Το ξύλο βγήκε από τον παράδεισο

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Το ξύλο βγήκε από τον παράδεισο
ToKsyloVgikeApoTonParadeiso.jpg
Αφίσα της ταινίας
ΣκηνοθεσίαΑλέκος Σακελλάριος
ΠαραγωγήΦίνος Φιλμ
ΣενάριοΑλέκος Σακελάριος
ΙστορίαΑλέκου Σακελλάριου
Βασισμένο σεΤο ξύλο βγήκε από τον παράδεισο (θεατρικό)
ΠρωταγωνιστέςΑλίκη Βουγιουκλάκη
Δημήτρης Παπαμιχαήλ
Χρήστος Τσαγανέας
Διονύσης Παπαγιαννόπουλος
Γιώργος Γαβριηλίδης
Θόδωρος Μορίδης
Μαρίκα Κρεββατά
Ορέστης Μακρής Μέλπω Ζαρόκωστα Άννα Μαντζουράνη Θόδωρος Μορίδης Μπέμπη Κούλα Άννυ Παπακωνσταντίνου
ΜουσικήΜάνος Χατζιδάκις
ΤραγούδιΑλίκη Βουγιουκλάκη, Τρίο Μέλοντυ
ΦωτογραφίαΝτίνος Κατσουρίδης
ΜοντάζΝτίνος Κατσουρίδης
ΣκηνογραφίαΜάρκος Ζέρβας
ΧορογραφίαΜανώλης Καστρινός
Εταιρεία παραγωγήςΦίνος Φιλμ
ΔιανομήΦίνος Φιλμ
Πρώτη προβολή16 Νοεμβρίου 1959 (Ελλάδα)
Κυκλοφορία15 Μαρτίου 2006 (DVD)
Διάρκεια94΄
ΠροέλευσηΕλλάδα
ΓλώσσαΕλληνική

Το ξύλο βγήκε από τον παράδεισο είναι ελληνική αισθηματική κωμική ταινία του 1959, σε σενάριο και σκηνοθεσία Αλέκου Σακελλάριου και παραγωγή Φίνος Φιλμ. Στην ταινία πρωταγωνιστούν η Αλίκη Βουγιουκλάκη και ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ.[1]

Η κλασική αυτή ελληνική ταινία πρόκειται για μια από τις γνωστότερες και επικερδέστερες του Ελληνικού Κινηματογράφου. Ο ρόλος της μαθήτριας, Λίζας Παπασταύρου, εκτόξευσε την Αλίκη Βουγιουκλάκη και την έκανε σταρ. Η ταινία, στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης το 1960, βραβεύτηκε ως μια από τις καλύτερες ελληνικές ταινίες της πενταετίας 1955-1960.[2]

Πλοκή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η πλοκή της ταινίας εκτυλίσσεται γύρω από τον έρωτα που δημιουργείται μεταξύ ενός φτωχού, φιλότιμου καθηγητή, του Πάνου Φλωρά (Δημήτρης Παπαμιχαήλ) (φιλόλογος) και μιας νεαρής πλούσιας, κακομαθημένης μαθήτριας της Λίζας Παπασταύρου (Αλίκη Βουγιουκλάκη). Στην ταινία κιόλας, από την αρχή, αντιπαρατίθενται οι διαφορές της πλούσιας και της φτωχικής ζωής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, είναι η διαφορά στον τρόπο αντιμετώπισης του φαγητού μεταξύ του καθηγητή και της μαθήτριας. Η μαθήτρια, παρά το πλουσιοπάροχο γεύμα που έχει στη διάθεσή της, το περιφρονεί και το δίνει στο σκύλο της, ενώ ο καθηγητής αρκείται σε ό,τι μπορεί να του προσφέρει η οικονομική του θέση, και λέει ευχαριστώ.

