Φαν Νόλι

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Φαν Νόλι
Fan Stilian Noli.jpg
Ο Φαν Νόλι
Γενικές πληροφορίες
Όνομα στη
μητρική γλώσσα
Fan Stilian Noli (Αλβανικά)
Γέννηση6  Ιανουαρίου 1882[1][2]
Ύψαλα
Θάνατος13  Μαρτίου 1965[1][2]
Φορτ Λόντερντεϊλ[3]
Αιτία θανάτουχειρουργικές περιπλοκές
ΕθνικότηταΑλβανοί
Χώρα πολιτογράφησηςΑλβανία
ΘρησκείαΟρθόδοξη Εκκλησία της Αλβανίας
Εκπαίδευση και γλώσσες
ΣπουδέςΠανεπιστήμιο Χάρβαρντ
Πανεπιστήμιο της Βοστώνης[4]
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότηταγλωσσολόγος
πολιτικός[5]
ιερέας
διπλωμάτης
ιστορικός
μεταφραστής
δημοσιογράφος
συγγραφέας
μεταφραστής της Βίβλου
ποιητής
συνθέτης[6]
Αξιώματα και βραβεύσεις
ΑξίωμαΠρωθυπουργός της Αλβανίας (Ιουνίου 1924 – Δεκεμβρίου 1924)
Υπογραφή
Fan Noli (nënshkrim).svg
Commons page Σχετικά πολυμέσα

Ο Θεοφάν Στιλιάν Νόλι (αλβανικά: Theofan Stilian Noli‎), γνωστός ως Φαν Νόλι (αλβανικά: Fan Noli‎, 6 Ιανουαρίου 188213 Μαρτίου 1965), ήταν Αλβανός συγγραφέας, λόγιος, διπλωμάτης, πολιτικός, ιστορικός και ιδρυτής της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Αλβανίας, ο οποίος διετέλεσε Πρωθυπουργός και αντιβασιλέας της Αλβανίας το 1924 κατά τη διάρκεια της επανάστασης του Ιουνίου.

Ο Φαν Νόλι τιμάται στην Αλβανία ως υποστηρικτής της λογοτεχνίας, της ιστορίας, της θεολογίας, της διπλωματίας, της δημοσιογραφίας, της μουσικής και της εθνικής ενότητας. Διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην εδραίωση της αλβανικής γλώσσας ως εθνικής γλώσσας της Αλβανίας με πολυάριθμες μεταφράσεις αριστουργημάτων της παγκόσμιας λογοτεχνίας.[7] Έγραψε επίσης εκτενώς στα αγγλικά: ως λόγιος και συγγραφέας μιας σειράς δημοσιεύσεων για τον Σκεντέρμπεη, τον Σαίξπηρ, τον Μπετόβεν, θρησκευτικά κείμενα και μεταφράσεις.[7] Έγραψε μετάφραση της Καινής Διαθήκης στα αγγλικά, την Καινή Διαθήκη του Κυρίου και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού από το εγκεκριμένο ελληνικό κείμενο της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης και της Εκκλησίας της Ελλάδος (The New Testament of our Lord and Savior Jesus Christ from the approved Greek text of the Church of Constantinople and the Church of Greece), η οποία δημοσιεύθηκε το 1961.

Ο Νόλι έλαβε πτυχία από το Χάρβαρντ (1912)[8], το Ωδείο της Νέας Αγγλίας (1938) και τέλος το διδακτορικό του δίπλωμα από το Πανεπιστήμιο της Βοστώνης (1945).[9][10] Χειροτονήθηκε ιερέας το 1908, ιδρύοντας έτσι την Αλβανική Εκκλησία και εξύψωσε την αλβανική γλώσσα σε εκκλησιαστική χρήση. Κατοίκησε στην Αλβανία για σύντομο διάστημα μετά τη διακήρυξη της ανεξαρτησίας του 1912. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Νόλι ηγήθηκε των διπλωματικών προσπαθειών για την επανένωση της Αλβανίας και έλαβε την υποστήριξη του αμερικανικού προέδρου Γούντροου Ουίλσον. Αργότερα ακολούθησε διπλωματική-πολιτική σταδιοδρομία στην Αλβανία, οδηγώντας με επιτυχία την προσπάθεια ένταξης της Αλβανίας στην Κοινωνία των Εθνών.

