαντινοκρατίας όσο και επί Τουρκοκρατίας και είχαν τα ίδια προνόμια με τους Ντερβενοχωρίτες του Ισθμού της Κορίνθου.[7] Το 1748 ο βαλής της Ρούμελης [ολόκληρη η σημερινή Ελλάδα] Γιάγκα πασάς ανέθεσε απ΄ ευθείας στους χριστιανούς να φυλάττουν την τάξη και τα ντερβένια. [8] ΄Ετσι οι Πισοδερίτες έγιναν ντερβδεντζήδες [ένοπλοι φύλακες στενωπών] αλλά και χαντζήδες [πανδοχείς] και τζελέπηδες [ενοικιαστές φόρων].[9] Δεν ασχολήθηκαν ποτέ με την γεωργία ούτε με την κτηνοτροφία. Μετά την καταστροφή της Νικολιτσάς απο τους Αλβανούς το 1700 οι Πισοδερίτες ανέλαβαν το παντοπωλειακό μικρεμπόριο υπερδιακοσίων οικισμών των περιοχών Φλώρινας, Πρέσπας, Κορεστιών και Ντεβολέας [Αλβανία].Ο πληθυσμός του Πισοδερίου άρχισε να φθίνει όταν άρχισαν να σχηματίζονται εμπορικές παροικίες τους στην Φλώρινα, στο ΄Αργος Ορεστικό, στην Καστοριά, στο Νίς, Παζάρεβατς, Ρέσνα και Μοναστήρι [Σερβία], στο Χάρκοβο [Ουκρανία], στο Κίσνιεβο [Βεσσαραβία], στην Βουδαπέστη, Βουκουρέστι και Τεργόβιστα [Ρουμανία],στην Πλέβνα [Βουλγαρία], στην Αίγυπτο και στις ΗΠΑ[10] Μέχρι το 1876 η γή που εκτείνεται από το χωριό 'Αλωνα Φλωρίνης μέχρι το χωριό Ανταρτικό Φλωρίνης ανήκε στην βαλιντέ Σουλτάνα. ΄Οταν το θησαυροφυλάκιό της αποφάσισε να πωλήσει την έκταση οι κάτοικοι του Πισοδερίου ζήτησαν να αγοράσουν την γή που ήταν κτισμένο το χωριό τους και τα γύρω του δάση. Μετά από περιπέτειες [11] τον Αύγουστο του 1876 ο Αλβανός [καθολικός] Εδουάρδος Τζιβανάκις πώλησε έκταση 17.000 περίπου στρεμμάτων στους οκτώ εκπροσώπους των κατοίκων του Πισοδερίου [12]. Η δασική έκταση μετατράπηκε το 1924 σε Συνεταιρισμό Διαχειρίσεως Συνιδιοκτησίας Δάσους Πισοδερίου με αρχικά [363] συνεταιριστικά μερίδια και συνεχίζει να λειτουργεί έως σήμερα 2021. [13]

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το Πισοδέρι κτίσθηκε στην αρχή της μήκους 70 περίπου χιλιομέτρων στενωπού , η οποία χωρίζει την οροσειρά του Βαρνούντα από τον ορεινό όγκο του Βιτσίου αλλά και ενώνει τον Λυγκηστικό [κατά την αρχαιότητα] και σήμερα κάμπο της Φλώρινας με τις περιοχές της Πρέσπας, Καστοριάς, Ντεβόλι [σήμερα Αλβανία]. Ο αυχένας της Βίγλας Πισοδερίου με υψόμετρο 1.553 μ. είναι από τους πρωτο-χρησιμοποιηθέντες αυχένες της Βαλκανικής Χερσονήσου και ο οικισμός του Πισοδερίου είναι ένας από τους υψηλότερους μόνιμα κατοικούμενους οικισμούς των Βαλκανίων με υψόμετρο 1420 μ. [14]

Το 337 π.χ. ο Αλέξανδρος επιστρέφοντας από τον βασιλιά της Ιλλυρίας Γλαυκία πήρε τον ευθύτερο και λιγότερο κοπιαστικό δρόμο δηλαδή το πέρασμα της Λύγκου [15].

Ο Αρριανός ιστορώντας την διαδρομή του Μ. Αλεξάνδρου , το θέρος του 335 π.χ., από την Θράκη προς το μεθοριακό φρούριό το, το Πήλιο [σήμερα Πηλjουρι στην Αλβανία] , για να το σώσει από επίθεση των Ταυλάντιων, αναφέρει την πορεία του μέσω του κάμπου της Λυγκηστίδος [σήμερα Φλώρινας] προς την Βρυγιά [σήμερα Πρέσπα] [16] που υποχρεωτικά περνά από τον αυχένα της Βίγλας και αρχίζει η στενωπός που ξεκινά από το  Πισοδέρι [17]. Μετά την διάσωση του Πηλίου ο Μ. Αλέξανδρος δια μέσου της ιδίας οδού σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα επέστρεψε , κτύπησε και κατέστρεψε την επαναστατήσασα Θήβα.

