Δημήτριος Ψαρρός

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Δημήτριος Ψαρρός
Dimitrios psarros.jpg
Γέννηση 1893
Χρισσό, Φωκίδα, Ελλάδα
Θάνατος 17 Απριλίου 1944
Κλήμα, Φωκίδα, Ελλάδα
Εθνικότητα Ελληνική
Υπηκοότητα Ελληνική
Ιδιότητα Στρατιωτικός
Πολιτικό κίνημα ΕΚΚΑ

Ο Δημήτριος Ψαρρός (Χρισσό Φωκίδας, 1893 - Κλήμα Ευπαλίου Φωκίδας, 17 Απριλίου 1944) ήταν Έλληνας στρατιωτικός, ηγετική μορφή της Εθνικής Αντίστασης (1941-44) και τραγικό θύμα των εμφυλίων διενέξεων της εποχής, συνιδρυτής της οργάνωσης «Εθνική και Κοινωνική Αναγέννηση (ΕΚΚΑ) και αρχηγός του 5/42 Συντάγματος».[1]

Πρώτα χρόνια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σπούδασε στη Νομική σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και με την κήρυξη του Ελληνοτουρκικού πολέμου (1912) κατατάχθηκε εθελοντής στον στρατό. Ήταν ένας από τους πρώτους επιτυχόντες στον διαγωνισμό της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων, απ΄ όπου αποφοίτησε με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού του πυροβολικού (1916). Προσχώρησε στο κίνημα της Εθνικής Άμυνας και πήρε μέρος στους Βαλκανικούς πολέμους, στην εκστρατεία της Ουκρανίας (1919) και στην Μικρασιατική εκστρατεία καθώς σπούδασε και στην Ανωτέρα Σχολή Πολέμου της Γαλλίας. Μετά την κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου τοποθετήθηκε στο Γενικό Επιτελείο Στρατού και συμμετείχε στην οργάνωση του στρατού του Έβρου. Ως επιτελάρχης της 10ης μεραχίας, κατηγορήθηκε για τη συμμετοχή του στο επαναστατικό κίνημα του Ελευθερίου Βενιζέλου το 1935 και καταδικάστηκε από το στρατοδικείο Θεσσαλονίκης σε 12ετή φυλάκιση και απόταξη, αφέθηκε ελεύθερος και ασχολήθηκε με το εμπόριο.

Κατοχή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στρατιωτικός υπεύθυνος στην οργάνωση ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μετά την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στη χώρα (1941), ο Ψαρρός εργάστηκε στη Θεσσαλονίκη μαζί με στελέχη του Μακεδονικού Γραφείου του ΚΚΕ για τη συγκρότηση ένοπλου αντιστασιακού κινήματος, η δράση του όμως έγινε γνωστή στις αρχές Κατοχής.[2] Ειδικότερα τον Μάη του 1941 ο Ψαρρός υπέγραψε το ιδρυτικό σύμφωνο μιας από τις πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις, την Ελευθερία, μαζί με τους Απόστολο Τζανή του ΚΚΕ , Ιωάννη Πασαλίδη του ΣΚΕ , Σίμο Κερασίδη του ΚΚΕ , Θανάση Φείδα του ΑΚΕ, Γιάννη Ευθυμιάδη της Δημοκρατικής Ένωσης[3] και ανέλαβε στρατιωτικός υπεύθυνος της οργάνωσης[4][5][6].

Ο Ψαρρός τον Αύγουστο του 1941 στη Θεσσαλονίκη συμφώνησε με τον ταγματάρχη Γιάννη Παπαθανασίου για τη συγχώνευση της οργάνωσης Ελευθερίας, με την οργάνωση της Υ.Β.Ε ενώ έδωσε μια λίστα ονομάτων δώδεκα αξιωματικών της οργάνωσης του καθώς και τους υπέδειξε να συνεργαστούν με την ΥΒΕ. Επειδή δεν είχε εξουσιοδότηση ως προς την ενοποίηση των οργανώσεων η συμφωνία και λόγω των ερχόμενων διώξεων δεν προχώρησε. Μετά τις Γερμανικές διώξεις του Φθινοπώρου του 1941, δυο στενοί συνεργάτες του Ψαρρού συνελήφθησαν (ταγματάρχης Βασίλης Μερκουρίου-εκτελέστηκε το 1947 ως μέλος του ΔΣΕ-, Μιχαήλ Λάσκαρης), ενώ ο ίδιος κατέφυγε στην Αθήνα, διακόπτοντας την δράση του με την Ελευθερία. Τα περισσότερα μέλη της οργάνωσης του θα ενταχθούν στην ΥΒΕ.[7]