Όλα αρχίζουν όταν ένας νεαρός φιλόλογος, ο Πάνος Φλωράς, αναζητεί δουλειά σε ένα σχολείο, όπου εκεί ως επί το πλείστον φοιτούν μαθήτριες οι οποίες κατάγονται από πλούσιες οικογένειες. Ο γυμνασιάρχης του σχολείου, προειδοποιεί τον φιλόλογο αμφιβάλλοντας ότι θα τα καταφέρει στη θέση αυτή, διότι είναι νεαρός και θεωρεί ότι τα κακομαθημένα κορίτσια του σχολείου θα του πάρουν τον αέρα. Ωστόσο, ο Φλωράς πείθει τον γυμνασιάρχη να τον προσλάβει, έστω δοκιμαστικά. Έτσι ο καθηγητής ξεκινά την παράδοση, αφού πρώτα τον παρουσιάζει ο γυμνασιάρχης.

Στην τάξη, θα προσπαθήσει να διδάξει Όμηρο, σύντομα όμως διαπιστώνει ότι τα κορίτσια έρχονται στο σχολείο περισσότερο για να κάνουν την πλάκα τους, χωρίς να υπολογίζουν τη μόρφωσή τους. Όλες προσπαθούν να πουν την πιο αστεία ατάκα ή, απλά, να πειράξουν τον καθηγητή τους. Οι πολλές διακοπές του μαθήματος όμως, για ανούσιους λόγους από την Παπασταύρου τον εξοργίζουν: τη σηκώνει όρθια και της λέει ό,τι πιστεύει για εκείνη και, γενικότερα, για αυτούς που έχουν λεφτά και δεν έχουν ανάγκη να δουλέψουν, συγκρίνοντας τις πλούσιες του μαθήτριες, με τους φτωχούς μαθητές που είχε. Τους κάνει κοινώς ένα κήρυγμα περί ηθικής. Αυτό έχει όμως ως αποτέλεσμα οι μαθήτριες να νευριάσουν και να αντιδράσουν, έτσι η Παπασταύρου προτίθεται να βάλει τον πατέρα της να μιλήσει στον γυμνασιάρχη για αυτόν τον Φλωρά.

Χαρακτηριστική σκηνή της ταινίας, όπου ο Πάνος Φλωράς (Παπαμιχαήλ) χαστουκίζει τη Λίζα (Βουγιουκλάκη).

Παρόλα αυτά η Παπασταύρου βρίσκει έτερο τρόπο, ώστε να απαλλαγούν από την παρουσία του. Καθώς εκείνος γευματίζει στην τάξη, μπαίνει η Παπασταύρου, δήθεν για να πάρει μια σοκολάτα και του την προσφέρει. Αρχίζει να γίνεται πιο φιλική απέναντί του, αλλά όταν θα προσπαθήσει να του φτιάξει τη γραβάτα, εκείνος θα καταλάβει ότι τον πλησιάζει πονηρά και θα την χαστουκίσει. Η Παπασταύρου, αποφασισμένη να του δώσει ένα μάθημα, παρερμηνεύει τα γεγονότα στην μητέρα της και την βάζει να τηλεφωνήσει στον γυμνασιάρχη για να του πει ότι ακόμα ζαλίζεται από το χαστούκι που της έδωσε ο καθηγητής της. Ο γυμνασιάρχης οργίζεται από το γεγονός, αλλά οι συνάδελφοι καθηγητές δε συμμερίζονται αυτήν την άποψη, και τάσσονται υπέρ του Φλωρά. Τελικά, ο Φλωράς χάνει τη θέση του. Συνειδητοποιώντας όμως ότι δεν θα ξαναδεί τον καθηγητή της, η Παπασταύρου λέει την αλήθεια στη μητέρα της, ότι δηλαδή δεν τη χτύπησε τόσο πολύ όσο ισχυρίστηκε και ότι είναι κρίμα να χάσει τη δουλειά του ένας φτωχός άνθρωπος. Η Παπασταύρου βάζει τώρα τον πατέρα της να επέμβει και να διορθώσει τα πράγματα. Ο πατέρας της τάσσεται κι αυτός υπέρ του καθηγητή, λέγοντας του «ν' αγιάσει το χεράκι του». Εν τέλει, ο καθηγητής ξαναπιάνει δουλειά. Από εκεί και έπειτα όμως, όλοι οι υπόλοιποι καθηγητές θα ακολουθήσουν και αυτοί την μέθοδο του χαστουκιού, που, αν και δεν προβλεπόταν σε ένα τέτοιο κολλέγιο, κάνει τα πράγματα να ηρεμήσουν αισθητά.

