Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος
Συντομογραφία ΕΔΕΣ
Ίδρυση 1941
Διάλυση 1944
Σκοπός Εθνική Αντίσταση
Περιοχή δράσης
Ήπειρος, Αιτωλοακαρνανία
Ηγέτες
Ναπολέων Ζέρβας,
Κομνηνός Πυρομάγλου
Προσωπικό 10000 Αντάρτες
Κύριο όργανο
Εφημερίδες Δημοκρατική Σημαία, Εθνική Φλόγα
Θυγατρικές Εθνική Δημοκρατική Ένωση Ελληνοπαίδων (ΕΔΕΕ) και ΕΟΕΑ (στρατιωτικό σκέλος)
Αποσχίσεις ΕΔΕΣ Αθηνών,
Συνεργασία ΜΑΒΗ,
Παρατηρήσεις Συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση και τα Δεκεμβριανά

Ο Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος (ΕΔΕΣ) ήταν η δεύτερη μεγαλύτερη Ελληνική αντιστασιακή οργάνωση κατά τη διάρκεια της κατοχής της Ελλάδας.

Ίδρυση και σκοπός[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο ΕΔΕΣ ιδρύθηκε στις 9 Σεπτεμβρίου 1941 από τον απόστρατο συνταγματάρχη Ναπολέοντα Ζέρβα, τον αξιωματικό Λεωνίδα Σπάη, το δικηγόρο Ηλία Σταματόπουλο, και τον Μιχάλη Μυριδάκη. Η οργάνωση φαίνεται ότι εκινείτο στον βενιζελικό-αντιμοναρχικό πολιτικό χώρο και είχε ανακυρήξει ερήμην ως αρχηγό τον στρατηγό Νικόλαο Πλαστήρα. Το ιδρυτικό καταστατικό του Συνδέσμου προέβλεπε "Νὰ ἐγκαθιδρύση εἰς τὴν Ἑλλάδα τὸ Δημοκρατικὸν πολίτευμα, σοσιαλιστικῆς μορφῆς" ενώ αποκαλούσε τον εξόριστο βασιλέα προδότη ("τὴν προδοσίαν τοῦ τέως Βασιλέως Γεωργίου τοῦ Βʹ καὶ τῆς περὶ αὐτὸν σπείρας τῆς αὐτοκληθείσης Δικτατορία τῆς 4ης Αὐγούστου"). Αντίθετα, το ιδρυτικό του δεν έκανε αναφορά σε αντίσταση στις κατοχικές δυνάμεις. Ενώ όμως η οργάνωση είχε σκοπό τη συσπείρωση των βενιζελικών-πλαστηρικών, είχε την ιδιαιτερότητα της απουσίας των γνωστών στελεχών της παράταξης. Αυτό, κατά τον Β. Τζούκα οφείλεται στον φατριασμό και τις αντιθέσεις που υπήρχαν κατά τον μεσοπόλεμο μεταξύ των βενιζελικών αξιωματικών. Έτσι, σημαίνοντα στελέχη του χώρου κράτησαν απόσταση από τον Ζέρβα τον οποίο θεωρούσαν αναξιόπιστο.[1]
Αρχικά ο Σύνδεσμος οργανώθηκε μόνο στην περιοχή της Αθήνας με επιρροή κυρίως στις προσφυγικές συνοικίες, σε ένα τμήμα του βενιζελικού πολιτικού προσωπικού και σε ορισμένους απότακτους αξιωματικούς του κινήματος του 1935. Μέχρι το χειμώνα του 1941-42 ο Σύνδεσμος αδυνατούσε να διευρύνει την επιρροή του. Με παρέμβαση των Βρετανών αρχίζει η προετοιμασία της αντιστασιακής δράσης. Τον Μάρτη του 1942 μέσω επαφών με τις Βρετανικές μυστικές υπηρεσίες, παρουσιάζει το ιδρυτικό του ΕΔΕΣ με αντιστασιακούς σκοπούς ενώ στέλνει κρυφά μήνυμα νομιμοφροσύνης στον εξόριστο βασιλέα[2].

"Ὁρκίζομαι εἰς τὴν τιμὴν καὶ τὴν συνείδησίν μου ὅτι θὰ ἐργασθῶ μὲ ὅλας μου τὰς δυνάμεις καὶ διὰ παντὸς τρόπου πρὸς ἐπίτευξιν τοῦ σκοποῦ τοῦ Ἐθνικοῦ Δημοκρατικοῦ Ἑλληνικοῦ Συνδέσμου, ὅτι θὰ ἐκτελῶ ἀσυζητητὶ πᾶσαν διαταγὴν τῆς Κεντρικῆς Διοικούσης Ἐπιτροπῆς καὶ ὅτι θὰ φυλάξω μὲ ἱερότητα τὸ μυστικὸν τοῦ Συνδέσμου μέχρις οὗ ἑπιτευχθῆ ὁ σκοπός μας.".

Όρκος του ΕΔΕΣ

Στο Αντάρτικο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μέσω σύνδεσης με τον Προμηθέα Β´ (ενός δικτύου κατασκοπείας που είχαν οργανώσει οι Βρετανοί) και ενίσχυσης 24.000 λιρών ο Ναπολέων Ζέρβας μαζί με 4 συντρόφους του, βγαίνει στον ένοπλο αγώνα στα βουνά της Δυτικής Ελλάδας στις 23/7/1942 αφού πρώτα απειλήθηκε με κατάδοση στη Γκεστάπο καθότι τον βάρυναν κατηγορίες υπεξαίρεσης χρημάτων[3][4].