Το 100 π.χ. ο Ρωμαίος ύπατος Σουλπίκιος Γάλβας χρησιμοποιώντας την ίδια στενωπό  [αλλά με αντίθετη φορά δηλαδή από Κορυτσά προς Φλώρινα] …… και πορευθείς κατά Λύγκον εύπορον και ραδίαν οδόν……ανέβηκε την στενωπό μέχρι το Πισοδέρι και έφθασε στην τοποθεσία Κλεινές του κάμπου την Φλωρίνης , στα νώτα του στρατού του Φιλίππου του Ε΄ που τον περίμενε στην περιοχή του Μοναστηρίου [Bitola] και έτσι κατέκτησε την ΄Ανω Μακεδονία [18][19]

Από την στενωπό του Πισοδερίου, που βρίσκεται στο μέσον της διαδρομής Αδριατική [Απολλωνία] - Αιγαίο [Θεσσαλονίκη] πέρασαν εκστρατεύοντας το 202 μ.χ. ο Σέπτιμος Σεβήρος, το 217/8 μ.χ. ο Οπέλλιος Μακρίνος , το 231/2 ο Σεβήρος Αλέξανδρος , το 242 μ.χ. ο Γορδιανός ο Γ΄ που πήγε στους επαρχιακούς αγώνες "Ολύμπια" στην Βέροια , το 246 μ.χ. ο Φίλιππος ο ΄Αραψ και το 249/51 ο Δέκιος Τραϊανός κατά τους αγώνες του κατά τον Γότθων [20]

Το 475 μ.χ. ο ιστορικός του Βυζαντίου Μάλχος αναφέρει ότι οι Γότθοι μετά την καταστροφή της Ηράκλειας [σημερινό Bitola] διέφυγαν προς το Δυράχιο μέσω της διαβάσεως Πισοδερίου αφού κατέλαβαν αιφνιδιαστικά το φυλάκιο που ήταν στην θέση Βίγλα [21][22].

Το 976 μ.χ. ο ιστορικός του Βυζαντίου Κεδρηνός αναφέρει ότι …άρχειν αυτών [Βουλγάρων] προχειρίζονται τέσσαρες αδελφοί , Δαβίδ , Μωυσής , Ααρών και Σαμουήλ .... Δαβίδ δε αναιρεθείς μέσου Καστορίας και Πρέσπας εις τας λεγομένας Καλάς Δρύς παρά τινων Βλάχων οδιτών [23] Αυτοί οι βλάχοι οδίται [passatorio= οδίτης] που σκότωσαν τον αδελφό του τσάρου Σαμουήλ Δαυίδ Κομητόπουλο , ήταν οι φύλακες της στενωπού Πισοδερίου - Καστοριάς Πισοδερίτες στην τοποθεσία Καλαί δρύς που είναι η εξελληνισμένη εκδοχή του βλάχικού Cale di riss = οδός του λύγκου[24] και [25].

Οι μεταλλικοί δίσκοι που βρέθηκαν στην Μονή της Αγίας Τριάδας [και σήμερα ευρίσκονται στο Εθνικό Μουσείο Αθηνών], φέρουν, ο πρώτος λατινική επιγραφή [MARCUS TULLIUS CICERO CONSUL], ο δεύτερος κουφική γραφή δηλ. γραφή που ξεκίνησε από την πόλη Kufa του Ιράκ τον 6ο αιώνα μ.χ. και εκφυλίσθηκε στα Βαλκάνια τον 13ο αιώνα [26] και ο τρίτος με γοτθικά γράμματα την απεικόνιση του Χριστού ως αμνού, που απαγόρευσε το 629 μ.χ. η Πενθέκτη εν Τρούλλω Σύνοδος στην Ανατολική Εκκλησία αλλά συνέχιζε να χρησιμοποιεί η Δυτική Εκκλησία. 'Ομοιες απεικονίσεις του Χριστού υπάρχουν στην Βενετία και στο Μουσείο του Μονάχου [27] Οι δίσκοι αυτοί πιθανόν να προέρχονται από λάφυρα των ενόπλων [αρματωλών] του Πισοδερίου στους οποίους το 1453 ο Σουλτάνος παραχώρησε [όπως σε όλους τους Βλάχους] το εξαιρετικό προνόμιο να φέρουν όπλα και να αυτοδιοικούνται[28] επειδή.....είναι αλαφροί και γρήγοροι σαν ζαρκάδια ...κανείς δεν ριψοκινδυνεύει πόλεμο μαζί τους ούτε μπορεί να τους υποτάξει .....όπως τους χαρακτηρίζει από το 1159 ο Ραββίνος Βενιαμίν ο εκ Τουδέλας [29] Κατά την εκστρατεία του Σουλεϊμάν Α΄ το 1529 κατά της Βιέννης ανέθεσε στους Βλάχους την φύλαξη των κλεισουρειών για να έχει ασφαλείς γραμμές επικοινωνίας [30]. Οι δίσκοι αυτοί αποδεικνύουν ότι ένοπλοι Πισοδερίτες μετείχαν στις εκστρατείες των Τούρκων κατά της Βουδαπέστης και της Βιέννης, είχαν ενταχθεί στον στρατό του Σουλεϊμάν και ήταν τμήμα των λαφύρων που κράτησαν για την αμοιβή τους[31][32]

Ο αρματωλός Μεγδάνης [1660-1710] είχε την καταγωγή του από το Πισοδέρι .[33] [34]

Στην Επανάσταση των Ελλήνων του [1821] πρωταγωνίστησε ο Κωνσταντίνος Κασομούλης που αντιστάθηκε μέχρι θανάτου στην πολιορκία και πτώση της Νάουσας όπου και αιχμαλωτίσθηκε η δεύτερη σύζυγός του Αλεξάνδρα Κωνσταντίνου Τσάμη εκ Πισοδερίου. Τον αγώνα συνέχισαν ο γιός του Νικόλαος Κασομούλης που θεωρεί ως .....προπατορική πατρίδα [του] την κωμόπολιν Πισοδέρι... [35] και επέζησε της Εξόδου του Μεσολογγίου και τα αδέλφια του Γεώργιος και Δημήτριος. Επίσης εθελοντής στον αγώνα υπέρ της ανεξαρτησίας πήρε μέρος και ένα μέλος της Πισοδερίτικης οικογένειας Παπαδάμου που έκτοτε είχε την προσωνυμία επανάστασης.