Σε μια εκδρομή που πραγματοποιεί το σχολείο, η Παπασταύρου, η οποία έχει αναπτύξει αισθήματα για τον καθηγητή της, πιάνεται στα χέρια με μια συμμαθήτριά της, η οποία ήθελε να κάνει φάρσα στον Φλωρά, διότι χάρη σε αυτόν όλοι οι καθηγητές υιοθέτησαν την μέθοδο των χαστουκιών όποτε οι μαθήτριες παρεκτρέπονταν. Σε μια παράδοση του μαθήματος των αρχαίων ελληνικών, η Παπασταύρου σηκώνεται για να απαγγείλει και να μεταφράσει τον στίχο του Σοφοκλή:[i]

Ἔρως ἀνίκατε μάχαν, Ἔρως, ὃς ἐν κτήμασι πίπτεις,

ὃς ἐν μαλακαῖς παρειαῖς νεάνιδος ἐννυχεύεις,

φοιτᾷς δ᾽ ὑπερπόντιος ἔν τ᾽ ἀγρονόμοις αὐλαῖς· καί σ᾽ οὔτ᾽ ἀθανάτων φύξιμος οὐδεῖς

οὔθ᾽ ἁμερίων σέ γι᾽ ἀνθρώπων. ὁ δ᾽ ἔχων μέμηνεν.

σὺ καὶ δικαίων ἀδίκους φρένας παρασπᾷς ἐπὶ λώβᾳ

Όμως σύντομα, σταματάει την απαγγελία στη μέση, μη μπορώντας να συγκρατήσει άλλο τα δάκρυα της, δείχνοντας ότι πλέον μπορεί να μεταφράσει ένα αρχαίο κείμενο, αλλά και ότι είναι ερωτευμένη με τον καθηγητή της. Η λήξη της χρονιάς βρίσκει την μαθήτρια να προβιβάζεται, κι αυτό χάρη στον καθηγητή της, που την ενέπνευσε. Μετά από πολλές προσπάθειες, και αφού δεν κατάφερε να του πει τι νιώθει για αυτόν, μπαίνει στο αμάξι που την περιμένει η οικογένεια της. Ο πατέρας της, βλέποντας τον κύριο Φλωρά στον δρόμο σταματάει, του ζητάει να έρθει μαζί τους και εκείνος δέχεται. Η ταινία τελειώνει, ενώ οι υπόλοιπες μαθήτριες ακολουθούν το αμάξι, απαγγέλλοντας τον παραπάνω στίχο του Σοφοκλή.

Παραγωγή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην ταινία συναντήθηκαν για πρώτη φορά η Αλίκη Βουγιουκλάκη και ο Μάνος Χατζιδάκις, μια συνάντηση που έμελλε να γίνει η αρχή μακρόχρονης συνεργασίας, καθώς οι δυο τους, έχουν συνεργαστεί και σε άλλες ταινίες. Το σινγκλ της ταινίας, που περιείχε το Γκρίζο Γατί (πιο γνωστό ως Νιάου, βρε Γατούλα) και το Έχω ένα Μυστικό, έγινε μεγάλη εισπρακτική επιτυχία και αποτέλεσε τον πρώτο χρυσό δίσκο στην Ελλάδα.[3]

Στην εκδρομή του σχολείου, τα γυρίσματα της ταινίας έγιναν στον Σχοινιά. Τα γυρίσματα της σκηνής όπου η Βουγιουκλάκη τραγουδά το Γκρίζο Γατί κράτησαν 3 ημέρες. Τα γυρίσματα στο σχολείο έγιναν στο Κολλέγιο Αθηνών στο Παλαιό Ψυχικό,[4][5] την καλοκαιρινή περίοδο, κι έτσι ήταν άδειο από μαθητές.[6]