Οι πρώτες ομάδες του ΕΔΕΣ εμφανίστηκαν στον ορεινό χώρο του Ραδοβιζίου, στα ΝΑ της Άρτας. Ο ίδιος ο Ζέρβας εμφανίστηκε στην περιοχή του Βάλτου Αιτωλοακαρνανίας τον Ιούλιο του 1942. Η σχέση του με τον Δημ. Ίσκο, γόνο γνωστής αρματολικης οικογένειας, προκάλεσε τη συνδρομή της τοπικής κοινωνίας. Η οργάνωση του ΕΔΕΣ βασίστηκε στη δημιουργία Επιτροπών Εθνικού Αγώνα οι οποίες αρχικά ορίζονται από τον Ζέρβα που περιόδευε τις κοινότητες. Ακολουθείτο μια πρακτική "μύησης" σ' αυτές ενώ προβλεπόταν και η υποχρεωτική παρουσία ιερέων (Τζούκας, 2003, σ. 20).
Η ένοπλη οργάνωση του ΕΔΕΣ μεγαλώνει και συνδέεται με τον υπαρχηγό της Βρετανικής Αποστολής στην Ελλάδα Chris Woodhouse, από τον οποίο καθοδηγείται η επιχείρηση στον Γοργοπόταμο με συμμετοχή και του ΕΛΑΣ. Προτάσεις του ΕΑΜ για ενσωμάτωση του ΕΔΕΣ στο ΕΑΜ ναυαγούν, ενώ μετά την βίαιη διάλυση του τμήματος Σαράφη- Κωστόπουλου από τον ΕΛΑΣ, ο Ζέρβας θα ζητήσει από τον αρχηγό της Βρετανικής Αποστολής την βίαιη διάλυση του ΕΛΑΣ κάτι που δεν έγινε δεκτό. Η Βρετανική κυβέρνηση θα ζητήσει στις 25 Μάρτιου 1943 δήλωση υποταγής στο βασιλιά και στην Βρετανική κυβέρνηση. Ο Ζέρβας έστειλε τηλεγράφημα, ενώ ο ΕΛΑΣ όχι, με την δημοσιοποιήση της επιστολής ο ΕΔΕΣ κατέστη ελκυστικός για τους βασιλόφρονες. Τελικά ο ΕΔΕΣ θα υπαχθεί στο Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών μαζί με τον ΕΛΑΣ και την ΕΚΚΑ τον Αύγουστο του 1943. Αυτήν την περίοδο ο ΕΔΕΣ συμμετείχε στην επιχείρηση Animals όπου έδωσε μια σειρά από μάχες με τους κατακτητές όπως μεταξύ άλλων η Μάχη του Μακρυνόρους.

Εμφύλιες συρράξεις με τον ΕΛΑΣ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Οκτώβριο του 1943 ξεσπούν αψιμαχίες και μικροσυμπλοκές ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ. Δυο μέρες μετά την ενέδρα και εκτέλεση του Γερμανού Αντισυνταγματάρχη Γιόζεφ Ζάλμιγνκερ στους Λιγγιάδες από τον ΕΔΕΣ στις 3 Οκτωβρίου, ο ΕΛΑΣ αφοπλίζει ένα μικρό αντάρτικο τμήμα του ΕΔΕΣ Θεσσαλίας με την κατηγορία ότι ο αρχηγός του ήταν ζωοκλέπτης και είχε άμεσες σχέσεις με πρώην δωσίλογους.[5] Στις 7/8 Οκτωβρίου έπειτα από ένοπλη συμπλοκή στο Τσεπέλοβο Μετσόβου μεταξύ των δυο οργανώσεων συλλαμβάνονται ανώτερα στελέχη του ΚΚΕ της περιοχής της Ηπείρου.[6] Αφορμή για την συμπλοκή και σύλληψη του Σίμου Καραγκίτση από τον ΕΔΕΣ ήταν οι γεωγραφικές σφαίρες επιρροής των ανταρτοομάδων.[7] Αυτό έφερε την άμεση αντίδραση του ΕΛΑΣ και προσωπικώς του Βελουχιώτη όπου διατάζεται η σύλληψη των αντιπροσώπων του ΕΔΕΣ στο ΚΓΣΑ, καθώς και εκστρατεία διάλυσης του ΕΔΕΣ στις 9/10 Οκτωβρίου με μεγάλο τμήμα ανταρτών του ΕΛΑΣ. Ο Σιάντος υποστηρίζει ότι η εκστρατεία κατά του ΕΔΕΣ πρέπει να διεξαχθεί κεραυνοβόλα και για την αποτελεσματικότητα της επιχείρησης δημιουργείται το Εκστρατευτικό Συγκρότημα Ηπείρου (ΕΣΗ)[8]

Στις 12 του μηνός η Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή (ΣΣΑ) ενημερώνεται ότι ο ΕΛΑΣ βρίσκεται σε ένοπλη διαμάχη με τον ΕΔΕΣ λόγω τις απρόκλητης επίθεσης κατά του ΕΛΑΣ στο Τσεπέλοβο και της επιπλέον συνεργασίας του ΕΔΕΣ με τις Γερμανικές δυνάμεις. Αντίστοιχα η 8η Μεραρχία του ΕΛΑΣ δέχεται την συμφωνία για εκεχειρία ως τις 14 Οκτωβρίου, αλλά όταν επικοινωνούν με το Γενικό στρατηγείο του ΕΛΑΣ λίγο αργότερα απορρίπτονται όλες οι επαφές κατηγορηματικά.[9] Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι ο ερυθρός σταυρός προσπαθούσε μέσω της αντιπροσωπίας να προστατέψει το πληθυσμό της Ηπείρου από τα αντίποινα των Γερμανών λόγω των ενεδρών των ανταρτών. Σημαντικό ρόλο στις συγκρούσεις μεταξύ ΕΔΕΣ και ΕΛΑΣ έπαιξε ο αφοπλισμός της Μεραρχίας Πινερόλο από τον ΕΛΑΣ αποκτώντας με αυτό τον τρόπο μεγαλύτερη δύναμη σε πολεμικό οπλισμό. Στις 14 Οκτωβρίου ο ΕΛΑΣ περνά τον Αχελώο και επιτίθεται στην περιοχή του Βάλτου και στις δυνάμεις του Στυλιανού Χούτα, ενώ δέχεται σκληρή κριτική από τους Άγγλους για την εκτέλεση του Νεοζηλανδού Αξιωματικού μετά από λάθος των επιτιθέμενων. Οι μάχες τελικά γίνονταν παράλληλα με τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Γερμανών (επιχείρηση Πάνθηρ), ο Βελουχιώτης έφθασε σε σημείο να δώσει προτεραιότητα εναντίον του ΕΔΕΣ διατάσσοντας την εφεδρική δύναμη της VIII μεραρχίας του ΕΛΑΣ να αποσυρθεί από το μέτωπο κατά του Γερμανικού στρατού και να επιτεθεί στις δυνάμεις του ΕΔΕΣ στην Πλάκα.[10][11]. Ο ΕΔΕΣ έφτασε σε σημείο διάλυσης έναντι δύο ανωτέρων αντιπάλων. Στις 31 Οκτωβρίου 1943 στη μάχη της Νεράιδας ο Ζέρβας κινδύνεψε να αιχμαλωτισθεί και διέφυγε τον κλοιό με μερικές δυνάμεις ανταρτών.

