Αρματωλοί

Αρματωλός και στη δημοτική αρματολός. Του ονόματος αυτού έχουν προβληθεί πολλές ετυμολογίες. Κατά τους μεν, προέρχεται από αναγραμματισμό της ελληνικής λέξης αμαρτωλός (ο εν αμαρτίες), κατά τους δε, εκ του αρματολόγος → αρματολόος → αρματολός, κατ' άλλους ακόμη, εκ του λατινικού/ενετικού armatore (που ήταν ό,τι και οι αρματολοί). Σε κάθε περίσταση το όνομα είναι νεότερο, αλλά ο θεσμός φαίνεται παλαιότερος.

Βυζαντινή περίοδος

Κατά τη Βυζαντινή περίοδο εντοπίζεται ο πρόδρομος του αρματολού στον ακρίτα όπως και ο απελάτης θεωρείται ο πρόδρομος του κλέφτη. Οι αρματωλοί (ή "οπλισμένοι άνθρωποι") ήταν τοπικοί Έλληνες χωρικοί που λειτούργησαν ως στρατιωτικές και αστυνομικές μονάδες κυβερνώντας τα βυζαντινά εδάφη.

Ιστορικά το όνομα εμφανίζεται κατά τον 15ο αιώνα επί των Βενετών που μίσθωναν φρουρές Ελλήνων μαχητών στους οποίους και ανέθεταν την φύλαξη των κτήσεών τους στον ελλαδικό χώρο. Τέτοιος ακριβώς αρματολός υπήρξε ο Κροκόδειλος Κλαδάς.

Οθωμανική περίοδος

Η ιστορία των αρματωλών δεν αρχίζει στους οθωμανικούς χρόνους. Στην πραγματικότητα, η ολόκληρη στρατιωτική/αστυνομική οργάνωσητων αρματωλών ήταν γνωστή ως αρματωλισμός. Η ίδια η οργάνωση βασίστηκε μακριά της φεουδαρχίας κάτω από την οποία οι στρατιωτικές/αστυνομικές μονάδες διατήρησαν τα καθήκοντά τους σε αντάλλαγμα των τίτλων του εδάφους. Μετά τη κατάκτηση του ελλαδικού χώρου από τους Τούρκους το σύστημα αυτό ακολούθησαν και οι νέοι κατακτητές αναθέτοντας στους αρματολούς (ή καπετάνιους) την ασφάλεια και την ειρήνη (ησυχία) στις ορεινές και δυσπρόσιτες ή και δυσυπότακτες περιοχές όπου η αντίσταση στη ξενική εξουσία εκδηλωνόταν με πλείστες ληστείες ή αυθαιρεσίες των κλεφτών, πολλοί εκ των οποίων μετατάχθηκαν στις τάξεις των αρματωλών κατόπιν συνθήκης με τους Τούρκους, παρέχοντας σ΄ αυτούς πολλά και μεγάλα προνόμια.

Έτσι η Μακεδονία, η Θεσσαλία, η Ήπειρος, η Ακαρνανία και η Αιτωλία (ιδίως τα Άγραφα) απέβησαν οι κυριότερες έδρες των αρματωλών. Αντίθετα στη Πελοπόννησο δεν αναπτύχθηκε ο αρματολισμός όπως εκείνος στη Ρούμελη και στην Ήπειρο. Στη Πελοπόννησο οι κάποι και οι μεϊντάνηδες συμπεριφέρονταν όπως οι αρματολοί.

Αν και δεν συστηματοποιήθηκε ο θεσμός αυτός (ο αρματολισμός) παρά ταύτα οι παραπάνω περιοχές, από Αξιό μέχρι Αμβρακικό και Κορινθιακό κόλπο, διαιρέθηκαν σε αρματολίκια ή προτάκτα των οποίων οι καπετάνοι έχοντας συνήθως εξουσία διαδοχικά μεταβιβαζόμενη κατ΄ αρρενογονία (κληρονομική), στην αρχή υποτάσσονταν στον Πασά της Περιφέρειας και αργότερα όλοι μαζί στον Δερβετζή πασά.

Κατά τον 18ο αιώνα τα γνωστά «αρματολίκια» στον ελλαδικό χώρο ήταν δεκαεπτά εκ των οποίων τα δέκα στη Θεσσαλία και Ανατολική Στερεά Ελλάδα, τέσσερα στη Ήπειρο, Ακαρνανία και Αιτωλία και τρία στη Μακεδονία.

Ο κάθε καπετάνος είχε τα παλικάρια του. Εξ αυτών ο καλύτερος και ικανότερος, θεωρούμενος και ως υπαρχηγός και γραμματέας, ενίοτε και διάδοχος του καπετάνου, ονομαζόταν πρωτοπαλίκαρο.