Πρόκειται για την πρώτη συνεργασία μεταξύ Αλέκου Σακελλάριου και Αλίκης Βουγιουκλάκη. Έγινε λογομαχία μεταξύ τους, διότι εκείνη θεωρούσε ότι ο Σακελλάριος έκανε περισσότερα πλάνα στην Νίκη Λινάρδου (μετέπειτα σύζυγο του σκηνοθέτη). Η Βουγιουκλάκη ζήτησε από τον διευθυντή παραγωγής, Φιλοποίμην Φίνο, να ελέγξει τις σκηνές, εκείνος συμφώνησε μαζί της, και οι σκηνές ξαναγυρίστηκαν.[7][8] Παρόλα αυτά, η συνεργασία Βουγιουκλάκη και Σακελλάριου συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια με τεράστια επιτυχία.[7]

Ο Αλέκος Σακελλάριος, αρχικά, είχε σκεφτεί, για τον ρόλο του Πάνου Φλωρά, τον ηθοποιό Δημήτρη Χορν. Ο Χορν όμως αρνήθηκε να ερμηνεύσει τον εν λόγω ρόλο, λέγοντας: «Όχι Αλέκο μου, δεν θα δεθώ εγώ στο άρμα της Βουγιουκλάκη σαν τον Μουσούρη».[7][9]

Ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της ταινίας, είναι τα πολλά χαστούκια που έδωσαν οι καθηγητές στις μαθήτριες, καθώς αυτός αποδείχτηκε ο τρόπος για να τις συνετίσουν. Στην ταινία δόθηκαν συνολικά 17 πραγματικά χαστούκια. Ήταν πραγματικά διότι οι συντελεστές ήθελαν να αποφύγουν τα πολύωρα γυρίσματα για μια επιτυχημένη και πειστική σκηνή.[9] Τον Ιούλιο του 1976, σε συνέντευξή του στην εκπομπή του Φρέντυ Γερμανού, Το πορτραίτο της Πέμπτης, ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος είπε:[10]

«Λοιπόν, γυρίζουμε, και είναι καμιά τρακοσαριά οι κοπέλες. Παίζουνε κι ώσπου να 'ρθει η σειρά μου είχα βγει απέξω. Αλλά περνάνε ώρες και δε με φωνάζουν μέσα να συνεχίσουμε. Τί γίνεται; Πάω μέσα, ρωτώ γιατί σταματήσαμε; Όχι, δε σταματήσαμε, αλλά το ξύλο, δε γίνεται το ξύλο, μου λένε. (...) Ποιος χτυπάει; Ο Ορέστης Μακρής, ο Τσαγανέας, ο Γαβριηλίδης κλπ. Δεν το πετυχαίνουν. "Φέρε μία!" λέω του Αλέκου του Σακελλάριου (...) Έρχεται μία και φραπ! "Δόξα σοι" ο Θεός, είπε ο Σακελλάριος. (...) Έρχεται άλλη. Από τις 300 κοπέλες όλες θέλανε, πλέον όμως όχι. (...) Κάποια ψηλή ξανθιά λέει "εγώ"! Κραπ! και λέει αυτή: "αχ, το δόντι μου" (...) θα πήγαινε όμως να το βγάλει στον γιατρό.»

Διανομή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ηθοποιός[11] Ρόλος[12]
Αλίκη Βουγιουκλάκη Λίζα Παπασταύρου
Δημήτρης Παπαμιχαήλ Πάνος Φλωράς
Χρήστος Τσαγανέας γυμνασιάρχης
Διονύσης Παπαγιαννόπουλος κ. Μακριδάκης
Ορέστης Μακρής κ. Γκίκας
Γιώργος Γαβριηλίδης κ. Μαυρομάτης
Θόδωρος Μορίδης Θεμιστοκλής Παπασταύρος
Μαρίκα Κρεββατά κ. Παπασταύρου
Μέλπω Ζαρόκωστα Πόπη Αλεξίου
Άννα Μαντζουράνη Πολυχρονοπούλου
Κατερίνα Γώγου Λαζάρου
Νίκη Λινάρδου Ξανθοπούλου
Άννυ Παπακωνσταντίνου Γιαδικιάρογλου
Μαίρη Μεταξά μαγείρισσα
Βαλεντίνη Ρούλη -
Γοργώ Χρέλια -
Άρης Βλαχόπουλος -
Άγγελος Λάμπρου -
Γιάννης Μπέρτος -
Παντελής Παλιεράκης -