Στην μάχη της Νεράιδας τα αλληλοσυγκρουόμενα πυρά του ΕΔΕΣ, του ΕΛΑΣ και του Γερμανικού στρατού υπέγραφαν τις πλέον θλιβερές στιγμές της Ελληνικής Εθνικής Αντίστασης[12]

Η τελική επίθεση του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ συνέβη κατά την διάρκεια των Δεκεμβριανών στις 20/21 Δεκεμβρίου 1944 και είχε ως στόχο την πλήρη διάλυση των ΕΟΕΑ όπως και επετεύχθη. Στην περιοχή Ιωαννίνων τα τμήματα των Εδεσιτών υποχώρησαν μετά από σκληρές συγκρούσεις, ενώ σπουδαίο ρόλο έπαιξε η αυτοδιάλυση δυο μεγάλων σχηματισμών του ΕΔΕΣ, του ανεξάρτητου Συντάγματος των Κολιοδημητραίων του Ζήκου Δημητρίου και του Συντάγματος Ντουσκάρας που τελούσε υπό τις διαταγές του αξιωματικού Ευάγγελου Ζώτου με την δικαιολογία ότι δεν πολεμούν εναντίον αδελφών Ελλήνων.[13] Η πιο αιματηρή μάχη δόθηκε στην Άρτα. Στις 21 και 22 Δεκεμβρίου διεξάγονταν σφοδρές συγκρούσεις μεταξύ των ανταρτών ενώ η έκβαση της μάχης απέβη υπέρ του ΕΛΑΣ και οι αντάρτες του ΕΔΕΣ αναγκάσθηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη μαζί με πλήθος αμάχων. Οι απώλειες και για τις δύο πλευρές των ανταρτών ήταν βαρυσήμαντες. Στις 30 και 31 Δεκεμβρίου 1944 τα τελευταία τμήματα του ΕΔΕΣ περίπου 8500 αντάρτες εγκατέλειπαν την Πρέβεζα, επιβιβάζονταν σε βρετανικά και ελληνικά πλοία με προορισμό την Κέρκυρα. Ο ΕΛΑΣ μέχρι το τέλος των Δεκεμβριανών είχε κυριαρχήσει σε όλη την Ήπειρο.[14]

Η εκτέλεση του Γιόζεφ Ζάλμινγκερ, και το ολοκαύτωμα στους Λιγκιάδες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 3 Οκτωβρίου 1943 ομάδα του ΕΔΕΣ υπό τον Κώτσο Τόλη που επιχειρούσε σαμποτάζ στο δίκτυο τηλεφωνίας εκτέλεσε τον γερμανό Αντισυνταγματάρχη Γιόζεφ Ζάλμιγνκερ μαζί με τον οδηγό του.[15] Αμέσως εκδόθηκε διαταγή προς την 1η Ορεινή Μεραρχία να εκδικηθεί αυτή την ειδεχθή, συμμορίτικη δολοφονία ενός από τους λαμπρότερους διοικητές μας με μια αμείλικτη επιχείρηση αντεκδίκησης σε ακτίνα 20 χιλιομέτρων γύρω από το σημείο της δολοφονίας[16] που μεταξύ άλλων οδήγησε και στο ολοκαύτωμα στους Λιγκιάδες.

Ο Ζέρβας προσανατολίστηκε σε ανεπίσημη εκεχειρία με τους Γερμανούς[17]μέσω αντιπροσωπείας του Ερυθρού σταυρού και παραγόντων της περιοχής των Ιωαννίνων[18][19][20]. Σύμφωνα με τον Κρις Γουντχάουζ, αξιωματικό της Βρετανικής αποστολής στην Ελλάδα οι εκπρόσωποι του Ερυθρού Σταυρού απέτυχαν να κανονίσουν μία ανακωχή με τον Ζέρβα[21], θέση που αναθεώρησε αργότερα: είναι φανερό επίσης από τα γερμανικά έγγραφα ότι έκανε μυστική ανακωχή με τις δυνάμεις Κατοχής ανάμεσα στο Νοέμβρη του 1943 και τον Αύγουστο του 1944 [22]

Συμφωνία Κυρίων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο ηγέτης του ΕΔΕΣ Ναπολέων Ζέρβας είχε έρθει σε επαφή με την ηγεσία της 104ης Μεραρχίας Καταδρομών του Αντιστράτηγου Χάρτβιγκ φον Λούντβιγκερ (Hartwig von Ludwiger, 1895-1947) στο Αγρίνιο. Το όλο θέμα είχε τραβήξει την προσοχή του προϊστάμενου XXII Σώματος Στρατού του Στρατηγού Χούμπερτ Λαντς. Αν και οι μονάδες του Ζέρβα ήταν αρκετά αποδυναμωμένες (περίπου 2.500 άνδρες συνολικά και με έλλειψη οπλισμού),[23] το XXII Σώμα Στρατού είχε απωλέσει την αξιόμαχη 1η Ορεινή Μεραρχία, την οποία είχε αποσπάσει ο Στρατάρχης φον Βάιχς για να αντιμετωπίσει τους αντάρτες του Τίτο στο Μαυροβούνιο.[24] Επομένως, οι Γερμανοί μπορούσαν εύκολα να εξοντώσουν τις μονάδες του ΕΔΕΣ, πλην όμως αποφασίστηκε να τις χρησιμοποιήσουν για να διαφυλάξουν τις οδούς ανεφοδιασμού στη δυτική Ελλάδα ενάντια στις επιθέσεις του ΕΛΑΣ του Άρη Βελουχιώτη.[23] Η «συμφωνία κυρίων» μεταξύ του Ζέρβα και του XXII Σώματος Στρατού υποτίθεται πως ήταν μυστική, αλλά τόσο ο Λερ όσο και ο Βάιχς λάμβαναν σε τακτική βάση αναφορές.[25] Στις 3 Φεβρουαρίου 1944, με απόρρητη διαταγή του προς το ΧΧΙΙ Σώμα Στρατού, ο Λερ διέτασσε την ενίσχυση των «εθνικόφρονων συμμορίτικων ομάδων» που, όπως υποστήριζε, είχαν περιέλθει σε δυσχερή θέση λόγω της ενίσχυσης των υπολοίπων αντάρτικων ομάδων.[26]