Μία σεβαστή προσωπικότητα που παρέμεινε επικριτική στη διαφθορά και τις αδικίες στην αλβανική κυβέρνηση, ο Φαν Νόλι κλήθηκε να ηγηθεί της Επανάστασης του Ιουνίου του 1924. Στη συνέχεια υπηρέτησε ως πρωθυπουργός μέχρι την ανατροπή της επαναστατικής κυβέρνησης του από τον Αχμέτ Ζόγου. Εξορίστηκε στην Ιταλία και εγκαταστάθηκε μόνιμα στις Ηνωμένες Πολιτείες τη δεκαετία του 1930, αποκτώντας αμερικανική υπηκοότητα και συμφώνησε να ολοκληρώσει την εμπλοκή του στην πολιτική. Έζησε το υπόλοιπο της ζωής του ως ακαδημαϊκός, θρησκευτικός ηγέτης και συγγραφέας.

Βιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο νεαρός Φαν Νόλι ως ιερέας (1908).

Ο Φαν Νόλι γεννήθηκε το 1882 στο αλβανικό χωριό Ιμπρίκτεπε (αλβανικά: Qytezë‎) της Ανατολικής Θράκης (τότε τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) ως Θεοφάνης Στυλιανός Μαυρομάτης.[11][12][13][14][15][16][17][18][19] Ήταν Αλβανός[20][21] της Ανατολικής Ορθόδοξης πίστης. Καταγόταν από ορθόδοξη αλβανική κοινότητα, η οποία είχε διαφύγει κατά τις κοινωνικοπολιτικές αναταραχές (18ος αιώνας) από τη σημερινή νότια Αλβανία και εγκαταστάθηκε στη Θράκη σε περιοχές που είχαν ερημώσει λόγω προηγούμενων συγκρούσεων.[22] Κατά τη διάρκεια της νεανικής του ηλικίας, ο Νόλι έλαβε την εκπαίδευσή του από τα ελληνικά δημοτικά και δευτεροβάθμια σχολεία.[10] Ως νέος άντρας, ο Νόλι γύρισε όλη τη λεκάνη της Μεσογείου, μένοντας στην Αθήνα, στην Αλεξάνδρεια και στην Οδησσό και βγάζοντας τα προς το ζην ως ηθοποιός και μεταφραστής. Εκτός από τη γνώση της μητρικής αλβανικής γλώσσας, μιλούσε αρκετές γλώσσες όπως η ελληνική, η αγγλική, η γαλλική, η τουρκική και η αραβική.[23] Όντας δάσκαλος στην Αθήνα, ο Νόλι πήγε στο εξωτερικό, στην Αίγυπτο το 1903 και εργάστηκε ως δάσκαλος στο ελληνικό σχολείο[10] της Αλεξάνδρειας με το όνομα Θεοφάνης Μαυρομάτης ενώ δεν ασπαζόταν τα αλβανικά εθνικά αισθήματα.[24] Αργότερα στο έργο του ως δασκάλου και στο αιγυπτιακό θέατρο, ο Νόλι αγκάλιασε τα αλβανικά εθνικά αισθήματα.[25] Μέσα από τις επαφές του με το κίνημα των Αλβανών αποδήμων, έγινε ένθερμος υποστηρικτής του εθνικιστικού κινήματος της χώρας του και μετακόμισε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1906.[26] Αρχικά εργάστηκε στο Μπάφαλο της Νέας Υόρκης, σε πριονιστήριο και στη συνέχεια μετακόμισε στη Βοστόνη της Μασαχουσέτης και εργάστηκε ως χειριστής μηχανήματος σφράγισης ετικετών σε δοχεία.[23] Οι Νεότουρκοι (CUP) είχαν μια εχθρική αντιμετώπιση προς Αλβανούς ηγέτες όπως ο Φαν Νόλι, οι οποίοι ασκούσαν πολιτικές δραστηριότητες με τη βοήθεια εξωτερικών δυνάμεων.[27]