Στην κατεχόμενη Αθήνα και στον ΕΑΣ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κάτω από την απειλή της άμεσης σύλληψής του υποχρεώθηκε να έρθει στην Αθήνα όπου ήρθε σε επαφή με τη κυβέρνηση του Καΐρου και τον σύγαμπρο του Ιωάννη Τσιγάντε[8]. Στο ίδιο μέρος μαζί με τον πρώην υπουργό Γεώργιο Καρτάλη ίδρυσε την αντιβασιλική οργάνωση Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση με πρόγραμμα την Λαοκρατούμενη Δημοκρατία. Το 1942 εντάχθηκε στην μικρή στρατιωτική οργάνωση Ελληνικός Απελευθερωτικός Στρατός (ΕΑΣ) (με μέλη τους λοχαγούς Γεώργιο Καιμάρα, Γιώργο Ντούρο, Αθανάσιος Κούτρας, Ανδρέας Μηταλάς). Η οργάνωση με 7 αντάρτες σε συνεργασία με 18 αντάρτες του ΕΛΑΣ έπληξε Ιταλική εφοδιοπομπή στη Δοβρουβίτσα Δωρίδας στις 18/12/1942 και είχε έναν νεκρό, ενώ οι Ιταλοί 11 νεκρούς και 11 αιχμαλώτους που εκτελέστηκαν την επόμενη ημέρα[9]. Ενώ έκανε χαρτογράφηση και παρακολούθηση των περιοχών που έγιναν αργότερα σαμποτάζ (όπως Μάχη του Γοργοποτάμου, σαμποτάζ Ασωπού ).

Λόγω έλλειψης υλικών ο Ψαρρός επέστρεψε στην Αθήνα, από όπου γύρισε οριστικά στην Παρνασίδα τον Μάρτη του 1943.

Στρατιωτικός Αρχηγός του 5/42[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ιδρυτής του 5/42 Συντάγματος κατά την περίοδο της αντίστασης στις κατοχικές δυνάμεις. Η αντιστασιακή ομάδα του Ψαρρού έδρασε στη περιοχή της Γκιώνας.[10] και λόγω των πολιτικών συνδέσεων του Ψαρρού με τον Καρτάλη υπήρξε αναγνώριση του 5/42 συντάγματος ως η στρατιωτική εκπροσώπηση της ΕΚΚΑ. Όμως οι δεσμοί με την πολιτική οργάνωση ήταν χαλαροί[11] ενώ και ο Ψαρρός έδωσε τη δυνατότητα ένταξης στο 5/42 αντιμοναρχικών ατόμων αλλά και ατόμων που είχαν αντιεαμικό προσανοτολισμό[12].

Πρώτη και δεύτερη διάλυση από τον ΕΛΑΣ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 5/42 άρχισε να εμφανίζεται σε μια περιοχή που ελεγχόταν ήδη από τον ΕΛΑΣ ενώ υπήρξαν προστριβές μεταξύ των δύο οργανώσεων από την πολύ αρχή για θέματα προπαγάνδας και επιμελητείας, καθώς οι ΕΛΑΣίτες κατηγορούσαν τους μαχητές του 5/42 για πλήρη εξάρτηση από την Βρετανική βοήθεια[13] καθώς λόγω της μεγάλης βρετανικής βοήθειας οι αντάρτες του 5/42 μπορούσαν να αγοράζουν τα τρόφιμα τους από τους χωρικούς, ενώ ο ΕΛΑΣ ήταν αναγκασμένος να βάζει φορολογία[14]. Τον Μάη του 1943 η οργάνωση αφοπλίζεται από τον ΕΛΑΣ, και προτείνεται στον Ψαρρό η θέση του στρατιωτικού διοικητή Στερεάς Ελλάδας, θέση που αρνείται[15]. Μετά από διαμαρτυρίες και των Βρετανών συνδέσμων, το 5/42 ανασυγκροτείται. Παρά όμως τις υποσχέσεις της ηγεσίας του ΕΛΑΣ τα κατασχεθέντα όπλα δεν επιστράφηκαν[16].