Σύντομα όμως, με την πλάστιγγα να γέρνει υπέρ των Συμμάχων στον πόλεμο, οι υφιστάμενοι του Ζέρβα άρχισαν να αναλαμβάνουν πρωτοβουλία και να επιτίθενται εναντίον των γερμανικών μονάδων στη δυτική Στερεά Ελλάδα.[27] Ο ίδιος ο Ζέρβας δεχόταν έντονες πιέσεις από τους Βρετανούς συνδέσμους τους και, παρά την ανάκαμψη των σχέσεων τον Ιούλιο του 1944, οι σχέσεις άρχισαν να φθίνουν και τον Ιούλιο οι Γερμανοί απέκτησαν την εντύπωση πως ο Ζέρβας ήταν αιχμάλωτος των Βρετανών, κάτι που δεν ίσχυε. Ο Λερ, από κοινού με τον Λαντς αποφάσισε στις 10 Ιουλίου να «απελευθερώσει» τον Ζέρβα, καθώς υπολόγιζε πως όταν οι Σύμμαχοι αποβιβάζονταν στην Ελλάδα, ο Ζέρβας, εφόσον θα ήταν στα χέρια των Γερμανών, δεν θα είχε άλλη επιλογή από τη συνεργασία.[28] Για την Επιχείρηση «Ζέρβας», όπως ονομάστηκε η σχεδιασμένη ενέργεια, συγκεντρώθηκε δύναμη ανδρών της Abwehr (Αντικατασκοπείας) και της Geheime Feldpolizei (GFP, Μυστική Στρατιωτική Αστυνομία). Η επιχείρηση όμως ακυρώθηκε, καθώς σύντομα οι Γερμανοί ειδοποιήθηκαν πως ο Ζέρβας είχε «αφεθεί ελεύθερος» (sic) και πως τασσόταν πλέον με το μέρος των Άγγλων.[29]

Εν τω μεταξύ, οι αντάρτες του ΕΔΕΣ είχαν αποσπάσει μία λωρίδα ακτής κοντά στην Πάργα, έτσι ώστε να προετοιμάσουν το έδαφος για τη συμμαχική απόβαση. Ο Λερ είχε πλέον χάσει την υπομονή του με την αμφιταλαντευόμενη στάση του Ζέρβα και έδωσε άδεια στον Λαντς να επιτεθεί εκεί ισχυρά τμήματα της 4η Αστυνομική Μεραρχία Πάντσερ SS, μόλις τα αποδέσμευε ο Βάιχς. Αυτό που έσωσε τον Ζέρβα από την εξολόθρευση ήταν η αιματηρή επίθεση του ΕΛΑΣ στην Μάχη της Αμφιλοχίας, (13 Ιουλίου) .[30] Ακόμα και έτσι, μία εβδομάδα αργότερα ο Ζέρβας ισχυρίστηκε πως οι επιθέσεις του ΕΔΕΣ στους Γερμανούς γίνονταν χωρίς την άδειά του και υποσχέθηκε να θέσει την κατάσταση υπό έλεγχο.[31] Οι Γερμανοί ανέκτησαν έτσι προσωρινά την αισιοδοξία τους.[31] Τελικώς οι μάχες συνεχίστηκαν με κυριότερη τη Μάχη της Μενίνας υπό τον Αντισυνταγματάρχη Βασίλειο Καμάρα.

Άλλες απόψεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παλαίμαχοι της οργάνωσης έχουν ρητώς αμφισβητήσει τα γεγονότα και έχουν αναφέρει ότι ο ΕΔΕΣ διεξήγαγε διμέτωπο αγώνα εναντίον του ΕΛΑΣ και των Γερμανών. Παράλληλα ορισμένοι παλαίμαχοί του ΕΔΕΣ χαρακτήρισαν τους ιστορικούς που ασχολήθηκαν με το θέμα ως διαβολείς του στρατηγού Ζέρβα[32][33] ενώ το 2004 χαρακτηριστηκε ο Χέρμαν Φρανκ Μάγερ ως συκοφάντης. Μηνύθηκαν ιστορικοί και το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και ζητήθηκε η απόσυρση διδακτορικής έρευνας περί τον ΕΔΕΣ (Αθανάσιος Φλιτούρης το αντάρτικο του ΕΔΕΣ στην Ηπειρο. Στόχοι, δράση και αποτελέσματα) καθώς και ο βουλευτής Ιωαννίνων της Νέας Δημοκρατίας Αντώνιος Φούσσας έκανε ερώτηση στην Ελληνική βουλή ζητώντας την απόσυρση του συγκεκριμένου διδακτορικού[34].

Πρόσφατα ο ιστορικός Βαγγέλης Τζούκας που ασχολείται με την κοινωνιολογική υπόσταση του ΕΔΕΣ ανάφερε σε συνέντευξη στις 17/11/2013 στην εφημερίδα "Η Καθημερινή" ότι υπό το βάρος της επίθεσης του ΕΛΑΣ, ο Ζέρβας προχώρησε σε κάποιο είδος ανακωχής με τους Γερμανούς. Ωστόσο, το βιβλίο του Μάγερ έχει πολλά πραγματολογικά λάθη. Υπήρξε δε και βρετανική οδηγία προς τον ΕΔΕΣ για αποχή από τον αντιστασιακό αγώνα, την οποία χρησιμοποίησε ο Ζέρβας.[35]. Σε άλλη συνέντευξη στην εφημερίδα "Το Βήμα" αναφέρει Πράγματι ο ίδιος προχώρησε σε ανακωχή με τον γερμανικό παράγοντα για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, το οποίο όμως είναι κατά βάση δύσκολο να οριοθετηθεί. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, δεν αναιρεί απόλυτα την εικόνα του ΕΔΕΣ ως αντιστασιακής οργάνωσης. Οι εδεσίτες αντάρτες, πράγμα πασίγνωστο, συγκρούστηκαν με τους Γερμανούς, και μάλιστα σε μια από τις μεγαλύτερες μάχες, όπως αυτή της Μενίνας τον Αύγουστο του 1944, είχαμε πολλούς νεκρούς από πλευράς τους[36].