Περιστατικό του Χάντσον[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στη Βοστώνη, ορισμένοι Αλβανοί Χριστιανοί ήταν μέλη της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία ήταν σθεναρά αντίθετη με τον αλβανικό εθνικιστικό σκοπό. Όταν ένας Ελληνορθόδοξος ιερέας αρνήθηκε να εκτελέσει τις ταφικές τελετές για τον Κριστάκ Ντισνίτσα, μέλος της Ορθόδοξης Αλβανικής κοινότητας από το Χάντσον της Μασαχουσέτης λόγω των εθνικιστικών του δραστηριοτήτων, ο Νόλι και μια ομάδα Αλβανών εθνικιστών στη Νέα Αγγλία δημιούργησαν την ανεξάρτητη Αλβανική Ορθόδοξη Εκκλησία.[28][10] Ο Νόλι, ο πρώτος κληρικός του νέου ναού, χειροτονήθηκε ιερέας το 1908 από τον Αρχιεπίσκοπο Πλάτωνα (Ροζντεστβένσκι) της Ρωσικής Εκκλησίας στις Ηνωμένες Πολιτείες με αμφιλεγόμενη διαδικασία.[23][10][29] Με τη δημιουργία μιας ανεξάρτητης εκκλησίας και τον Νόλι να μεταφράζει τη λειτουργία στα αλβανικά, ήλπιζε να μειώσει την ελληνική επιρροή στην εκκλησία και να αντιμετωπίσει τον ελληνικό αλυτρωτισμό.[30] Ο Νόλι ήταν υποστηρικτής της αλβανικής ενότητας που θα υπερείχε τις μουσουλμανικές και χριστιανικές θρησκείες και θεωρούσε σημαντικό να ασκούνται αυτές οι θρησκείες στα αλβανικά και να στελεχώνονται από γηγενείς Αλβανούς κληρικούς και όχι αλλοδαπούς.[31]

Πολιτικές και θρησκευτικές δραστηριότητες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1908, ο Νόλι άρχισε τις σπουδές του στο Χάρβαρντ, λαμβάνοντας το πτυχίο του το 1912.[32] Τον Απρίλιο του 1912 ιδρύθηκε η Βάτρα (Εστία) μια αλβανοαμερικανική οργάνωση διασποράς με τους Νόλι και Φαΐκ Κονίτσα να υπηρετούν ως επικεφαλής της και να υποστηρίζουν τον αλβανικό κοινωνικοπολιτικό αυτοπροσδιορισμό μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.[33] Επέστρεψε στην Ευρώπη για να προωθήσει την ανεξαρτησία της Αλβανίας, πατώντας στην Αλβανία για πρώτη φορά το 1913.[32] Ο Νόλι επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, υπηρετώντας ως επικεφαλής της οργάνωσης Βάτρα της αλβανικής διασποράς.[32] Οι διπλωματικές του προσπάθειες στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη Γενεύη κέρδισαν την υποστήριξη του Προέδρου Γούντροου Ουίλσον για μια ανεξάρτητη Αλβανία και, το 1920, απέφεραν τη νέα έδρα μέλους στη νεοσύστατη Κοινωνία των Εθνών.[34] Μολονότι η Αλβανία είχε ήδη δηλώσει την ανεξαρτησία της το 1912, η προσχώρηση στην Κοινωνία των Εθνών παρείχε στη χώρα τη διεθνή αναγνώριση που απέτυχε να λάβει μέχρι τότε.[35]

Το 1921, ο Νόλι εισήλθε στο αλβανικό κοινοβούλιο ως εκπρόσωπος του φιλελεύθερου φιλοβρετανικού «Λαϊκού Κόμματος» (αλβανικά: Partia e Popullit‎), τον κυριότερο εκπρόσωπο του φιλελεύθερου κινήματος στη χώρα.[36] Τα υπόλοιπα κόμματα ήταν το συντηρητικό φιλοϊταλικό «Προοδευτικό Κόμμα» (αλβανικά: Partia Përparimtare‎) το οποίο ιδρύθηκε από τον Μέχντι Φράσερι και βρισκόταν υπό την ηγεσία του Αχμέτ Ζόγου, και το «Λαϊκό Κόμμα» (αλβανικά: Partia Popullore‎) του Τζαφέρ Ούπι. Οι συντηρητικοί του Ζόγου κυριαρχούσαν στην πολιτική σκηνή.[37][38] Το Συνέδριο του Μπεράτ το 1922 συγκλήθηκε για να θέσει επισήμως τις βάσεις της Αλβανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Σε αυτό ο Φαν Νόλι χειροτονήθηκε Επίσκοπος Κορυτσάς και αρχιεπίσκοπος πάσης Αλβανίας ενώ ο σχηματισμός της εκκλησίας θεωρούνταν σημαντικός για τη διατήρηση της εθνικής ενότητας της Αλβανίας.[28][39]