Προβολή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ταινία προβλήθηκε στις αίθουσες των κινηματογράφων τη σεζόν 1959-60 και έκοψε 239.530 εισιτήρια, καταλαμβάνοντας την πρώτη θέση, ανάμεσα από 52 ταινίες, στη σχετική λίστα, της σεζόν εκείνης. Εκτός από τις καλές κριτικές που απέσπασε η ταινία, έσπασε και κάθε ρεκόρ εισιτηρίων, αφού, μόλις από την πρώτη εβδομάδα έκοψε πάνω από 100.000 εισιτήρια.[13] Η ταινία, παρ'όλα αυτά, πρόκειται για μεταφορά, του ομώνυμου, θεατρικού έργου, του Αλέκου Σακελλάριου.[3] Το έργο είχε ανέβει το 1944, και το ρόλο της Παπασταύρου ερμήνευσε η Μαρία Καλουτά.[7] Η κινηματογραφική μεταφορά, είχε τόσο μεγάλη επιτυχία, που κατά τη χειμερινή περίοδο άνοιξαν και οι θερινοί κινηματογράφοι, για να μπορέσουν να ικανοποιήσουν το κοινό, το οποίο ήθελε απεγνωσμένα να τη δει. Η ταινία θεωρείται πως είναι η πιο ειδωμένη ταινία στην Ελλάδα, καθώς μέσα στα πρώτα δέκα χρόνια, την είδαν πάνω από δέκα εκατομμύρια Έλληνες.[9][14]

Η Αλίκη Βουγιουκλάκη αρεσκόταν πολύ στο όνομα Λίζα για τους ρόλους της και σε πολλές ταινίες είχε αυτό το όνομα. Μάλιστα, το 1996, όταν εισήλθε στο Νοσοκομείο, στη γραμματεία έδωσε το όνομα Λίζα Παπασταύρου, δηλαδή το ίδιο όνομα με τον χαρακτήρα της ταινίας.[9]

Κληρονομιά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ιστορία της ταινίας δημοσιεύθηκε με τη μορφή σινερομάντζου στο περιοδικό Θεατής τον Αύγουστο του 1960, πράγμα που διήρκεσε για 24 εβδομάδες.[9] Έχει κυκλοφορήσει και στο εξωτερικό, με τίτλο Maidens' Cheek (μτφ: Μάγουλα κοριτσιών). Στις 15 Μαρτίου του 2006 κυκλοφόρησε σε μορφή DVD.[12]

Η ταινία έχει γίνει πολλές φορές θεατρική παράσταση από διάφορα σχολεία της Ελλάδας.[15]

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

i. ^ Έρωτα ανίκητε στη μάχη, Έρωτα, που σκλαβώνεις εκείνους που χτυπάς, συ που ξενυχτάς στα τρυφερά τα μάγουλα της κόρης, συ που γυρνάς στις θάλασσες και στις αγροτικές καλύβες και και σένα δεν μπορεί κανείς, μήτε θεός μητ' άνθρωπος εφήμερος, να σε ξεφύγει, κι αυτό που σ' έχει καταντά τρελός.[16] (Στίχοι 781-790).