Σύμφωνα με την άλλη άποψη, από τις 18 Οκτωβρίου 1943 έως 5 Νοεμβρίου 1943 ο ΕΔΕΣ ήταν αναγκασμένος να κάνει διμέτωπο αγώνα σε όλη την περιοχή των Τζουμέρκων ενάντια σε Γερμανούς και τον ΕΛΑΣ.[37] Από τον Οκτώβριο 1943 έως τον Αύγουστο 1944 διάστημα κατά το οποίο κατηγορείται για συνεργασία με τις κατοχικές δυνάμεις ο ΕΔΕΣ ενεπλάκη σε μάχες πολλές φορές με τις δυνάμεις κατοχής όπως:[38][39]

  • την μάχη της Νεράϊδας Τρικάλων(Οκτώβριος 1943),
  • την συμπλοκή με Ιταλικές δυνάμεις (8 Νοέμβριου 1943),
  • την μάχη στην Σελιανή Παραμυθιάς με Γερμανούς και Τσάμηδες (15 Δεκεμβρίου 1943),
  • την μάχη εναντίον των Γερμανών στο Θεσπρωτικό (30 Μαρτίου 1944),
  • την μάχη στο Νικολίτσι Πρέβεζας, όρος Μπαλτανέζι ( 24 Μαϊου 1944),
  • την απελευθέρωση της Πάργας και της Παραμυθιάς στην θεσπρωτία (Ιούνιος 1944),
  • την μάχη στο Κεφαλόβρυσο Παραμυθιάς με Γερμανούς και Τσάμηδες (30 Ιουνίου 1944),
  • την μάχη της Μενίνας (Αύγουστος 1944).

Συγκεκριμένα, η παύση επιθέσεων κατά των Γερμανικών δυνάμεων κατοχής επί τριμήνου χαρακτηρίζεται ως ουδετερότητα και όχι ως συνεργασία από τα ίδια Γερμανικά αρχεία.[40][41] Η ουδετερότητα αυτή μάλιστα, επήλθε λόγω των συνεχών επιθέσεων του ΕΛΑΣ ενάντια στον ΕΔΕΣ και της Βρετανικής οδηγίας μη επίθεσης κατά των κατοχικών αρχών.[42]

Παρόλο που ο Ζέρβας κατηγορείται για συμφωνία με τους Γερμανούς, για μεγάλο διάστημα του 1944, κάτι τέτοιο δεν στοιχειοθετείται, αφού ουδέποτε βρέθηκε κάποιο σύμφωνο συνεργασίας μεταξύ του ΕΔΕΣ και των Γερμανών.[43] Στην ίδια γραμμή κινείται και ο ιστορικός Σόλων Γρηγοριάδης, ο οποίος θεωρεί, ότι οι κατηγορίες κατά του ΕΔΕΣ για συνεργασία με τους Γερμανούς, έρχονται σε σύγκρουση με την πραγματική γερμανική πολιτική στην Ελλάδα, αφού οι γερμανικές επιθέσεις στράφηκαν με την ίδια βιαιότητα κατά των δυνάμεων του Ζέρβα στο διάστημα αυτό και ότι πολλά έγγραφα κατασκευάστηκαν από την κατοχικές δυνάμεις υπό το πρίσμα του ψυχολογικού πολέμου, με στρατηγικό σκοπό να προκαλέσουν εμφύλιο πόλεμο ΕΛΑΣ — ΕΔΕΣ.[44] Παρόμοιες αναφορές για τις κατηγορίες κατά του ΕΔΕΣ έχει προβάλει ο κατεξοχήν ιστορικός της οργάνωσης και αγωνιστής του ΕΔΕΣ, Κωνσταντίνος Ιωάννου κατηγορώντας πολλούς από τους σύγχρονους ιστορικούς για στοιχεία που παραποιήθηκαν ή και αποκρύφτηκαν με σκοπό την δημιουργία εντυπώσεων στο ελληνικό κοινό.[45]

ΕΔΕΣ Αθηνών[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην Αθήνα από το καλοκαίρι του 1943 στις τάξεις του ΕΔΕΣ Αθηνών υπάρχουν δύο πτέρυγες που αντιμάχεται η μια την άλλη. Η μια ομάδα υπό τον Ιωάννη Ματσούκα είχε λάβει πλήρη εξουσιοδότηση από τον Ζέρβα τον Ιούνη του 1943 με προσανατολισμό την αντιστασιακή δράση ενώ η άλλη πτέρυγα υπό τον δικηγόρο Ηλία Σταματόπουλο και τους συνταγματάρχες Απόστολο Παπαγεωργίου και Χαράλαμπο Παπαθανασόπουλο δρα εναντίον της ενώ στοχεύει στη καταπολέμηση κάθε αντιστασιακής δράσης με στόχο την διάλυση των αντάρτικων ομάδων στο βουνό την εναντίωση στο ΕΑΜ[46] και στην μοναρχία[47] ενώ παράλληλα είχε χρηματική υποστήριξη από τους Γερμανούς από τουλάχιστον τα τέλη του 1943 καθώς και άμεσες σχέσεις με την Κατοχική κυβέρνηση[48]. Αποτέλεσμα αυτών των συγκρούσεων και αμοιβαίων αλληλοκαταγγελιών είναι να μην γίνεται διάκριση μεταξύ των δύο παρατάξεων και να επικρατεί σύγχυση[49]. Μετά από αλλεπάλληλες αποτυχημένες προσπάθειες γεφύρωσης του πολιτικού χάσματος των δυο παρατάξεων στις 21 Σεπτεμβρίου 1943 αποφασίζεται από τον αντιστασιακό ΕΔΕΣ να γίνει καταγγελία του προδοτικού ενώ παράλληλα ο αντιστασιακός ΕΔΕΣ στοχοποιείται και κυκλοφορούν λίστες προγραφών εναντίον των υποστηρικτών του. Παράλληλα ο Ζέρβας αλληλογραφεί και με τις δυο πτέρυγες το οποίο διαρρέεται εντέχνως και περιπλέκει τη κατάσταση. Γίνεται απόπειρα δολοφονίας εναντίον του Ελευθέριου Δέπου που αντικατέστησε Γερμανόφιλο ΕΔΕΣιτη ως γραμματέα της Επιτροπής Αθηνών του ΕΔΕΣ, στις 4 Νοέμβρη εκτελέστηκε ο Δημήτριος Γιαννακόπουλος[50], στον ομοϊδεάτη του Γιαννακόπουλου ανθυπολογαχό Μανώλη Λίτινα γίνεται απόπειρα δολοφονίας η οποία αποτυγχάνει-θα εκτελεστεί αργότερα-, φυλακίζονται οι Ηρακλής Πετιμεζάς, -κατόπιν προδοσίας στελέχους του προδοτικού ΕΔΕΣ- Ιωάννης Ματσούκας. Ενώ μέλη του προδοτικού ΕΔΕΣ Αθηνών όπως ο Ιωάννης Βουλπιώτης[51] προσφέρουν στις Κατοχικές αρχές ένοπλους συνδέσμους του ΕΔΕΣ, ο δε Παπαθανασόπουλος θα αναλάβει το τάγμα ασφαλείας στην Εύβοια, ενώ η διοίκηση της Στρατιάς Ε επαινεί την καλή συνεργασία της ηγεσίας του ΕΔΕΣ Αθηνών με τις γερμανικές Αρχές.[52] Τέλη Ιανουαρίου του 1944 ο Ζέρβας αποκύρηξε τον ΕΔΕΣ Αθηνών μετά από παρότρυνση των Βρετανών[53], ενώ ο αγωνιστικός ΕΔΕΣ Αθηνών από τα τέλη του 1943 περνά σε αφάνεια. Κατά άλλη άποψη, η συντριπτική πλειοψηφία του ΕΔΕΣ Αθηνών θα ταχθεί υπέρ της συνέχισης του αντάρτικου αγώνα στο βουνό εναντίον των Γερμανών κατακτητών παραμένοντας πιστοί στον Ζέρβα[54]. Στις 22/9/1944 η Ο.Π.Λ.Α θα εκτελέσει με κινηματογραφικό τρόπο τον αρχηγό του ΕΔΕΣ Πειραιά γιατρό Ιωσήφ Βαρδινογιάννη ο οποίος συνεργαζόταν με την Ειδική Ασφάλεια και τους Γερμανούς[55].