Ο Νόλι υπηρέτησε για λίγο στη θέση του Υπουργού Εξωτερικών στην κυβέρνηση του Τζαφέρ Ούπι.[40] Επρόκειτο για μια περίοδο έντονων αναταραχών στη χώρα μεταξύ των φιλελευθέρων και των συντηρητικών.[41] Μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας εναντίον του Ζόγου, οι συντηρητικοί εκδικήθηκαν δολοφονώντας έναν άλλο δημοφιλή φιλελεύθερο πολιτικό, τον Αβνί Ρουστέμι.[42] Η ομιλία του Νόλι στην κηδεία του Ρουστέμι ήταν τόσο δυναμική ώστε οι φιλελεύθεροι υποστηρικτές εξεγέρθηκαν εναντίον του Ζόγου και τον ανάγκασαν να διαφύγει στη Γιουγκοσλαβία (Μάρτιος 1924).[43] Τον Ζόγου διαδέχθηκε για σύντομο διάστημα ο πεθερός του, Σεφτσέτ Βερλάτσι, και ο φιλελεύθερος πολιτικός Ιλίαζ Βριόνι. Ο Νόλι ονομάστηκε πρωθυπουργός και αντιβασιλέας στις 17 Ιουλίου 1924.[44]

Πτώση και εξορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Επίσκοπος Φαν Νόλι, ιδρυτής της Ορθόδοξης Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Αλβανίας (1939).

Παρά τις προσπάθειές του να μεταρρυθμίσει τη χώρα, το «Πρόγραμμα Είκοσι Σημείων» του Νόλι ήταν μη δημοφιλές και η κυβέρνησή του ανατράπηκε από ομάδες πιστές στον Ζόγου την παραμονή των Χριστουγέννων εκείνης της χρονιάς.[45] Δύο εβδομάδες αργότερα, ο Ζόγου επέστρεψε στην Αλβανία και ο Νόλι έχοντας καταδικαστεί σε θάνατο διέφυγε στην Ιταλία.[46]

Έχοντας επίγνωση της εύθραυστης θέσης του, ο Ζόγου έλαβε δραστικά μέτρα για να εδραιώσει την επαναφορά του στην εξουσία. Μέχρι το τέλος του χειμώνα, δολοφονήθηκαν δύο από τους βασικούς ηγέτες της αντιπολίτευσης, ο Μπαϊράμ Τσούρι και ο Λουίτζ Γκουρακούτσι, ενώ άλλοι φυλακίστηκαν. Ο Νόλι ίδρυσε την «Εθνική Επαναστατική Επιτροπή» (αλβανικά: Komiteti Nacional Revolucionar‎) γνωστή και ως KONARE στη Βιέννη. Η επιτροπή εξέδιδε το περιοδικό με τίτλο «Εθνική Ελευθερία» (αλβανικά: Liria Kombëtare‎). Μερικοί από τους πρώτους Αλβανούς κομμουνιστές, όπως ο Χαλίμ Τζέλο ή ο Ριζά Τσέροβα ξεκίνησαν τις εκδοτικές τους δραστηριότητες σε αυτό το περιοδικό. Η επιτροπή στόχευε στην ανατροπή του Ζόγου και των συνεργατών του και στην αποκατάσταση της δημοκρατίας. Παρά τις προσπάθειες, η πρόσβαση και η επιρροή της επιτροπής στην Αλβανία ήταν περιορισμένη. Με την παρέμβαση του Κονσταντίν Μποσνιάκου, ενός παλαιού κομμουνιστή και μέλους της KONARE, η οργάνωση έλαβε άνευ όρων χρηματοδοτική στήριξη από την Κομμουνιστική Διεθνή. Επίσης, ο Νόλι και ο Μποσνιάκου επέτρεψαν στα εξόριστα μέλη της Επιτροπής Εθνικής Άμυνας του Κοσσυφοπεδίου (που τέθηκαν εκτός νόμου από τον Ζόγου) να λάβουν την ίδια οικονομική υποστήριξη.[47]