Στις 23 Ιουνίου 1943 τμήματα του ΕΛΑΣ, με επικεφαλής τον λοχαγό Φοίβο Γρηγοριάδη, επιτέθηκαν για δεύτερη φορά κατά του 5/42 και υποχρέωσαν τον Ψαρρό να αυτοδιαλύσει το τμήμα του και να μεταβεί στο Αίγιο με σκοπό την οριστική απόσυρση από το αντάρτικο. Η δεύτερη, αυτή την φορά αιματηρή, διάλυση αύξησε τα αντιεαμικά αισθήματα των ανδρών του Ψαρρού και κάθε φιλειρηνική πρόταση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ δεν γινόταν πλέον πιστευτή[17]. Το ΕΑΜ ύστερα από την δεύτερη διάλυση βοήθησε στην ανασυγκρότηση του συντάγματος, κάλεσε σε απολογία τον Γρηγοριάδη και διαπιστώθηκε ότι η ευθύνη ήταν του ταγματάρχη Ευθύμη Ζούλα ο οποίος δεν υπέστη καμία κύρωση [18].

Συνύπαρξη με τον ΕΛΑΣ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μετά από τη καταδίκη της δεύτερης διάλυσης του 5/42 από το ΚΚΕ, το Γενικό Στρατηγείο (Γ.Σ) του ΕΛΑΣ έστειλε εντολές καλής συνύπαρξης με το 5/42 το οποίο ανασυγκροτήθηκε για ακόμα μια φορά. Η ΕΚΚΑ δέχτηκε να συμμετάσχει στο Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών καθώς και να στείλει μαζί με τον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ επιστολή στην Κυβέρνηση του Καΐρου όπου ζητούσε να μην επιστρέψει ο βασιλιάς δίχως να προηγηθεί δημοψήφισμα[19]. Κατά τις εμφύλιες διαμάχες μεταξύ του ΕΔΕΣ και του ΕΛΑΣ, το 5/42 δήλωσε στήριξη στον ΕΛΑΣ υιοθετώντας τις κατηγορίες περί συνεργασίας του ΕΔΕΣ με τους Γερμανούς, πράξη που προκάλεσε δυσαρέσκεια στους φιλοβασιλικούς του συντάγματος και τους υποστηρικτές τους, ενώ προκάλεσε δυσπιστία στους Βρετανούς για το 5/42 (αν και έγινε υπό το φόβο της διάλυσης από τον ΕΛΑΣ) και ο Καρτάλης εξέφρασε τη θέληση -υπό τη πίεση αξιωματικών του ΕΛΑΣ- για συμμετοχή σε επιχειρήσεις κατά του ΕΔΕΣ. Σε σύσκεψη στρατιωτικών του 5/42 ώστε μεταξύ άλλων να αιτιολογηθεί η θέση του συντάγματος έναντι του ΕΔΕΣ, ο λοχαγός Θύμιος Δεδούσης (ήταν μέλος και της οργάνωσης Στρατιωτική Ιεραρχία) έφτασε πλήρως οπλισμένος και με προσωπική συνοδεία και στρέφοντας το όπλο του στα στελέχη του 5/42 και στον Ψαρρό τους έβρισε και τους αποκάλεσε προδότες του στέμματος.

Για να διασκεδάσει τη δυσαρέσκεια στους Βρετανούς ο Καρτάλης διαβεβαίωσε τον Woodhouse ότι κατά την υποχώρηση των Γερμανών το 5/42 θα πολεμούσε εναντίον του ΕΛΑΣ[20].

Κατά την διάρκεια των συνομιλιών για τη Συμφωνία της Πλάκας - Μυρόφυλλου Στις 1 Φεβρουαρίου 1944 και ενώ οι δυο οργανώσεις συνεργαζόταν κατά την άμυνα της Άμφισσας έναντι των Γερμανών, σε άλλα τμήματα του 5/42 φιλοβασιλικοί αξιωματικοί (η πλειοψηφία των αξιωματικών 68 στους περίπου 100-130) υπόγραψαν κείμενο αποκήρυξης της ΕΚΚΑ ενώ ο Ψαρρός παρευρίσκονταν στην Πλάκα, δηλώνοντας τη πίστη τους στον εξόριστο βασιλιά Γεώργιο ενώ ο Ψαρρός όπως πληροφορήθηκε τα γεγονότα μετέβη εσπευσμένα στη βάση του συντάγματος του. Η χρονική στιγμή διαλέχτηκε πιθανόν ώστε να προληφθούν πολιτικές εξελίξεις που θα προέκυπταν από τη συμφωνία. Μετά την Συμφωνία της Πλάκας - Μυρόφυλλου το 5/42 αντιμετώπισε την εχθρότητα του ΕΛΑΣ καθώς η στάση του Ψαρρού-Καρτάλη στη συμφωνία θεωρήθηκε ως προδοσία[21] καθώς αναγνωρίστηκε ως ταυτόσημο σε θέσεις με τον ΕΔΕΣ και τον Κρις Γουντχάουζ[22]. Παράλληλα ένας καπετάνιος του 5/42 τον Φεβρουάριο του 1944, είχε προχωρήσει σε ανοικτή συνεργασία με τους Γερμανούς, όμως διατηρούσε κάποιες σχέσεις με στελέχη του 5/42, ενώ ο Ψαρρός τον αποκήρυξε αμέσως[23].

