Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ζ (ταινία)

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Ζ
ΣκηνοθεσίαΚώστας Γαβράς[1][2][3]
ΠαραγωγήΖακ Περέν και Ahmed Rachedi
ΣενάριοΧόρχε Σεμπρούν, Βασίλης Βασιλικός, Κώστας Γαβράς και Μπεν Μπάρζμαν[4]
Βασισμένο σεβιβλίο (Ζ) του Βασίλη Βασιλικού
ΗθοποιοίΖαν Λουί Τρεντινιάν[5][1][3], Ιβ Μοντάν[5][1][3], Ειρήνη Παπά[5][6][7], Ζακ Περέν[1][3][6], Σαρλ Ντενέρ[6][7], Φρανσουά Περιέ[6], Μπερνάρ Φρεσόν[6][7], Ζορζ Ζερέ[6], Pierre Dux[6][7], Μαγκαλί Νοέλ[6], Μαρσέλ Μποζουφί[6], Ρενάτο Σαλβατόρι[6][7], Ζιλιέν Γκιομάρ[6][7], Κλοτίλντ Ζοανό[6], Guy Mairesse[6], Χασάν Ελ-Χασάνι, Ζαν Μπουίζ[6], José Artur[6], Sid Ahmed Agoumi[6][7], Ραούλ Κουτάρ[4], Georges Rouquier[4], Ζαν Νταστέ[4], Μορίς Μπακέ[4], Gérard Darrieu[4], Gabriel Jabbour[4], Andrée Tainsy[4], Jean-Pierre Miquel[4] και Φρανσουάζ Μπονό
ΜουσικήΜίκης Θεοδωράκης
ΦωτογραφίαΡαούλ Κουτάρ
ΜοντάζΦρανσουάζ Μπονό
ΣκηνογραφίαΖακ ντ'Οβιντιό
Εταιρεία παραγωγήςOffice National pour le Commerce et l'Industrie Cinématographique
Reggane Films
Valoria Films
ΔιανομήValoria Films
Cinema V (Η.Π.Α.)
Πρώτη προβολή26  Φεβρουαρίου 1969 (Γαλλία)[8], 20  Μαΐου 1969 (Φεστιβάλ Κινηματογράφου Καννών του 1969)[8], 21  Μαΐου 1969 (Ιταλία)[9], 14  Νοεμβρίου 1969 (Γερμανία)[8][10], 8  Δεκεμβρίου 1969 (Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής)[8] και 1  Ιανουαρίου 1970 (Φινλανδία)[9]
Κυκλοφορία26 Φεβρουαρίου 1969
Διάρκεια127 λεπτά
ΠροέλευσηΓαλλία, Αλγερία
ΓλώσσαΓαλλικά[11][12]
Ακαθάριστα έσοδα14.283.305$[13]
ΒραβεύσειςΌσκαρ καλύτερου μοντάζ[14] και Όσκαρ Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας[14]
Commons page Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα (π • σ • ε )

Ζ (ή και Ζει) είναι ο τίτλος ταινίας του Κώστα Γαβρά, παραγωγής 1969, με θέμα τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, και την αναζήτηση των ενόχων από τον ανακριτή Χρήστο Σαρτζετάκη, μετέπειτα Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας. Το σενάριο, διασκευή του ομώνυμου μυθιστορήματος που έγραψε το 1966 ο Βασίλης Βασιλικός, έγραψε ο Ισπανός συγγραφέας Χόρχε Σεμπρούν, ο οποίος αργότερα έγινε υπουργός Πολιτισμού της Ισπανίας. Πρόθεση των δημιουργών ήταν το «Ζ» του τίτλου να προφέρεται «Ζει» και όχι «ζήτα», καθώς ήθελαν να εκφράζει ηχητικά το ρήμα που ακουγόταν στις διαδηλώσεις που έγιναν όταν σκοτώθηκε ο βουλευτής - «Λαμπράκη ζεις, εσύ μας οδηγείς» και «Ζει, Ζει, Ζει».