Υπόθεση Ντον Στοτ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 4 Νοεμβρίου 1943 ο συνταγματάρχης Χαράλαμπος Παπαθανασόπουλος ως εκπρόσωπος του προδοτικού ΕΔΕΣ παρευρίσκεται σε συσκέψεις του συντηρητικού και ακροδεξιού χώρου υπό τον Νεοζηλανδό αξιωματικό Ντόν Στότ εναντίον του ΕΑΜ[56] όπου υπογράφτηκε σύμφωνο συνεργασίας μεταξύ των οργανώσεων [57]. Εν τέλει ο αξιωματικός Ντοτ Στοτ άρχισε συνομιλίες με τους Γερμανούς για να δημιουργηθεί Αγγλογερμανική συμμαχία, με αποτέλεσμα την ανάκληση του. Η Υπόθεση Ντοτ Στοτ θεωρείται ως από τις πρώτες απόπειρες κατά της αντιχιλτερικής συμμαχίας.

Απελευθέρωση και Δεκεμβριανά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Με την αποχώρηση των Γερμανικών στρατευμάτων ξέσπασαν εμφύλιες συγκρούσεις όπως η Μάχη της Πρέβεζας ενώ λίγο μετά υπογράφτηκε και από τον ΕΔΕΣ η συμφωνία της Καζέρτας. Την περίοδο των Δεκεμβριανών, τμήματα του ΕΔΕΣ δέχονται επίθεση από το Γενικό στρατηγείο του ΕΛΑΣ υπό των Σαράφη και Βελουχιώτη και υπό τον φόβο της διάλυσης από τον ΕΛΑΣ υποχωρούν με Βρετανικά πλοία στην Κέρκυρα. Ο Ζέρβας απέδωσε τις αιτίες της ήττας στο ότι ο στρατός του ήταν κατώτερος από τον ΕΛΑΣ να πολεμάει έναντιον άλλων Ελλήνων[58]

Αρχηγεία του ΕΔΕΣ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Αρχηγείο Ανατ. Θεσσαλίας
  • Ανατ. Στερεάς Ελλάδος
  • Αττικής και Βοιωτείας
  • Βάλτου Αιτωλοακαρνανίας
  • Δυτ. Θεσσαλίας
  • Δυτ. Στερεάς Ελλάδος
  • Ευρυτανίας
  • Ζακύνθου
  • Ηπείρου
  • Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας
  • Κέρκυρας
  • Κεφαληνίας
  • Λευκάδος
  • Τζουμέρκων
  • Τριχωνίδας
  • Ξηροβουνίου
  • Ξηρομέρου

Τα συγκεκριμένα αρχηγεία έχουν υποστεί ανακατατάξεις κατά την περίοδο της κατοχής με συνεχόμενες αλλαγές.[59]

Νεολαία του ΕΔΕΣ[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μία από τις μεγαλύτερες οργανώσεις με πλούσια δράση είναι η νεολαία του ΕΔΕΣ, η Εθνική Δημοκρατική Ένωση Ελληνοπαίδων (ΕΔΕΕ). Ο πολιτικός στόχος της οργάνωσης, όπως αναφέρεται στο καταστατικό της, είναι: Να συνενώση και γαλουχίση τους Ελληνόπαιδας και Ελληνίδας σύμφωνα με τα Εθνικά και Δημοκρατικά ιδεώδη και να τους οδηγήση εις τα μεγάλα πεπρωμένα της φυλής διά την δημιουργίαν της Μεγάλης Ελλάδος και να συμβάλλη με κάθε δυνατόν τρόπον εις τον Κοινόν Συμμαχικόν αγώνα.... Η ΕΔΕΕ είναι η οργάνωση με την πλουσιότερη εκδοτική δραστηριότητα στο χώρο της, το κεντρικό της όργανο, η Μεγάλη Ελλάς, κυκλοφόρησε 100 σχεδόν φύλλα και είναι ένα από τα μακροβιότερα έντυπα της περιόδου αυτής. Τον Σεπτέμβριο του 1943, όταν ο ΕΔΕΣ της Αθήνας διασπάστηκε από τον υπόλοιπο ΕΔΕΣ, η διάσπαση μεταφέρθηκε και στη νεολαία του. Έτσι, το τμήμα της ΕΔΕΕ που τάχθηκε με τον "ΕΔΕΣ Αθηνών", τη μερίδα δηλαδή που συνεργάστηκε με την κατοχική κυβέρνηση και τα Τάγματα Ασφαλείας εξέδωσε δικό του έντυπο, με τίτλο Δημοκρατική Φλόγα, στο οποίο αποκήρυσσαν το επίσημο έντυπο του ΕΔΕΣ, τη Δημοκρατική Σημαία.[60]