Βλάχικο τραγούδι του Πισοδερίου περιγράφει την επιδρομή Τουρκαλβανών στο χωριό το 1877 , την επιδειχθείσα διπλωματικότητα των κατοίκων και εν τέλει την αποφυγή της λεηλασίας του χωριού.[36]

ώ Πισοδέρι , μαύρο , καημένο,

ω΄ που σούρθε συμφορά μεγάλη,
ήρθαν οι Γκέγκηδες να σε κτυπήσουν,
φθάσαν οι Γκέγκηδες έως το χάνι,
βαράτε το σήμαντρο και τις καμπάνες,
να συναχθούν μικροί και μεγάλοι,
γιατί οι Γκέγκηδες φθάσαν στο χάνι,
ζητούν το σπίτι του Γαρδάνη,
Ε΄ σεις νυφάδες μου σηκωθείτε,
και φτιάξτε πίττες και τυρόπιττες,
οι Γκέγκηδες φθάσαν στο χάνι,
ζητούν κονάκι στου Ντίνα του Τσιάμη,
ώ Πισοδερίτες σείς ξακουσμένοι,

μην ασχολείσθε με το παζάρι,

Πρό της επανάστασης του 1878 στη Δυτική Μακεδονία , το Πισοδέρι και γειτονικά χωριά , σύμφωνα με αναφορά του ΄Ελληνα Προξένου , ο Γεώργιος Δούμας εκ Πισοδερίου συνδεδεμένος δια συγγενειών και συμφερόντων μετά του χωρίου τούτου και μετά των παρακείμενων χωρίων, βουλγαροφώνων αλλά ελληνιζόντων, Ζελόβου, Σμαρδεσίου, Κωστανεζίου συνεννοήθη και γίνεται εν αυτοίς ικανή ενέργεια προς παρασκευή ανδρών... συμπράττει και ο Μητροπολίτης Καστορίας.[37]

Κατά την διάρκεια της Επανάστασης της Μακεδονίας to 1878 ο ξακουστός αρματωλός Βασίλης Ζιούρκας είχε ορμητήριό του το Πισοδέρι και συναγωνιστές του τους Πισοδερίτες Κ. Βλάχο , Μ. Βλάχο , Κ. Ντίμα , Ν. Καράντζια , Ν. Μάτσο κ.ά. [38] Το καλοκαίρι του 1878 ,κατά την διάρκεια της Επανάστασης της Μακεδονίας τάγμα Οθωμανικού Στρατού υπό την διοίκηση του Ντελή Αχμέτ , έπεσε σε ενέδρα Ελλήνων επαναστατών με αρχηγούς τους Πισοδερίτες Φώτη Σπέρκο και Φώτη Οσντόλα στην Βίγλα Πισοδερίου με αποτέλεσμα την εξόντωση του τάγματος. Οι ΄Ελληνες αντάρτες επέστρεψαν στο Πισοδέρι φέρνοντας 36 κεφάλια Οθωμανών , το μπαϊράκι [σημαία] και το ταμείο του τάγματος και πολλά όπλα και πυρομαχικά. Οι Πισοδερίτες από τον φόβο των αντιποίνων εγκατέλειψαν το χωρίο τους για αρκετό χρόνο. [39] [40].

Τον Ιούλιο του 1896 ήλθε και κρύφθηκε στο Πισοδέρι ο Ιωάννης Τσάμης και η ομάδα των επιζησάντων από το σώμα του Αθανασίου Μπρούφα. ΄Ενα μήνα αργότερα αυτό το ανταρτικό σώμα κινήθηκε προς την Πρέσπα όπου οι οπλαρχηγοί του , Ιωάννης Τσάμης , Τάκης Περήφανος και Βάρτζης , διακήρυξαν ημείς Έλληνες όντες , Ελληνικήν την Μακεδονίαν θέλομεν και προς τούτο αγωνιζόμεθα. Μετά από πολλές περιπέτειες ο Ιωάννης Τσάμης πέρασε τον Οκτώβριο του 1896 τα Ελληνο-Τουρκικά σύνορα και επέστρεψε στην Ελεύθερη Ελλάδα.[41] [42].