Τρίτη διάλυση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μετά από το εσωτερικό πραξικόπημα του επικεφαλής μαχητών του 5/42 Θύμιου Δεδούση που αποκήρυξε την πολιτική οργάνωση ΕΚΚΑ με ακόλουθη συνέπεια την προσχώρηση λίγων δημοκρατικών αξιωματικών του 5/42 στον ΕΛΑΣ (όπως ο Κωνσταντίνος Λαγγουράνης στις 10/4/1944) και στελεχών της ΕΚΚΑ (όπως ο Ευριπίδης Μπακιρτζής) ο Ψαρρός βρέθηκε σε πολύ δύσκολη θέση καθώς είχε χάσει τον έλεγχο του συντάγματος του, ενώ οι φιλοβασιλικοί προκαλούσαν με μικροσυμπλοκές τον ΕΛΑΣ. Με πρόσχημα την εκτέλεση ενός στελέχους του εφεδρικού ΕΛΑΣ από άντρες του Δεδούση, το ΕΑΜ αξίωσε τη σύλληψη του Δεδούση, κάτι που ήταν αδύνατον να γίνει καθώς ο Ψαρρός δεν έλεγχε το σύνταγμα του. Σε αυτές τις πολύ δύσκολες ώρες για τον Ψαρρό οι πιο στενοί αξιωματικοί συνεργάτες του ετοίμαζαν να τον ανατρέψουν ενώ ο Δεδούσης τον προσέβαλε και δεν ακολουθούσε εντολές ανωτέρων του, ενώ φίλοι και συνεργάτες του όπως ο υπαρχηγός του 5/42 Κωνσταντίνος Λαγγουράνης και το στέλεχος της ΕΚΚΑ ο Ευριπίδης Μπακιρτζής τον εγκατέλειψαν και προσχώρησαν στον ΕΛΑΣ και στη ΠΕΕΑ αντίστοιχα.

Την ίδια περίοδο οι Βρετανοί εκτιμούσαν το 5/42 ως καμμένο χαρτί ή δορυφόρο του ΕΑΜ.[24] Την κατάσταση δυναμίτισε και πρόταση των Γερμανών για ανακωχή με το 5/42. Το 5/42 σύνταγμα είχε άδοξο τέλος καθώς στις 17 Απριλίου του 1944 διαλύθηκε μετά από χτύπημα που δέχτηκε από τμήμα του ΕΛΑΣ με επικεφαλής τον ταγματάρχη Θύμιο Ζούλα και τον Άρη Βελουχιώτη[25] κοντά στη Στρώμη Φωκίδας.[26] Μαζί με τον Ψαρρό αιχμαλωτίστηκαν και εκτελέστηκαν μετά από βασανιστήρια και δεκάδες αντάρτες και οπαδοί του 5/42.