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. «ΞΥΛΟ ΒΓΗΚΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ (ΤΟ) - Φιλμογραφία - Φιλμογραφία | Ταινιοθήκη Της Ελλάδος». www.tainiothiki.gr. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 30 Νοεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. 
  2. «Το ξύλο βγήκε από τον Παράδεισο». Ελληνικος κινηματογραφος. 30 Απριλίου 2017. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 10 Μαΐου 2019. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. 
  3. 3,0 3,1 Finos Film - 'Το Ξύλο Βγήκε Από Τον Παράδεισο' (1959), http://www.finosfilm.com/movies/view/37, ανακτήθηκε στις 2018-12-15 
  4. «22 νοσταλγικές φωτογραφίες από μέρη όπου έχουν γυριστεί ταινίες του Ελληνικού Κινηματογράφου (μέρος 2ο)». Ελληνικος κινηματογραφος. 2 Οκτωβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. [νεκρός σύνδεσμος]
  5. Lila (4 Ιουνίου 2016). «Κολλέγιο Αθηνών. Το σχολείο που ιδρύθηκε με τη στήριξη του Βενιζέλου για να "έχει την ελευθερία για καινοτομίες που στερείται το δημόσιο σχολείο". Πρώτος πρόεδρος ο Χαριλάου, που έδωσε το όνομά του σε συνοικία της Θεσσαλονίκης». ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. 
  6. «Ψυχικό: Το Νέο είναι ωραίο, το Παλαιό είναι... αλλιώς». Athens magazine. 5 Ιανουαρίου 2011. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 fani (10 Σεπτεμβρίου 2015). «Δ. Χορν προς Σακελλάριο: «Όχι Αλέκο, δεν θα δεθώ εγώ στο άρμα της Βουγιουκλάκη σαν τον Μουσούρη». Σακελάριος προς Βουγιουκλάκη: "δεν θα μου πεις εσύ ένα σκατό πως να κάνω τη δουλειά μου". Το ξύλο βγήκε απ' τον παράδεισο, τα παρασκήνια». ΜΗΧΑΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. 
  8. «Ιστορίες του παλιού κινηματογράφου vol. 56 (pics & vids)». www.gazzetta.gr. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 «Το ξύλο βγήκε απ' τον Παράδεισο - retroDB». www.retrodb.gr. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 27 Οκτωβρίου 2016. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. 
  10. Αρχείο Δημόσιας Τηλεόρασης, Ταινιοθήκη Τηλεόρασης[νεκρός σύνδεσμος] Στη σειρά «ΕΚΠΟΜΠΕΣ ΠΟΥ ΑΓΑΠΗΣΑ» ο ΦΡΕΝΤΥ ΓΕΡΜΑΝΟΣ παρουσιάζει μια ανθολογία από τις εκπομπές του, συμπληρώνοντας πορεία 25 χρόνων στην ελληνική τηλεόραση. Καλεσμένος στο στούντιο στην εκπομπή «ΤΟ ΠΟΡΤΡΑΙΤΟ ΤΗΣ ΠΕΜΠΤΗΣ» είναι ο μεγάλος Έλληνας κωμικός Ηθοποιός ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ. (-00:23:26)
  11. «Το Ξύλο Βγήκε απ' τον Παράδεισο :: Κλασική ελληνική ταινία | Ταινίες Ελληνικού Κινηματογράφου Classic Greek Cinema». Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. 
  12. 12,0 12,1 «Cine.gr - Τανίες Το Ξύλο Βγήκε απ`τον Παράδεισο - Maiden`s Cheek - AKA : Το Ξύλο Βγήκε από τον Παράδεισο». www.cine.gr. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. 
  13. Περιοδικός Τύπος, Πάρη Νουάρδου, Μια ζωή σαν παραμύθι, Αλίκη (σ. 26)
  14. «Το Ξύλο Βγήκε Απ' τον Παράδεισο». www.cinehellas.com. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 30 Δεκεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. 
  15. «Το ξύλο βγήκε απ τον παράδεισο...». taxydromos.gr. Ανακτήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. [νεκρός σύνδεσμος]
  16. Απαντα Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων, Σοφοκλέους Τραγωδίαι, (ΠΑΠΥΡΟΣ, 1975) (σ, 56-57)

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Ταινίες για φίλημα, Εξάντας
  • Δίτομη Εγκυκλοπαίδεια Ελληνικός Κινηματογράφος, 2005, Ελληνικά Γράμματα ISBN 9604067761

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]