Αντάρτικο τραγούδι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στα αντάρτικα τραγούδια του ΕΔΕΣ επιχειρείται η σύνδεση μεταξύ των ανταρτών και της Αρχαίας Ελλάδας όπως το παρακάτω:[61]

Ξύπνα αίμα της Ελλάδας,

των σοφών και των ηρώων,

με το πνεύμα της παλλάδος,

και της Σπάρτης την ορμή,

γι΄αναστηθεί και πάλι, και να αστράψει πιο μεγάλη, μες τον κόσμο η δύναμης μας, δύναμις Ελληνική. (Δημήτριος Σούντζος - Δύναμις Ελληνική)

  • Τα ντουφέκια μας βροντούν

Της ελευτεριάς τ' αστέρι ανατέλλει στα βουνά, τα ντουφέκια μας βροντάνε. Ζήτω, ζήτω η Λευτεριά.

Ζήτω ο Ζέρβας, ζήτω ο Αγόρος που γυρίζουν στα βουνά για να 'ρθει Δημοκρατία. Ζήτω, ζήτω η Λευτεριά.

Η Ελλάδα μας τρεις χρόνους είναι αλυσόδετη κι από μας πάλι προσμένει την ελευθεριά να δει.

Κι ο Αώος το ποτάμι που' δε τόσες λεβεντιές, θα μας δει ξανά και πάλι να περνούμε νικητές.

Ζει ο «Λάμπρος ο Κατσώνης», ζει κι ο «Παπανικολής», που εστόλισαν με δάφνες τα νερά της Αφρικής. Ζήτω ο «Αβέρωφ», ζήτω ο Στόλος, ζήτω ο Εθνικός Στρατός