Ο θάνατος του Ψαρρού[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, ο Ψαρρός παραδόθηκε στον ΕΛΑΣ και δεν προσπάθησε να διαφύγει όπως του προτάθηκε αλλά αιχμάλωτος παραδόθηκε στον καπετάνιο Δημήτρη Δημητρίου (Νικηφόρος) που τον έστειλε με συνοδεία στον συνταγματάρχη Γιώργο Ρήγο, όμως στην διαδρομή εκτελέστηκε κατόπιν εντολής του ταγματάρχη Ζούλα. Ο Ζούλας θεωρείται ως περιβάλλον του γενικού γραμματέα του ΚΚΕ Γιώργη Σιάντου με αποτέλεσμα να χρεώνεται η εκτέλεση στον ίδιο. Επιπρόσθετα ο Ψαρρός με τον Ζούλα ήταν πρώην φίλοι και είχανε προσωπικές διαφορές σε θέματα ερωτικής αντιζηλίας. Μετεμφυλιακά, το 1951, ο Ζούλας έγραψε σε έκθεσή του προς το ΚΚΕ ότι εκτέλεσε τον Ψαρρό για να μην υπάρχει πιθανότητα επανασύστασης του 5/42 Συντάγματος[27]. Επιπλέον υποστήριξε ότι την απόφαση την είχε πάρει μαζί με τον Βελουχιώτη, πιθανόν εξυπηρετώντας τις τρέχουσες (του 1951) πολιτικές σκοπιμότητες[28][29] αρνούμενος την καθοδήγησή του στη πράξη αυτή από τον Σιάντο[30]. Ο Βελουχιώτης σε έκθεσή του προς το ΚΚΕ μετά τα γεγονότα αναφέρει ότι ο Ψαρρός σκοτώθηκε στη μάχη[31]. Ο ίδιος ο ΕΛΑΣ δικαιολογήθηκε με δυο ανακοινώσεις και απέδωσε τον θάνατό του στις συνθήκες μάχης. Αν δεν έδρασε αυτοβούλως ο Ζούλας, την εντολή εκτέλεσης του Ψαρρού την έδωσε ή ο Βελουχιώτης ή ο Σιάντος[32].

Συνέπειες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Woodhouse πρότεινε να σταλούν αγγλικές δυνάμεις ώστε να σκοτώσουν τον Άρη Βελουχιώτη θεωρώντας τον ως τον ένοχο για την δολοφονία Ψαρρού[33]. Αποτέλεσε μια από τις μελανότερες σελίδες του κινήματος της Εθνικής Αντίστασης και επίσημα χρεώθηκε στην ΕΑΜμική ηγεσία (συγκεκριμένα στο Σιάντο). Αντίποδας της κατηγορίας αυτής είναι ότι το ΕΑΜ δεν είχε συμφέρον να εκτεθεί με τη θανάτωση του Ψαρρού και τη διάλυση του 5/42 ενώ είχε δρομολογηθεί η συμμετοχή του ΕΑΜ στο συνέδριο του Λιβάνου και ότι το τέλος του οφείλεται σε πρωτοβουλία ορισμένων οπαδών της σύγκρουσης.[34]

Ανεξάρτητα από την ορθότητα της μιας ή της άλλης άποψης, γεγονός είναι ότι ο φόνος συγκλόνισε το πανελλήνιο, καθορίζοντας ως ένα βαθμό τις μεταγενέστερες εξελίξεις καθόσον αναφέρθηκε και στιγματίστηκε στο Συνέδριο του Λιβάνου.


Όταν μαθεύτηκε ο φόνος του Ψαρρού, οι Βελουχιώτης, Σιάντος, Σαράφης αμέσως κατανόησαν το πολιτικό κόστος αυτής της πράξης, κάτι που αποτέλεσε πολιτική αυτοκτονία του ΕΑΜ[35]. Ο Ψαρρός αν και στη ζωή του, δημοκράτης και αντιμοναρχικός και είχε συνεργαστεί με το Μακεδονικό Γραφείο του ΚΚΕ από το 1941, ενώ παράλληλα δεχόταν συνεχώς προσβολές και ανυπακοή από τους βασιλικούς, η μνήμη του υπερασπίστηκε κυρίως από αυτούς που όταν ζούσε του εναντιώθηκαν[36].