Παροιμιώδης κατέστη πολλών εξ αυτών η ευθυβολία (με κύριο όπλο το καριοφίλι), η ταχύτητα δρόμου, η δεξιότητα στο άλμα και στη ρίψη ακόμα και δίσκου, με όχι και κατώτερη καρτερία στη δίψα, την πείνα, αλλά και σε επώδυνα βασανιστήρια, προκειμένου να αντιμετωπίσουν τους κλέφτες, των οποίων και αυτών η ζωή είναι δύσκολο να βρεθούν τα όρια που χώριζαν εκείνη των μεν από τους δε.

Οι αρματολοί εκστράτευαν, έβγαιναν στη παγάνα, συνήθως τη νύχτα όταν οι κλέφτες εξέρχονταν από το ολημέριο → λημέρι τους. Η δε κλεφτουριά αμυνόταν σθεναρά από πρόχειρο οχύρωμα καλούμενο μετερίζι. Η αιφνίδια και γενική έφοδος ονομαζόταν γιουρούσι και γινόταν με γυμνά ξίφη και αλαλαγμούς (πολεμικές κραυγές).

Πριν το 1821

Με το πέρασμα όμως των χρόνων οι δύο αυτές κατηγορίες ομάδων άρχισαν να πλησιάζουν και να συντάσσονται επάλληλα λαμβάνοντας κάποια εθνική χροιά κατά των κατακτητών με αποτέλεσμα να προπαρασκευασθεί το απαιτούμενο εθνικό φρόνημα και, έτσι, κλέφτες και αρματολοί να αποτελέσουν τις σημαντικότερες δυνάμενες επίσημα ομάδες που έφεραν οπλισμό και ικανή στρατιωτική προπαίδευση, ώστε να επωμιστούν το μεγαλύτερο βάρος του Αγώνα της Εθνεγερσίας.

Θυσίες και μαρτύρια όπως του Αθανάσιου Διάκου είναι συνέχεια εκείνων των αρματολών όπως ο Βλαχάβας και ο Κατσαντώνης που απορρέουν από τον εθισμό στην ιδέα του θανάτου που ευχόντουσαν να τους βρει στο πεδίο της μάχης απαλλαγμένο βασάνων, όταν την ώρα του ποτού και του φαγητού εξέφραζε η ευχή τους καλό βόλι ή καλό μολύβι. Πολλές ήταν οι σκηνές της επανάληψης της συγκινητικής εκείνης συνήθειας όταν θανάσιμα τραυματισμένοι παρακαλούσαν τους συντρόφους τους, να τους αποκεφαλίσουν για να τους σώσουν έτσι από την εχθρική περιύβριση.

Η πρώτη ιστορική εμφάνιση των αρματολών και η κατά μικρόν ανάμειξη και σύμπραξη των κλεφτών διαφάνηκε το 1585 κατά τον πόλεμο των Βενετών κατά των Τούρκων, στην υποκινούμενη επανάσταση του Θεοδωράκη Μπούα-Γρίβα στην Ακαρνανία και Ήπειρο και των αρματολών της Ηπείρου Πούλιου Δράκου και Μαλάμου. Η Πύλη όμως συνέχισε να έχει εμπιστοσύνη στα ένοπλα αυτά σώματα μέχρι το 1684 όπου τα πράγματα αλλάζουν ουσιαστικά και οι πολιτοφύλακες της Πύλης, οι αρματολοί, γίνονται οι φορείς της εθνικής ιδέας. Σ΄ αυτή την αξιομνημόνευτη περίοδο της ατυχούς επανάστασης των τελευταίων ετών του 17ου αιώνα διακρίνονται ο Σουμίλας, ο Μεϊντάνης, ο Λιβίνης, ο Κούρμας, οι Βαλαωρίτες κ.ά.

Με αρματολούς συμμαχεί, εκτός της Πύλης, και ο Αλή Πασάς. Αυτές τις ομάδες υποκινεί και η Αυτοκράτειρα της Ρωσίας Αικατερίνη η Μεγάλη. Μέσα από αυτές θα ξεπηδήσουν οι μεγάλοι αρματολοί Οδυσσέας Ανδρούτσος, Γεώργιος Καραϊσκάκης, Αθανάσιος Διάκος, Μάρκος Μπότσαρης που αρχικά θα ενταχθούν στην υπηρεσία του Αλή Πασά κατά του Σουλτάνου. Ο ίδιος δε ο Αλή Πασάς διέθεσε τον προστατευόμενό του, εξωμότη του γαλλικού στρατού, Μανσούρ εφέντη, για τη στρατιωτική μόρφωσή τους. Όταν το 1820 ο Αλής κηρύσσει την αποστασία του από τη Πύλη, στους Έλληνες αρματολούς στήριξε το βάρος των ελπίδων του.

Αν και το επιχείρημά του ναυάγησε, δεν συν-αποσβέσθηκε η επιθυμία των αρματολών για ανεξαρτησία, όταν κηρύχθηκε η Επανάσταση του 1821.