Το καλοκαίρι του 1897 'Ελληνες αντάρτες με αρχηγούς τους Δημήτριο Νταλίπη , Καραγεώργη και Στέφο οχυρώθηκαν στο Πισοδέρι και διέκοψαν την επικοινωνία Μοναστηρίου-Κορυτσάς. Οι αντάρτες ενισχύθηκαν σε λίγες ημέρες με 160 άνδρες που τους εξόπλισε και διοικούσε άνδρας από την Δυτική Μακεδονία που έκρυβε το όνομά του [43]

Κατά τον Μακεδονικό Αγώνα [1900 -1908] το Πισοδέρι θεωρείται από τον Μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανό Καραβάγγέλη ....πιστόν χωρίον της επαρχίας Πρεσπών.... [44] ο Παύλος Γύπαρης θεωρεί το Πισοδέρι ως ..... το χωριό όπου δεν έχει ταίρι.... [45] ο Daikin το χαρακτηρίζει ......ως σκαλοπάτι για τους ΄Ελληνες αντάρτες.......[46] ή ....απόρθητον φρούριον του Μακεδονικού Αγώνος.... όπου σχεδόν όλοι οι κάτοικοι είχαν οργανωθεί εις την Ελληνικήν Υπόθεσιν ως ένοπλοι , πράκτορες , οδηγοί , σύνδεσμοι , τροφοδότες .... [47] Στο Πισοδέρι ενταφιάσθηκε κρυφά από τον παπά -Σταύρο Τσάμη το κεφάλι του Π. Μελά για να μην το βρούν οι Οθωμανοί και παραδόθηκε στην χήρα του Ναταλία Μελά μετά από χρόνια. Σπουδαίος Μακεδονομάχος και παράγοντας του Ελληνισμού της περιοχής ήταν και ο αδελφός του παπά-Σταύρου, Λάζαρος Τσάμης.

Στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο στις 3 Οκτωβρίου 1915 Γάλλοι και Ρώσοι ανέβηκαν από την Φλώρινα προς την Βίγλα ... από φιδογυριστό δρόμο που κατασκεύασθηκε από Γάλλους μηχανικούς ..... πέρασαν από την στενωπό του Πισοδερίου και προέλασαν προς Πρέσπες πιέζοντας τα Γερμανό-Βουλγαρικά στρατεύματα που υποχωρούσαν. [48] Ο Βουλγαρικός Στρατός πήρε ως ομήρους επτά Πισοδερίτες όπου οδηγήθηκαν στην Πλέβνα , σε καταναγκαστικά έργα. Από τις κακουχίες και τις στερήσεις απεβίωσαν οι τέσσερεις και οι εναπομείναντες τρείς επέστρεψαν στο Πισοδέρι μετά από έξη χρόνια [49]

Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο περιήλθε στην Ιταλική ζώνη κατοχής και μετά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας οι Γερμανικές Δυνάμεις Κατοχής στην προσπάθειά τους να κρατήσουν ανοιχτή την διάβαση/στενωπό του Πισοδερίου που τους επέτρεπε τη έξοδο στην Αδριατική επέβαλαν σκληρά στρατιωτικά μέτρα εκ των οποίων χάθηκαν αρκετοί άμαχοι κάτοικοι του χωριού και οι υπόλοιποι είτε μετακόμισαν στην Φλώρινα είτε κατέφυγαν σε πρόχειρες κατασκευές στα γύρω δάση.

Κατά την διάρκεια του Ελληνικού Εμφύλιου και ειδικότερα τον Μάϊο του 1947 . μετά την μάχη της Βίγλας , ο Δημοκρατικός Στρατός (ΔΣ) απέκτησε το έλεγχο της περιοχής μέχρι τις λίμνες των Πρεσπών και τον διατήρησε μέχρι τον Αύγουστο του 1949. Στο διάστημα αυτό ο ΔΣ εγκατέστησε πυροβολαρχίες ορεινού πυροβολικού στο Πισοδέρι κάτω από την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής καθώς και στην Βίγλα , που έβαλαν κατά της Φλώρινας μέχρι την λήξη του Εμφυλίου. Δύο από τα 14 πυροβόλα είναι σήμερα στην πλατεία Ομονοίας στην Φλώρινα [50].

Κάρτ ποστάλ που απεικονίζει γυναικόπαιδα που δουλεύουν κατά την επισκευή της οδού στην διάβαση της στενωπού του Πισοδερίου

.

Αξιοθέατα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βίγλα με γεωγραφικές συντεταγμένες 40ο 46'16 , 23 και 21ο 16'06, 26 [51] και υψόμετρο 1.550 μέτρα. Η ονομασία της τοποθεσίας πηγάζει από την μεσαιωνική ελληνική βίγλα < αρωμουνική viglã < λατινική vigilare που είναι το σημείο από το οποίο μπορεί κάποιος να παρατηρεί τη γύρω περιοχή =παρατηρητήριο. [52]. Στην τοποθεσία αυτή ο βασιλιάς Περσέας κατασκεύασε πυρσουρίδα [53] με την οποία οι Μακεδόνες πληροφορούνταν ταχύτατα τα γεγονότα [54] Αυτοί οι Μακεδόνες πυρσουροί , που υπηρετούσαν στην πυρσουρίδα του αυχένα , μετωνομάσθηκαν στα χρόνια της Ρωμαιοκρατίας σε βιγλάτορες και η πυρσουρίδα σε βίγλα [55]. Η θέα προς τον κάμπο της Φλώρινας και προς την στενωπό του Πισοδερίου είναι απεριόριστη γεγονός που αποδεικνύει την στρατηγική της σημασία. Στην τοποθεσία αυτή λειτουργεί Χιονοδρομικό Κέντρο με μία απo τις πίστες του σε υψόμετρο 1.890 μέτρα.