Το 1928, η KONARE άλλαξε το όνομά της σε «Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης» (αλβανικά: Komiteti i Çlirimit Kombëtar‎). Εν τω μεταξύ, στην Αλβανία, μετά από τρία χρόνια δημοκρατικού καθεστώτος, το «Εθνικό Συμβούλιο» κήρυξε την Αλβανία Συνταγματική Μοναρχία και ο Αχμέτ Ζόγου έγινε βασιλιάς.[48] Ο Νόλι επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1932 και σχημάτισε δημοκρατική αντιπολίτευση στον Ζόγου, ο οποίος από τότε είχε ανακηρυχθεί «βασιλιάς Ζογ Α΄». Στα επόμενα χρόνια, συνέχισε την εκπαίδευσή του, σπουδάζοντας και στη συνέχεια διδάσκοντας βυζαντινή μουσική και συνέχισε να αναπτύσσει και να προωθεί την αυτοκέφαλη Αλβανική Ορθόδοξη Εκκλησία την οποία είχε βοηθήσει στην ίδρυση της. Ενώ βρισκόταν στην εξορία, για σύντομο διάστημα συμμάχησε με τον βασιλιά Ζογ, ο οποίος έφυγε από την Αλβανία πριν από τους εισβάλλοντες Ιταλούς το 1939, αλλά δεν μπόρεσε να δημιουργήσει σταθερό μέτωπο κατα των δυνάμεων του Άξονα και του κομμουνισμού.

Μετά τον πόλεμο, ο Νόλι δημιούργησε ορισμένους δεσμούς με την κομμουνιστική κυβέρνηση του Ενβέρ Χότζα, η οποία κατέλαβε την εξουσία το 1944. Προσπάθησε ανεπιτυχώς να πείσει την αμερικανική κυβέρνηση να αναγνωρίσει το καθεστώς, αλλά οι αυξανόμενοι διωγμοί όλων των θρησκειών από τον Χότζα εμπόδισαν την εκκλησία του Νόλι να διατηρήσει δεσμούς με την ορθόδοξη ιεραρχία στην Αλβανία. Παρά την αντικληρική καμπή του καθεστώτος του Χότζα, ο διακαής αλβανικός εθνικισμός του Νόλι κίνησε την προσοχή του Ομοσπονδιακού Γραφείου Ερευνών των ΗΠΑ. Το γραφείο του FBI στη Βοστώνη έθεσε τον επίσκοπο υπό έρευνα για περισσότερο από μια δεκαετία χωρίς, όμως, κάποιο αποτέλεσμα.[49]

Το 1945, ο Φαν Σ. Νόλι έλαβε διδακτορικό δίπλωμα (Ph.D) στην ιστορία από το Πανεπιστήμιο της Βοστώνης[10] γράφοντας διατριβή για τον Σκεντέρμπεη.[50][51] Εν τω μεταξύ διεξήγαγε έρευνα στο Τμήμα Μουσικής του Πανεπιστημίου της Βοστώνης, δημοσιεύοντας βιογραφία του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν. Συνέθεσε επίσης συμφωνία με ένα μέρος με τίτλο Scanderbeg το 1947. Προς το τέλος της ζωής του, ο Νόλι αποσύρθηκε στο Φορτ Λόντερντεϊλ της Φλόριντα, όπου πέθανε το 1965. Ο κλάδος της Αλβανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας που ηγούνταν έγινε τελικά η Αλβανική Αρχιεπισκοπή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Αμερική.

Χαρτονόμισμα 100 λεκ.

Γράφοντας στο ημερολόγιό του, δύο ημέρες μετά το θάνατο του Νόλι, ο ηγέτης της Αλβανίας Ενβέρ Χότζα παρουσίασε την ανάλυση του έργου του Νόλι:[52]