Υστεροφημία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πολυγραφότατος, ο Ψαρρός είχε δημοσιεύσει στρατιωτικές και ιστορικές μελέτες σε εφημερίδες και περιοδικά. Μετά θάνατον το 1945 προήχθη σε υποστράτηγο. Το Κέντρο Εκπαίδευσης Πυροβολικού (ΚΕΠΒ) Θήβας φέρει το όνομα του, ενώ προτομή του Δημητρίου Ψαρρού βρίσκεται στις οδούς Πατησίων και Αλεξάνδρας στην Αθήνα. Την δεκαετία του 1960 στο χώρο της διάλυσης του 5/42 συντάγματος φτιάχθηκε μαυσωλείο πεσόντων.[37]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό, τόμ.9Β, σ. 489, εκδ. Αθηνών 1988
  2. Χάγκεν Φλάισερ, «Το Αντάρτικο», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τομ.ΙΣΤ, Αθήνα, 2000, σελ. 20
  3. 6 ΟΚΤΩΒΡΗ 1941 Η δολοφονία των μελών του Μακεδονικού Γραφείου του ΚΚΕ, εφημερίδα Ριζοσπάστης, ανακτήθηκε στις 23/3/2015
  4. Η είσοδος των ναζί στη Θεσσαλονίκη και η ίδρυση της εθνικοαπελευθερωτικής οργάνωσης «Ελευθερία» ΕΔΙΑ Κ&Δ Μακεδονίας, ανακτήθηκε στις 23/3/2015
  5. Διδακτορική Διατριβή Δορδανάς,Στράτος (2002, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ)), Αντίποινα των γερμανικών αρχών κατοχής στη Μακεδονία (1941-1944) σελ 33
  6. "Η νικηφόρα επανάσταση που χάθηκε", Θανάσης Χατζής, εκδόσεις ΔΩΡΙΚΟΣ, Αθήνα 1983 σελ 110
  7. Οι άλλοι καπετάνιοι, Αντικομουνιστές ένοπλοι στα χρόνια της Κατοχής και του Εμφυλίου, Βάιος Καλογρηάς, Ένοπλες ομάδες ανεξάρτητων οπλαρχηγών και εθνικιστών και αξιωματικών στην περιοχή μεταξύ Στρυμόνα και Αξιού (1941-1944) σελ 191
  8. Άρης Βελουχιώτης: το χαμένο αρχείο, άγνωστα κείμενα, η στάση της ηγεσίας του ΚΚΕ απέναντι στον Άρη Βελουχιώτη, 1941-1945, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 1997 σελ 47-8
  9. Thesis submitted in fulfillment of the requirements for the degree of Doctor in Philosophy The European Institute London School of Economics and Political Science 2003 σελίδα 74
  10. «Δημήτριος Ψαρρός: η χαμένη ευκαιρία». 2007-05-05. http://www.tanea.gr/vivliodromio/?aid=20663. Ανακτήθηκε στις 2011-12-12. 
  11. ΈΞΙ ΣΤΙΓΜΕΣ ΤΟΥ ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΑΙΩΝΑ ΚΑΤΟΧΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ 1941-1944 ΤΑ ΝΕΑ ιστορία, Οι οργανώσεις της Εθνικής Αντίστασης καταγραφή και ανάλυση σελ 100-101
  12. Τάσος Σακελλαρόπουλος. «Το σώμα των Ελλήνων αξιωματικών στο πόλεμο και την πολιτική». Στο: Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα. Τόμ. 3α: Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, Κατοχή, Αντίσταση 1940-1945. Επιμέλεια Χρήστος Χατζηιωσήφ, Προκόπης Παπαστράτης. Αθήνα: Βιβλιόραμα, 2007, σ. 338
  13. LSE June 21, 2003 Title “The Special Operations Executive in Greece 1941-1944: The case of the 5/42 Regiment of Evzones” By Argyrios Mamarelis σ. 7
  14. LSE June 21, 2003 Title “The Special Operations Executive in Greece 1941-1944: The case of the 5/42 Regiment of Evzones” By Argyrios Mamarelis σ. 134
  15. Άρης ο αρχηγός των ατάκτων Ιστορική βιογραφία, Διονύσης Χαριτόπουλος , εκδόσεις ΤΟΠΟΣ, Αθήνα 2009, σελ 259
  16. Άρης ο αρχηγός των ατάκτων Ιστορική βιογραφία, Διονύσης Χαριτόπουλος , εκδόσεις ΤΟΠΟΣ, Αθήνα 2009, σελ 287
  17. LSE June 21, 2003 Title “The Special Operations Executive in Greece 1941-1944: The case of the 5/42 Regiment of Evzones” By Argyrios Mamarelis σ. 142
  18. Άρης ο αρχηγός των ατάκτων Ιστορική βιογραφία, Διονύσης Χαριτόπουλος , εκδόσεις ΤΟΠΟΣ, Αθήνα 2009, σσ 288-289