Στην ίδια τοποθεσία (Βίγλα) βρίσκεται και

η προτομή του παπά-Σταύρου Τσάμη. Ο Σταύρος Τσάμης υπήρξε έμπιστος συνεργάτης του επισκόπου Γερμανού Καραβαγγέλη, και του καπετάν Κώττα. Έμεινε γνωστός στην Ελληνική ιστορία ως ο επικεφαλής μεγάλου δικτύου πληροφόρησης του Ελληνικού Προξενείου Μοναστηρίου στη περιοχή Κορεστίων και Πρεσπών, και ως ο ιερέας που έθαψε και έκρυψε για χρόνια το κεφάλι του Παύλου Μελά. Βρήκε οικτρό θάνατο τον Αύγουστο του 1906 κοντά στην Βίγλα.

η Cale mare ή Μεγάλος Δρόμος είναι ο χωματόδρομος , κάτω από την σημερινή Εθνική Οδό , που αρχίζει από την Βίγλα και δια μέσου του Πισοδερίου και πάντοτε στο κατώτατο σημείο της στενωπού οδηγεί στην Πρέσπα , Καστοριά και Κορυτσά. Αυτός είναι ο δρόμος που ακολουθούσαν οι Μακεδόνες , Ρωμαίοι , Βυζαντινοί ,Οθωμανοί κλπ.

οι πηγές του Αλιάκμονα είναι το μικρό ποτάμι που ξεκινά από την Βίγλα , κατευθύνεται προς Καστοριά και μετά από στροφή χύνεται στον Θερμαϊκό κόλπο αφού έχει συγκεντρώσει δεκάδες παραπόταμους της Δυτ. Μακεδονίας.

Μέσα στο χωριό Πισοδέρι βρίσκεται

το παρεκκλήσι του Αγίου Χαραλάμπους. ΄Αγνωστο πότε κτίσθηκε αλλά σίγουρα είναι παλαιότερο της Αγίας Παρασκευής. Εδώ θάφθηκε [πρώτη φορά] η κεφαλή του Π. Μελά.[56].

Ο ναός Αγίας Παρασκευής Πισοδερίου. Στην Αγία Τράπεζα της εκκλησίας, έθαψε ο Πισοδερίτης παπά - Σταύρος Τσάμης, το κομμένο κεφάλι του Παύλου Μελά, τον Οκτώβριο του 1904.

η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής. Ο Ναός υπήρχε το 1730 και είναι βέβαιο , από εντοιχισμένη πλάκα , ότι ανακαινίσθηκε το έτος 1848. Εδώ ενταφιάσθηκε εν κρυπτώ στις 18 Οκτωβρίου 1904 από τον ιερέα Σταύρο Τσάμη [δεύτερη φορά] η κεφαλή του Παύλου Μελά[57][58].

Φηφιδωτό Μνημείο που αποκαλύφθηκε τον Σεπτέμβριο του 2019 και απεικονίζει στο επάνω τμήμα του τον Παύλο Μελά και τον Μέγα Αλέξανδρο να κρατούν τον Ήλιο της Βεργίνας υπό τη σκέπη της Ελληνικής σημαίας, ενώ στο κάτω τμήμα απεικονίζεται η στιγμή της παράδοσης της κεφαλής του Παύλου Μελά στον ιερέα του χωριού παπά Σταύρο Τσάμη από δύο οπλαρχηγούς του Μακεδονικού Αγώνα.

η Μοδέστειος Σχολή, κτίσθηκε το 1900 με δωρεά 6.000 χρυσών νομισμάτων από τον Αγιοταφίτη Αρχιμανδρίτη Μόδεστο κατά κόσμον Γεώργιο Μηνοϊδη που γεννήθηκε στο Πισοδέρι [1831] και πέθανε στα Ιεροσόλυμα [1906].. Το 1903 άρχισε να λειτουργεί στο κτίριο ορφανοτροφείο , με 150 αγόρια και 80 κορίτσια και Ημιγυμνάσιο , με έξοδα του Ελληνικού Προξενείου Μοναστηρίου. Μετά το κλείσιμο του σχολείου το κτίριο μετατράπηκε σε ξενώνα , ακολούθως περιήλθε στον Δήμο Πρεσπών που πρόσφατα το μεταβίβασε στον Συνεταιρισμό Δασοκτημόνων Πισοδερίου που το ανακαίνισε και το επανέφερε στην αρχική του κατάσταση.

η προτομή του Μοδέστου στο προαύλιο της ομώνυμης Σχολής.

η προτομή Ν. Κασομούλη. Η οικογένεια Κασομούλη καταγόταν από το Πισοδέρι , μέλη της οποίας μετείχαν στην Ελληνική Επανάσταση του 1821, με σημαντικότερο αγωνιστή, τον Νικόλαο Κασομούλη.

΄Εξω από το Πισοδέρι.

το Χιονοδρομικό Κέντρο Πισοδερίου Πολύ κοντά στον οικισμό, μόλις στα 2 χιλιόμετρα, λειτουργεί το Χιονοδρομικό Κέντρο Πισοδερίου, το οποίο απέχει 29 χιλιόμετρα από την πόλη της Φλώρινας[59].