Ζήτω η Μεγάλη Ελλάδα, ζήτω ο Ζέρβας αρχηγός.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Τζούκας Ευάγγελος, Οι οπλαργηγοί του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο: τοπικότητα και πολιτική ένταξη. Διδακτορική διατριβή, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, 2003, σελ. 16-18.
  2. ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΦΑΙΔΩΝΑ ΜΑΗΔΩΝΗ (24.6-10. 9. 1944) HAGEN FLEISCHER Επιμέλεια : ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΣΤΕΡΓΕΛΛΗΣ "Μνήμων 9" 1984 σελ 36-37
  3. Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, Μιχάλης Λυμπεράτος, "Οι οργανώσεις της Αντίστασης" Τόμος Γ', Μέρος Β' Κατοχή - Αντίσταση, 2007, εκδόσεις Βιβλιόραμα σελ 35-36
  4. Ταυτότητες πρακτόρων και κωδικά ονόματα Η δραστηριότητα των βρετανικών υπηρεσιών πληροφοριών στην Ελλάδα 1939-1944 Θεόδωρος Σαμπατακάκης Φιλίστωρ, 2006 σελ 176
  5. Στέμμα και Σβάστικα, τόμος 2, σελ 214
  6. Β. Τζούκας, Οι οπλαρχηγοί του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο
  7. Στέμμα και Σβάστικα, τόμος 2, σελ 224-226
  8. Βαγγέλης Τζούκας, οι οπλαρχηγοί του ΕΔΕΣ στην Ηπειρο, σελ.42
  9. Στέμμα και Σβάστικα, τόμος 2, σελ 218-219, 224-226
  10. Αρχείο ΕΛΑΣ, έγγραφο 62, ημερομηνία 20/10/1943
  11. ΑΡΗΣ ΒΕΛΟΥΧΙΩΤΗΣ Πρωταγωνιστής στον Εμφύλιο Tου Ιάσονα Χανδρινού Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Ιστορία του Έθνους (τεύχος 5, Ιούνιος 2009, σελ.26-33) της εφημερίδας Έθνος
  12. Βαγγέλης Τζούκας, οι οπλαρχηγοί του ΕΔΕΣ στην Ηπειρο, σελ. 42
  13. Μιχάλης Μυριδάκης, Αγώνες της φυλής, σελ. 217
  14. Βαγγέλη Τζούκα, ΟΙ ΟΠΛΑΡΧΗΓΟΙ ΤΟΥ ΕΔΕΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ 1942-44, έκδοση ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΝ ΤΗΣ «ΕΣΤΙΑΣ» Αθήνα 2013
  15. Μάγερ (2009), σελίδες 32–33.
  16. Μάγερ (2009), σελ. 35.
  17. Χρυσοχοΐδης Ηλίας ενας στρατηγός της Βέρμαχτ αφηγείται..η παράδοση των Ιταλών, η σφαγή της Κεφαλλονιάς και οι σχέσεις με τον ΕΔΕΣ εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ ανακτήθηκε στις 2/5/2014
  18. Μάγερ (2009), σελίδες 86–87.
  19. Δημοσθένη Κούκουνα ΟΙ ΜΥΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΕΙΣ ΤΟΥ Ε.Α.Μ. ΜΕ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΙΩΑΝ. ΡΑΛΛΗ ΚΑΙ Η ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΤΟΥ ΕΔΕΣ Άγνωστα ντοκουμέντα Εκδόσεις «Μέτρον» Αθήνα σελ 12
  20. ΈΞΙ ΣΤΙΓΜΕΣ ΤΟΥ ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΑΙΩΝΑ ΚΑΤΟΧΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ 1941-1944 ΤΑ ΝΕΑ ιστορία, Ίασονας Χανδρινός, Οι οργανώσεις της Εθνικής Αντίστασης καταγραφή και ανάλυση σελ 98
  21. Κρις Γουντχάουζ, Το μήλο της Έριδος, σελ. 141
  22. Κρις Γουντχάουζ, Το μήλο της Έριδος, σελ. 141, Πρόλογος στην ελληνική έκδοση, Εξάντας 1976
  23. 23,0 23,1 Μάγερ (2009), σελ. 122.
  24. Μάγερ (2009), σελίδες 110 και 112.
  25. Μάγερ (2009), σελ. 131.
  26. Μάγερ (2009), σελ. 127.
  27. Μάγερ (2009), σελ. 236.
  28. Μάγερ (2009), σελίδες 237–238.
  29. Μάγερ (2009), σελίδες 238–239.
  30. Μάγερ (2009), σελ. 239.
  31. 31,0 31,1 Μάγερ (2009), σελ. 242.
  32. Φλάισερ (2009), σελ. 274.
  33. Φενάκη και σβάστικα. Συγγραφέας, Ιωάννου Κώστας Ε. Εκδότης, Σμπίλιας Έτος έκδοσης, 1997
  34. Βουλευτές, εφημερίδες και απόγονοι βετεράνων του ΕΔΕΣ επιχειρούν να λογοκρίνουν διδακτορική διατριβή Με το ψαλίδι παρά πόδα
  35. ΑΡΧΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 17.11.2013 ΕΔΕΣ, Αντίσταση και Εμφύλιος Του Ηλια Μαγκλινη
  36. Τα πολλά πρόσωπα του ΕΔΕΣ Συνέντευξη με τον κοινωνιολόγο Βαγγέλη Τζούκα που ξαναδιαβάζει τις πηγές για το εδεσίτικο αντάρτικο στην Ηπειρο. Η ανατροπή των κοινοτοπιών για την οργάνωση του Ναπολέοντος Ζέρβα, εφημερία ΤΟ ΒΗΜΑ ανακτήθηκε στις 26/10/2014
  37. Δυο επαναστάσεις και αντεπαναστάσεις, Ρίχτερ, σελ. 33 έως 55
  38. Οι αγώνες της Φυλής, Μιχάλης Μυριδάκης
  39. Άγνωστα γεγονότα της Εθνικής Αντίστασης, κώστας Ιωάννου
  40. Βάσος Μαθιόπουλος, Εθνική αντίσταση και οι σύμμαχοι, εκθέσεις 1/C υπ. 6150/1/5/44
  41. Οι ναζί για την εθνική αντίσταση, επτά απόρρητες εκθέσεις του Χίτλερ, εκδόσεις Δρόμων/μηνύματα, σελ. 41,42
  42. Άγνωστα γεγονότα της Εθνικής Αντίστασης, Κώστας Ιωάννου
  43. Φενάκη και Σβάστικα, Κώστας Ιωάννου, σελ.195
  44. Συνοπτική Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης, Σόλων Ζ. Γρηγοριάδης, σελ.393/503
  45. Πως πλαστογραφείται η ιστορία της εθνικής αντίστασης, Κώστας Ιωάννου, Εκδόσεις Εταιρία μελέτης Ελληνικής Ιστορίας
  46. ΕΔΕΣ Άγνωστες πτυχές από την ιστορία της οργάνωσης Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος Περισκόπιο, 2007 σελ 92
  47. Ταυτότητες πρακτόρων και κωδικά ονόματα Η δραστηριότητα των βρετανικών υπηρεσιών πληροφοριών στην Ελλάδα 1939-1944 Θεόδωρος Σαμπατακάκης Φιλίστωρ, 2006 σελ 52
  48. Γιάννης Σκαλιδάκης, ιστορικός - προσωπικό ιστολόγιο Τρίτη, 27 Οκτωβρίου 2009 Η Αθήνα ενάντια στην ύπαιθρο. Η εκστρατεία των Ταγμάτων Ασφαλείας από την Αθήνα στην Εύβοια (δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ο Πολίτης, τεύχος 163, Φεβρουάριος 2008)
  49. Διονυσίου Μπενετάτου, η Αντίσταση χωρίς πέπλα, εκδόσεις Δωδώνη 1981 σελ 113
  50. Δημοκρατική Σημαία, Αθήνα 26 Νοεμβρίου 1943
  51. Ιωάννης Βουλπιώτης: Ο Ελληνας που συμπάθησε ο Χίτλερ Παπαδημητρίου Λένα , εφημερίδα το Βήμα ανακτήθηκε στις 23/4/2014
  52. Φλάισερ (2009), σελίδες 22–25.
  53. Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, Τόμος Γ', Μέρος Β' Κατοχή - Αντίσταση, 2007, εκδόσεις Βιβλιόραμα σελ 39
  54. ΕΔΕΣ Άγνωστες πτυχές από την ιστορία της οργάνωσης Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος Περισκόπιο, 2007 σελ 92
  55. Το τιμωρό χέρι του λαού Η δράση του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ στην κατεχόμενη πρωτεύουσα 1942-1944 Συγγραφέας: Ιάσονας Χανδρινός σελ 249-250
  56. Φλάισερ (2009), σελ. 402.
  57. ΠΕΑΝ (1941-1945): Πανελλήνιος Ένωση Αγωνιζόμενων Νέων Ευάνθης Χατζηβασιλείου Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, 2004 σελ 214
  58. Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα ό.π... σελ 42
  59. Αρχείο ΕΔΕΣ, Τόμος 2/1 Έγγραφα 1-2, περιόδος Α
  60. Ιστορικό αρχείο Ελληνικής νεολαίας, Νεανικός τύπος
  61. ΄Ελεγείες πολεμικά θούρια

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Μάγερ, Χέρμαν Φρανκ (2009). Αιματοβαμμένο Εντελβάις. Η 1η Ορεινή Μεραρχία, το 22ο Ορεινό Σώμα Στρατού και η εγκληματική δράση τους στην Ελλάδα, 1943-1944. τ.Βʹ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας. ISBN 978-960-05-1425-4. 
  • Φλάισερ, Χάγκεν (2009) [1995]. Στέμμα και σβάστικα, η Ελλάδα της Κατοχής και της Αντίστασης, 1941-1944. Το ΒΗΜΑ βιβλιοθήκη, Ο ελληνικός εικοστός αιώνας βήμα προς βήμα (09). τ.Βʹ. Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη. ISBN 978-960-469-680-2. 
  • περιοδικό Ιστορικές Σελίδες, τεύχος 30 (08/08), σελ 73-83]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Wikisource logo
Στη Βικιθήκη υπάρχει υλικό που έχει σχέση με το θέμα:
  • Τζούκας, Ευάγγελος. «Οι οπλαρχηγοί του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο: τοπικότητα και πολιτική ένταξη». Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών. Τμήμα Κοινωνιολογίας, 2003 [1]