  19. Η ΕΚΚΑ, ΤΟ 5/42 ΚΑΙ Η ΕΜΦΥΛΙΑ ΣΥΓΓΡΟΥΣΗ Το παρακάτω άρθρο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΙΣΤΟΡΙΚΑ της εφημερίδας ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, τεύχος 110, σελ. 33-37, 22 Νοεμβρίου 2001 του ΦΟΙΒΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗ, δημοσιογράφου-ερευνητή
  20. Λυμπεράτος, Μιχάλης Π. «Οι οργανώσεις της Αντίστασης». Στο: Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα. Τόμ. 3α: Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, Κατοχή, Αντίσταση 1940-1945. Επιμέλεια Χρήστος Χατζηιωσήφ, Προκόπης Παπαστράτης. Αθήνα: Βιβλιόραμα, 2007, σ. 45
  21. Άρης ο αρχηγός των ατάκτων Ιστορική βιογραφία, Διονύσης Χαριτόπουλος , εκδόσεις ΤΟΠΟΣ, Αθήνα 2009, σελ 517
  22. LSE June 21, 2003 Title “The Special Operations Executive in Greece 1941-1944: The case of the 5/42 Regiment of Evzones” By Argyrios Mamarelis page 237
  23. LSE June 21, 2003 Title “The Special Operations Executive in Greece 1941-1944: The case of the 5/42 Regiment of Evzones” By Argyrios Mamarelis page 219
  24. Λυμπεράτος, Μιχάλης Π. «Οι οργανώσεις της Αντίστασης». Στο: Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα. Τόμ. 3α: Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, Κατοχή, Αντίσταση 1940-1945. Επιμέλεια Χρήστος Χατζηιωσήφ, Προκόπης Παπαστράτης. Αθήνα: Βιβλιόραμα, 2007, σ. 45-6
  25. Γρηγόρης Φαράκος, Το χαμένο Αρχείο – Άγνωστα Κείμενα, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 5η εκδοση, σελ. 289 κ.ε.
  26. Σόλων Γρηγοριάδης (2011). Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941-1974, τόμος Β'. Τεγόπουλος Εκδόσεις ΑΕ, σελ. 78-79. ISBN 9-789609-487658. 
  27. Άρης ο αρχηγός των ατάκτων Ιστορική βιογραφία, Διονύσης Χαριτόπουλος , εκδόσεις ΤΟΠΟΣ, Αθήνα 2009, σελ 530
  28. Γρηγόρης Φαράκος, Το χαμένο Αρχείο – Άγνωστα Κείμενα, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 5η εκδοση, σελ. 297
  29. ΈΞΙ ΣΤΙΓΜΕΣ ΤΟΥ ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΑΙΩΝΑ ΚΑΤΟΧΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ 1941-1944 ΤΑ ΝΕΑ ιστορία, Οι οργανώσεις της Εθνικής Αντίστασης καταγραφή και ανάλυση σελ 46
  30. Γρηγόρης Φαράκος, Το χαμένο Αρχείο – Άγνωστα Κείμενα, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 5η εκδοση, σελ. 296
  31. Γρηγόρης Φαράκος, Το χαμένο Αρχείο – Άγνωστα Κείμενα, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 5η εκδοση, σελ. 292
  32. ΕΛΛΑΔΑ 16.01.2011 Ενα φιλόδοξο εγχείρημα που απέτυχε Του Αργυρη Μαμαρελη*, εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, ανακτήθηκε στις 24/3/2015
  33. Στα πρόθυρα του Εμφυλίου Πολέμου, από τα Δεκεμβριανά στις εκλογές του 1946, εκδόσεις Βιβλιόραμα, Μιχάλης Λυμπεράτος σελ 125
  34. Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό, τόμ. 9Β, σ. 489, εκδ. Αθηνών 1988
  35. LSE June 21, 2003 Title “The Special Operations Executive in Greece 1941-1944: The case of the 5/42 Regiment of Evzones” By Argyrios Mamarelis page 249-250, 253
  36. LSE June 21, 2003 Title “The Special Operations Executive in Greece 1941-1944: The case of the 5/42 Regiment of Evzones” By Argyrios Mamarelis page 262-3
  37. Εθνική αντίσταση "Η αληθινή ιστορία του ελληνικού αντάρτικου" Ιάσονας Γ. Χανδρινός σελ 64 , εκδόσεις Περισκόπιο

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Εθνικό Οπτικοακουστικό Αρχείο Επιμνημόσυνη δέηση εις μνήμην του αρχηγού της ΕΚΚΑ Δημήτριου Ψαρρού και του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων παρουσία του Αντιβασιλέα Γεώργιου Ζωιτάκη στο Κλήμα Φωκίδας [1]