Όπως έχουμε πληροφορηθεί, ο Φαν Σ. Νόλι πέθανε από εγχείρηση που έγινε την περασμένη εβδομάδα, κατά την οποία, λόγω της ηλικίας του, δεν κατάφερε να επιβιώσει. Μια εγκεφαλική αιμορραγία προκάλεσε τον γρήγορο θάνατο. Ο Νόλι ήταν μια από τις εξέχουσες πολιτικές και λογοτεχνικές προσωπικότητες των αρχών του αιώνα. Ο ισολογισμός της ζωής του ήταν θετικός … Ο Φαν Νόλι πλέον απολαμβάνει μεγάλη δημοτικότητα στη χώρα μας, την οποία αξίζει ως λογοτέχνης μεταφραστής και κριτικός μουσικός. Ήταν εξέχων υποστηρικτής της αλβανικής γλώσσας. Τα πρωτότυπα έργα και μεταφράσεις του, ειδικά του Σαίξπηρ, του Ομάρ Καγιάμ και του Βιθέντε Μπλάσκο Ιμπάνιεθ, θα παραμείνουν αθάνατα. Αλλά ιδιαίτερα οι αντι-Ζογ, αντιφεουδαρχικές ελεγείες και ποιήματα είναι όμορφα κοσμήματα που έχουν εμπνεύσει και θα εμπνεύσουν τη νεολαία μας, ειδικά σε δημιουργικότητα. Ήταν επίσης σεβαστός ως ρεαλιστής πολιτικός, ως επαναστάτης δημοκράτης στην ιδεολογία και την πολιτική. Το Κόμμα εκτίμησε τη μορφή του Νόλι. Όπως αξίζει, είχαμε ένα πατριωτικό καθήκον να επισημάνουμε τα πραγματικά μεγάλα πλεονεκτήματα της στη λογοτεχνία, την ιστορία των τεχνών και τις αρετές και τις αδυναμίες του στην πολιτική. Νομίζω ότι θα καταβάλλουμε κάθε δυνατή προσπάθεια για να φέρουμε το σώμα του στην Αλβανία, καθώς αυτός ο διακεκριμένος γιος του λαού, ο επαναστάτης πατριώτης, αξίζει να ταφεί στην πατρίδα του, την οποία αγαπούσε και για την οποία αγωνίστηκε για όλη του τη ζωή.

—Enver Hoxha

Ο Φαν Σ. Νόλι απεικονίζεται στην εμπρόσθια όψη του αλβανικού τραπεζογραμματίου των 100 λεκ που εκδόθηκε το 1996. Ωστόσο, αυτό το τραπεζογραμμάτιο έχει πάψει να χρησιμοποιείται από τις 31 Δεκεμβρίου 2008.[53]

Ποιήματα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τα παρακάτω ποιήματα γράφηκαν από τον Φαν Νόλι:

  • Hymni i Flamurit
  • Thomsoni dhe Kuçedra
  • Jepni për Nënën
  • Moisiu në mal
  • Marshi i Krishtit
  • Krishti me kamçikun
  • Shën Pjetrin në Mangall
  • Marshi i Barabbajt
  • Marshi i Kryqësmit
  • Kirenari
  • Kryqësmi
  • Kënga e Salep-Sulltanit
  • Syrgjyn-vdekur
  • Shpell' e Dragobisë
  • Rent, or Marathonomak!
  • Anës lumejve
  • Plak, topall dhe ashik
  • Sofokliu
  • Tallja përpara Kryqit
  • Sulltani dhe kabineti
  • Saga e Sermajesë
  • Lidhje e paçkëputur
  • Çepelitja
  • Vdekja e Sulltanit

