Φωνήεν

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Στη φωνητική, φωνήεντα ονομάζονται οι φθόγγοι οι οποίοι κατά τον σχηματισμό τους στη φωνητήρια οδό στερούνται οποιουδήποτε φραγμού ή επαρκούς στένωσης, ώστε να παραχθεί ακουστή τριβή 1. Με άλλα λόγια, ο εξερχόμενος αέρας για τον σχηματισμό ενός φωνήεντος περνά πάνω από το κέντρο της γλώσσας κατά ομοιόμορφο τρόπο, χωρίς, πρακτικά, να βρίσκει αντίσταση πουθενά. Τα φωνήεντα αποτελούν τη μία από τις δύο κατηγορίες στην ταξινόμηση των φθόγγων· η άλλη κατηγορία είναι τα σύμφωνα.

Σε όλες τις γλώσσες τα φωνήεντα αποτελούν τον πυρήνα της συλλαβής, καθώς μπορούν μόνα τους ή σε συνδυασμό με σύμφωνο ή σύμφωνα να σχηματίσουν μια συλλαβή, σε αντίθεση με τα σύμφωνα. Παρ' όλα αυτά υπάρχουν γλώσσες στις οποίες υφίστανται και συμφωνικές συλλαβές, δηλαδή συλλαβές στις οποίες δεν υπάρχει φωνήεν ως πυρήνας, αλλά το ρόλο του φωνήεντος παίζει κάποιο σύμφωνο. Τέτοιες περιπτώσεις έχουμε στο συλλαβικό l της αγγλικής γλώσσας, όπως για παράδειγμα στις λέξεις table = "τραπέζι" και little = "μικρός, λίγο", όπου ο χωρισμός των συλλαβών φωνητικά (σημειώνεται με τελεία), είναι ['teɪ.bḷ] 2 και ['lɪt.ḷ] 3 και στο συλλαβικό r της σερβικής γλώσσας, όπως για παράδειγμα στις λέξεις vrt = "κήπος" και trg = "αγορά", όπου ο χωρισμός σε συλλαβές είναι ['v.ṛt] και ['t.ṛg] αντίστοιχα.

Ταξινόμηση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το τρίγωνο των φωνηέντων

Σύμφωνα με τον κλάδο της αρθρωτικής φωνητικής, η ταξινόμηση των φθόγγων βασίζεται στις αρθρωτικές μεταβλητές, δηλαδή στις κινήσεις της γλώσσας, των χειλιών, του ουρανίσκου και των φωνητικών πτυχών. Έτσι, ανάλογα με τον τρόπο σχηματισμού τους, τα φωνήεντα ταξινομούνται ως προς τη θέση της γλώσσας κατά τον κάθετο και τον οριζόντιο άξονα, ως προς το σχήμα το οποίο παίρνουν τα χείλη, ενώ ακόμη εξετάζεται ο τόπος σχηματισμού (στοματική ή ρινική κοιλότητα, λάρυγγας), η διάρκεια εκφοράς, η μεταβολή ποιότητας κατά την άρθρωση και η ποσότητα της μυϊκής τάσης η οποία χρειάζεται για την παραγωγή τους.

Τρίγωνο φωνηέντων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η σχέση των φωνηέντων μεταξύ τους μπορεί να παρασταθεί με το "τρίγωνο των φωνηέντων". Στο πάνω μέρος βρίσκονται τα φωνήεντα που προφέρονται με κλειστό το στόμα (ι, ου και ϋ-γαλλικό), στο κάτω μέρος αυτό που προφέρονται με ανοιχτό στόμα (α) και ενδιάμεσα τα υπόλοιπα (ε,ο). Επίσης στα αριστερά βρίσκονται τα ουρανικά (προφέρονται με το μπροστινό μέρος του στόματος) και στα δεξιά του υπερωικά (προφέρονται με το πίσω μέρος του στόματος). Τα τρίγωνο αλλάζει από γλώσσα σε γλώσσα, αφού για παράδειγμα στην αγγλική, υπάρχουν αρκετοί τρόποι προφοράς του α.

Ελληνική γλώσσα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Φωνηεντικοί φθόγγοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι φωνηεντικοί φθόγγοι της ελληνικής είναι πέντε: a, e, i, o, u, όπως στη λέξη ατελείωτου. Υπάρχουν ακόμη τρεις δίφθογγοι: ai, oi, ei, όπως στις λέξεις, Αϊ-Γιώργης/γάιδαρος, απόειδα/κορόιδο, λέει/κέικ. Για την αρχαία φωνολογία, διάβασε Φωνολογία της Αρχαίας Ελληνικής γλώσσας.

Φωνηεντικά γράμματα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τα φωνηεντικά γράμματα της ελληνικής γλώσσας είναι εφτά α, ε, η, ι, ο, υ, ω. Μαζί με πέντε δίψηφα (αι, ει, οι, ου, υι) αναπαριστούν τους πέντε φωνηεντικούς φθόγγους:

  • α = [a]
  • αι, ε = [e]
  • ο, ω = [o]
  • ου = [u]
  • η, ι, υ, οι, ει, υι = [i]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

1: Ντέιβιντ Κρύσταλ, Λεξικό γλωσσολογίας και φωνητικής, μετ. Γιώργος Ξυδόπουλος (Πατάκης, 2008).

2: Cambridge Learner's Dictionary (Cambridge University Press, 2008) [1] (ανάκτηση 5 Αυγούστου 2008).

3: Cambridge Learner's Dictionary (Cambridge University Press, 2008) [2] (ανάκτηση 5 Αυγούστου 2008).