η Μονή Αγίας Τριάδος Πισοδερίου με γεωγραφικές συντεταγμένες 40ο 47'29 , 90 και 21ο 13'04, 67 [60] και υψόμετρο 1.395 μέτρα απέχει 4 χιλιόμετρα από το Πισοδέρι. Κτίσθηκε το 1050 μ. χ. όπως προκύπτει από εντοιχισμένη πέτρινη πλάκα στην θύρα της εκκλησίας και επισκευάσθηκε το 1836 [61].και το 2016. Με το υπ΄ αριθμόν 731/22-7-1974 ΦΕΚ τεύχος Β χαρακτηρίσθηκε ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο , κυρίως κατά την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα , όπου ήταν σημείο συναντήσεως ή και αποκρύψεως καπεταναίων ως ο Γεώργιος Κατεχάκης ή καπετάν Ρούβας , Παύλος Γύπαρης , Ευθύμιος Καούδης , Γεώργιος Δικώνυμος (αποκαλούμενος και Μακρύς λόγω του ύψους του), Κώττας , Παύλος Κύρου , Γεώργιος Σερίδης ή καπετάν Σπανός κ.ά. αλλά και μυστικός χώρος αποθήκευσης όπλων.Στις 4 Σεπτεμβρίου 1905 ο υπολοχαγός Βλαχογιάννης αποθήκευσε 18 φορτία όπλων [62] ενέργεια που προκάλεσε στις 5 Ιανουάριο του 1906 τον εμπρησμό της Μονής από τους βούλγαρους κομιτατζήδες του Μήτρου Βλάχου [63]με αποτέλεσμα να χαθούν τέσσερα παλαιά χειρόγραφα ,ο κώδικας της Μονής και περγαμηνές που χρονολογούνταν προ της Οθωμανικής κατακτήσεως της περιοχής το 1380 [64]

Το χωριό Πισοδέρι. Η φωτογραφία έχει τραβηχτεί από την τοποθεσία «Πέτρα του φιλιού» (Κιάτρα αλ μπας, στα βλάχικα), ένας ορατός από το χωριό βράχος, όπου ανέβαιναν κατά παράδοση τα νιόπαντρα ζευγάρια για να δώσουν το πρώτο τους φιλί.