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αναφορές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. 1,0 1,1 1,2 Γερμανική Εθνική Βιβλιοθήκη, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 28  Απριλίου 2014.
  2. 2,0 2,1 2,2 (Αγγλικά) SNAC. w6vg32pb. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
  3. Γερμανική Εθνική Βιβλιοθήκη, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 31  Δεκεμβρίου 2014.
  4. Ανακτήθηκε στις 8  Ιουλίου 2019.
  5. Γερμανική Εθνική Βιβλιοθήκη, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 24  Ιουνίου 2015.
  6. Ανακτήθηκε στις 22  Μαΐου 2019.
  7. 7,0 7,1 Spahiu & Mjeku 2009.
  8. Thernstrom 1980, σελ. 26.
  9. Paul, William. 2003. English Language Bible Translators. Jefferson, NC & London: McFarland and Co., σελ. 175
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Skendi 1967, σελ. 162.
  11. Curtis 1994, σελ. 465.
  12. Stavrou 1996, σελ. 40.
  13. The Central European Observer 1943, σελ. 63.
  14. Baerlein 1968, σελ. 76.
  15. Free Europe 1941, σελ. 278.
  16. Irénikon 1963, σελ. 266.
  17. Ekdotiki 2000, σελ. 538.
  18. Giakoumēs, Vlassas & Hardy 1996, σελ. 184.
  19. Skendi 1967, σελ. 162.
  20. Brisku, Adrian (2013). Bittersweet Europe: Albanian and Georgian Discourses on Europe, 1878-2008. New York: Berghahn Books. σελ. 34. ISBN 9780857459855. 
  21. Tarasar, Constance J. (1975), Orthodox America, 1794–1976: Development of the Orthodox Church in America, Syosset, N.Y: Orthodox Church in America, Department of History and Archives, σελ. 311, OCLC 2930511, https://books.google.com/?id=-ftCAAAAIAAJ&q=fan+noli+albanian+family+orthodox+america&dq=fan+noli+albanian+family+orthodox+america 
  22. Jorgaqi 2005, σελ. 37.
  23. 23,0 23,1 23,2 Austin 2012, σελίδες 3–4.
  24. Κυριακίδης, Στίλπων Π (1963-01-01). «Αλέξης Αθ. Κύρου, Οι Βαλκανικοί γείτονες μας». Μακεδονικά 5 (1): 519–525. doi:10.12681/makedonika.826. ISSN 2241-2018. https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/makedonika/article/view/6381. Ανακτήθηκε στις 2019-07-31. «... όταν υπηρέτει ακόμη ως δημοδιδάσκαλος εις τα Ελληνικά σχολεία της Αιγύπτου και δεν είχεν, εισέτι, ανακαλύψει τον "Αλβανικόν" του πατριωτισμόν, ωνομάζετο Θεοφάνης Μαυρομάτης ...». 
  25. Skoulidas 2013. para. 28.
  26. Skendi 1967, σελίδες 160, 162.
  27. Hanioğlu, M. Șükrü (2001). Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902-1908. Oxford University Press. σελ. 256. ISBN 9780199771110. 
  28. 28,0 28,1 Biernat 2014, σελίδες 14–15.
  29. Vickers 2011, σελ. 61.
  30. Austin 2012, σελ. 4.
  31. Skendi 1967, σελίδες 179–180
  32. 32,0 32,1 32,2 Austin 2012, σελ. 4.
  33. Skendi 1967, σελ. 453
  34. Austin 2012, σελίδες 18, 20.
  35. Austin 2012, σελίδες 4–5.
  36. Austin 2012, σελ. 32.
  37. Brisku 2013, σελ. 75
  38. Bogdani & Loughlin 2009, σελ. 122
  39. Austin 2012, σελίδες 31, 95.
  40. Austin 2012, σελ. 29.
  41. Austin 2012, σελ. 30.
  42. Austin 2012, σελίδες 39–40, 45–46.
  43. Austin 2012, σελίδες 46–47, 51, 159.
  44. Austin 2012, σελ. 40.
  45. Austin 2012, σελίδες 59–74, 80–82, 146–150.
  46. Austin 2012, σελίδες 152–155.
  47. Vllamasi & Verli 2000.
  48. Ersoy, Górny & Kechriotis 2010, σελ. 155.
  49. Leustean, Lucian (2010). Eastern Christianity and the Cold War, 1945-91. London: Routledge. σελ. 149. ISBN 9781135233822. 
  50. Austin 2012, σελ. 155.
  51. Noli, Fan Stylian. «George Castrioti Scanderbeg (1405-1468)». Ανακτήθηκε στις 2 Αυγούστου 2019. 
  52. Hoxha, Enver (1989). «Ditar: 1965». Tirana: 8 Nëntori Publishing House. σελίδες 172–174. Ανακτήθηκε στις 2 Αυγούστου 2019. 
  53. Bank of Albania. «Banknotes Withdrawn from Circulation». Bank of Albania. Ανακτήθηκε στις 2 Αυγούστου 2019. 

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Περαιτέρω ανάγνωση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πολιτικά αξιώματα
Προκάτοχος
Ιλίαζ Βριόνι
Πρωθυπουργός της Αλβανίας
16 Ιουνίου 1924 – 26 Δεκεμβρίου 1924
Διάδοχος
Ιλίαζ Βριόνι