Πρόσωπα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος , Λαρούς , Μπριτάννικα , τόμος 49 σελ 249
  2. Τα εκατόν δέκα ονόματα οικισμών Κουρεστίας ,Στενών Πισοδερίου και Πρέσπας. Σωκρ. Ν. Λιάκου , Θεσσαλονίκη 1976 σελ . 27
  3. Τα εκατόν δέκα ονόματα οικισμών Κουρεστίας ,Στενών Πισοδερίου και Πρέσπας. Σωκρ. Ν. Λιάκου , Θεσσαλονίκη 1976 σελ . 29 επ.
  4. Kravari, Vassiliki (1989). Villes et villages de Macédoine occidentale. Realites byzantines (στα Γαλλικά). 2. Paris: Editions P. Lethielleux. σελ. 270. ISBN 2283604524. 
  5. Ελληνική Στατιστική Αρχή - Απογραφή πληθυσμού-κατοικιών, 18 Μαρτίου 2001, σελ. 412, στο e-demography.gr
  6. Σωκρ. Ν. ΛΙΑΚΟΣ, “L’ ORIGINE DES ARMAGNI [ou Macedonovalaques]” σελ κα, Μικρευρωπαϊκές (Βαλκανικές) Μελέτες, Θεσσαλονίκη 1965
  7. ΝΙΚ. ΚΑΣΟΜΟΥΛΗΣ, Στρατιωτικά Ενθυμήματα, τόμος Α σελ 10
  8. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΟΔΗΣ.Ο Μακεδονικός Αγών και η Νεώτερη Μακεδονική Ιστορία , σελ 84 ,εκδ. Εταιρία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1967
  9. DOUGLAS DAKIN. The Greek Struggle in Macedonia (1897-1913) σελ. 21 παρατήρηση 65 , Ε.Μ.Σ. Θεσσαλονίκη 1966
  10. Σωκρ. Ν. ΛΙΑΚΟΣ , “L’ ORIGINE DES ARMAGNI [ou Macedonovalaques]”, Μικρευρωπαϊκές (Βαλκανικές) Μελέτες, σελ 64, Θεσσαλονίκη 1965
  11. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ.Η συμβολή του Πισοδερίου στο Μακεδονικό Αγώνα , σεl 34-35 , Φλώρινα 2005
  12. Ιεροδικείο Μοναστηρίου (Bitola) , Τόμος 170 σελ. 138 υπ΄ αριθμ. 181 εγγραφή των Οθωμανικών Αγροτικών Βιβλίων
  13. ΑΡΙΣΤ.Ν.ΚΛΗΜΗ. Οι Συνεταιρισμοί στην Ελλάδα , τόμος Β΄ σελ 57 , εκδ. ΠΑΣΕΓΕΣ - Αθήνα 1988
  14. Σωκρ. Ν. ΛΙΑΚΟΣ , “L’ ORIGINE DES ARMAGNI [ou Macedonovalaques]” , Μικρευρωπαϊκές (Βαλκανικές) Μελέτες , σελ 63, Θεσσαλονίκη 1965
  15. N.G.L. Hammond-F.W.Walbank. Ιστορία της Μακεδονίας , τόμος Γ' σελ. 53, εκδόσεις ΠΑΙΔΕΙΑ , ISBN 960-239-210-X
  16. Αρριανός Ι , 5 κ. 5
  17. Το Πισοδέρι Φλώρινας στο πέρασμα των αιώνων , Αντιγόνη Λ. Τσάμη , Θεσσαλονίκη 1992 σελ  12.
  18. Πλούταρχος , Φλαμινίνος IV
  19. Λίβιος 31 παρα. 33
  20. ΔΗΜ. ΚΑΝΑΤΣΟΥΛΗΣ , Ιστορία της Μακεδονίας μέχρι του Μεγάλου Κωνσταντίνου, εκδόσεις ΙΜΧΑ , σελ 100 , Θεσσαλονίκη 1964
  21. Μάλχος Βυζαντιακά, στο The Fragmentary Classicising Historians of the Later Roman Empire. Eunapius, Olympiodorus, Priscus and Malchus, Vol. 2: Text, Translation and Historiographical Notes, ed. by R. C. Blockley, [ARCA Classical and Medieval Texts, Papers and Monographs 10] Liverpool 1983, σ. 401-462 (=FHG IV, σ. 111-132=HGM I, σ. 383-424)
  22. Το Πισοδέρι Φλώρινας στο πέρασμα των αιώνων , Αντιγόνη Λ. Τσάμη , Θεσσαλονίκη 1992 σελ 12.
  23. Dr. ΝΤΟΥΣΑΝ ΠΟΠΟΒΙΤΣ, Αρμάνοι Βλάχοι στα Βαλκάνια σελ 17 , Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών , Θεσσαλονίκη 2010.
  24. Το Πισοδέρι Φλώρινας στο πέρασμα των αιώνων , Αντιγόνη Λ. Τσάμη , Θεσσαλονίκη 1992 σελ 13.
  25. Σωκράτης Ν. Λιάκος , Μακεδονο-Αρμάνικα , Μικροευρωπαικές Μελέτες , σελ 12 , Θεσσαλονίκη 1976
  26. https://www.academia.edu/14326931/%CE%97_%CE%94%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CF%8C%CF%83%CE%BC%CE%B7%CF%83%CE%B7_%CF%84%CF%89%CE%BD_%CE%A7%CE%B5%CE%B9%CF%81%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%AC%CF%86%CF%89%CE%BD_%CE%9A%CE%BF%CF%85%CF%86%CE%B9%CE%BA%CE%AC_%CE%94%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CE%BF%CF%83%CE%BC%CE%B7%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AC_%CE%95%CF%80%CE%AF%CF%84%CE%B9%CF%84%CE%BB%CE%B1_%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD_%CE%95%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%BD%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AF%CE%B1
  27. ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗΣ ΕΙΡΗΝΑΙΟΣ ΧΑΤΖΗΕΦΡΑΙΜΙΦΗΣ. Οι τρείς χάλκινοι δίσκοι στην Αγία Παρασκευή Πισοδερίου, σελ 133 - 148, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Φλώρινα 2005
  28. Δρ. ΝΤΟΥΣΑΝ Γ. ΠΟΠΟΒΙΤΣ. Αρμάνοι, Βλάχοι στα Βαλκάνια, σελ 9, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 2010
  29. Δρ. ΝΤΟΥΣΑΝ Γ. ΠΟΠΟΒΙΤΣ. Αρμάνοι, Βλάχοι στα Βαλκάνια, σελ 18, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 2010.
  30. Δρ. ΝΤΟΥΣΑΝ Γ. ΠΟΠΟΒΙΤΣ. Αρμάνοι, Βλάχοι στα Βαλκάνια, σελ 9, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 2010
  31. ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΗΣ ΕΙΡΗΝΑΙΟΣ ΧΑΤΖΗΕΦΡΑΙΜΙΦΗΣ. Οι τρείς χάλκινοι δίσκοι στην Αγία Παρασκευή Πισοδερίου, σελ 149, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Φλώρινα 2005
  32. ΣΩΚΡΑΤΗΣ ΛΙΑΚΟΣ. Μακεδονο-Αρμανικά , σελ 12-13 , Θεσσαλονίκη 1976
  33. Ν.Γ.ΚΟΕΜΤΖΟΠΟΥΛΟΣ. Καπετάν Κώττας. σελ 20 , Αθήνα 1968
  34. ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΣΟΜΟΥΛΗΣ. Απομνημονεύματα της επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833 , σελ 10 , εκδόσεις Χ. ΚΟΣΜΑΔΑΚΗ και ΣΙΑ
  35. ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΣΟΜΟΥΛΗΣ. Απομνημονεύματα της επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-1833 , σελ ξ΄ , εκδόσεις Χ. ΚΟΣΜΑΔΑΚΗ και ΣΙΑ
  36. ΑΝΤΙΓΟΝΗ Λ. ΤΣΑΜΗ. Λαογραφικά του Πισοδερίου Φλώρινας. σελ 8 , Φλώρινα 2004
  37. Αναφορά του Έλληνα προξένου του Μοναστηρίου: «Ο Γεώργιος Δούμας εκ Πισοδερίου συνδεδεμένος δια συγγενειών και συμφερόντων μετά του χωρίου τούτου και μετά των παρακείμενων χωρίων, βουλγαροφώνων αλλά ελληνιζόντων, Ζελόβου, Σμαρδεσίου, Κωστανεζίου συνεννοήθη και γίνεται εν αυτοίς ικανή ενέργεια προς παρασκευή ανδρών... συμπράττει και ο Μητροπολίτης Καστορίας.»
  38. ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΤΣΑΜΗ. Το Πισοδέρι στους Αγώνες του ΄Εθνους , σελ 19 Θεσσαλονίκη 1992
  39. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΟΔΗΣ, Ο Μακεδονικός Αγών και η Νεώτερη Μακεδονική Ιστορία , σελ 120 , εκδ. ΕΤΑΙΡΙΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ , Θεσσαλονίκη 1967
  40. ΠΑΥΛΟΣ ΤΣΑΜΗΣ. Μακεδονικός Αγών, σελ 61 , Μακεδονική Λαϊκή Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκη 1975
  41. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ. Εθνοτική Διασπάλη στη Μακεδονία [1894-1904] , σελ 116 , Εκδόσεις Ηρόδοτος , ISBN 960-7290-60-7
  42. ΠΑΥΛΟΣ ΤΣΑΜΗΣ. Μακεδονικός Αγών, σελ 31 , Μακεδονική Λαϊκή Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκη 1975
  43. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΟΔΗΣ, Ο Μακεδονικός Αγών και η Νεώτερη Μακεδονική Ιστορία , σελ 123 , εκδ. ΕΤΑΙΡΙΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ , Θεσσαλονίκη 1967
  44. ΙΩΝ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ. Τα Τετράδια του ΄Ιλντεν , σελ 278, εκδ. Πετσίβα , Αθήνα 2000 , ISBN 960-90010-3-3
  45. ΠΑΥΛΟΣ ΓΥΠΑΡΗΣ. Οι Πρωτοπόροι του Μακεδονικού Αγώνος [1903-1909] , σελ 171 , Αθήναι 1962
  46. DOUGLAS DAKIN. The Greek Struggle in Macedonia (1897-1913) σελ. 190 παρατήρηση 166 , Ε.Μ.Σ. Θεσσαλονίκη 1966
  47. ΑΓΓΕΛΟΣ Κ. ΑΝΕΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ο Μακεδονικός Αγών19803-1908, τόμος Β΄ σελ. 107 Θεσσαλονίκη 1969
  48. A.J.MANN. Το Μέτωπο της Θεσσαλονίκης. σελ 40 και 69 , εκδ. ΕΚΑΤΗ , Αθήνα 2008 , ISBN 978-960-408-068-7
  49. ΑΝΤΙΓΟΝΗ Λ. ΤΣΑΜΗ . Οι Πισοδερίτες στους Αγώνες του Έθνους, σελ. 105 , Θεσσαλονίκη 1992
  50. https://www.florinapast.mysch.gr/ta-kanonia-tis-viglas-pisoderiou-stin-plateia-tis-florinas/
  51. google earth
  52. https://el.wiktionary.org/wiki/%CE%B2%CE%AF%CE%B3%CE%BB%CE%B1
  53. Βυζαντινό Λεξικό ΣΟΥΪΔΑ , σελ 990 , Εκδόσεις Θύραθεν , ISBN 960-8097-11-8
  54. Σουϊδα
  55. ΣΩΚ.Ν. ΛΙΑΚΟΣ. Τα εκατόν δέκα ονόματα οικισμών Κουρεστίας - Στενών Πισοδερίου και Πρέσπας , σελ 17 , Θεσσαλονίκη 1976
  56. Σωκράτη ΛΙΑΚΟΥ και Παύλου Τσάμη, Ιερά κειμήλια Πισοδερίου σελ. 20 , Φλώρινα 1969
  57. Σωκράτη ΛΙΑΚΟΥ και Παύλου Τσάμη, Ιερά κειμήλια Πισοδερίου σελ. 8 , Φλώρινα 1969
  58. «Η Ορθόδοξη Εκκλησία και ο Μακεδονικός Αγώνας». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 18 Φεβρουαρίου 2009. Ανακτήθηκε στις 12 Απριλίου 2009. 
  59. «Βόλτα στην Ελλάδα - Πισοδέρι». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 8 Οκτωβρίου 2009. Ανακτήθηκε στις 12 Απριλίου 2009. 
  60. google earth
  61. Σωκράτη ΛΙΑΚΟΥ και Παύλου Τσάμη, Ιερά κειμήλια Πισοδερίου σελ. 33 , Φλώρινα 1969
  62. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΟΔΗΣ.Ο Μακεδονικός Αγών και η Νεώτερη Μακεδονική Ιστορία , σελ. 255 , εκδ ΕΤΑΙΡΙΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ , Θεσσαλονίκη 1967
  63. DOUGLAS DAKIN. The Greek Struggle in Macedonia (1897-1913) σελ. 250 παρατήρηση 1 , Ε.Μ.Σ. Θεσσαλονίκη 1966
  64. Σωκράτη ΛΙΑΚΟΥ και Παύλου Τσάμη, Ιερά κειμήλια Πισοδερίου σελ. 34,35, Φλώρινα 1969
  65. Κουζινόπουλος, Σπύρος. Τα παρασκήνια του Μακεδονικού ζητήματος. Μαρτυρίες πρωταγωνιστών, άγνωστα έγγραφα και ντοκουμέντα (β΄ έκδοση). Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη. σελ. 289. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]