Πλοκή

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ταινία δεν αναφέρει ότι αφορά την Ελλάδα, αλλά αυτό διαφαίνεται από διάφορα ελληνικά στοιχεία. Αρχίζει με έναν εμπαθή στρατηγό της χωροφυλακής που εκπροσωπεί τη δεξιά κυβέρνηση να βγάζει λογύδριο για την απόφαση των αρχών να πατάξουν τους κομμουνιστές, και μετά δείχνει έναν ειρηνιστή επιστήμονα και βουλευτή, τον Ιβ Μοντάν, να προετοιμάζει μια εκδήλωση της αντιπολίτευσης, στην οποία ο ίδιος θα μιλούσε για πυρηνικό αφοπλισμό. Η οργάνωση της εκδήλωσης αυτής σκοντάφτει σε μια σειρά από εμπόδια. Τελικά διοργανώνεται και ο ειρηνιστής βουλευτής κάνει την ομιλία του, αλλά λίγες ώρες αργότερα υποκύπτει στα χτυπήματα που δέχεται από παρακρατικούς έξω από τον χώρο της εκδήλωσης.

Στην ταινία η επίθεση γίνεται μπροστά στα μάτια της αστυνομίας, που δεν επεμβαίνει για να συλλάβει τους δράστες, και αυτοί απομακρύνονται με το αυτοκίνητό τους, αφού ο ένας από αυτούς χτυπήσει τον βουλευτή στο κεφάλι με ένα λοστό. Οι αρχές πιέζουν τους μάρτυρες να καταθέσουν ότι επρόκειτο για τροχαίο και ότι ο οδηγός του οχήματος ήταν μεθυσμένος. Διενεργείται όμως ιατροδικαστική αυτοψία και πιστοποιείται ότι ο θάνατος δεν προκλήθηκε από τροχαίο. Ο ανακριτής που εξετάζει την υπόθεση (Ζαν-Λουί Τρεντινιάν) με τη βοήθεια ενός φωτορεπόρτερ (Ζακ Περέν) αποκαλύπτουν ότι ο φόνος διαπράχθηκε από δύο άνδρες και βρίσκουν στοιχεία που ενοχοποιούν και τέσσερα στελέχη της χωροφυλακής. Εντούτοις η κυβέρνηση προσπαθεί να συγκαλύψει την υπόθεση, παίρνει το φάκελο από τον ανακριτή, που έδειχνε αποφασισμένος να χαρακτηρίσει τον θάνατο του βουλευτή δολοφονία, και οι αυτόπτες μάρτυρες εξαφανίζονται ή σκοτώνονται κάτω από αδιευκρίνιστες και ύποπτες συνθήκες. Οι υπαίτιοι καταδικάζονται σε σχετικά ελαφρές για το έγκλημά τους ποινές. Οι αξιωματικοί της χωροφυλακής δέχονται κυρίως διοικητικές ποινές, οι στενοί συνεργάτες του Γρηγόρη Λαμπράκη απελαύνονται ή πεθαίνουν και ο φωτορεπόρτερ φυλακίζεται με την κατηγορία ότι έδωσε στη δημοσιότητα απόρρητα στοιχεία.

Προτού αρχίσουν να πέφτουν οι τίτλοι του τέλους, ο Γαβράς δείχνει μια λίστα από όσα απαγορεύει η χούντα που επιβλήθηκε στην Ελλάδα λίγα χρόνια μετά το θάνατο του Λαμπράκη. Ανάμεσα σε αυτά είναι τα ειρηνευτικά κινήματα, οι απεργίες, η συγκρότηση εργατικών σωματείων, τα μακριά μαλλιά στους άνδρες, η μουσική των Beatles, ο Λέων Τολστόι, ο Ιονέσκο, ο Ζαν Πολ Σαρτρ, η ελευθεροτυπία, αλλά και το γράμμα «Ζήτα» που θυμίζει τον Λαμπράκη.

Διανομή ρόλων

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραγωγή

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο αδελφός του Κώστα Γαβρά είχε υπηρετήσει στον στρατό[16] μαζί με τον συγγραφέα Βασίλη Βασιλικό και ήταν φίλοι. Όταν διάβασε το Ζ του Βασιλικού για την υπόθεση Λαμπράκη, το πρότεινε αμέσως στον αδελφό του. Εκείνος το είδε θετικά, αλλά δεν βιάστηκε να το υλοποιήσει. Εντούτοις όταν έγινε το πραξικόπημα των συνταγματαρχών τον Απρίλη του 1967, ο Γαβράς αποφάσισε αμέσως να κάνει την ταινία. Η ταινία είναι γαλλόφωνη, ενώ τα γυρίσματα έγιναν στην Αλγερία (η τότε σοσιαλιστική αλγερινή κυβέρνηση του FLN βοήθησε πρόθυμα με τα γυρίσματα) και πρωταγωνιστούν κυρίως Γάλλοι ηθοποιοί, με ορισμένες εξαιρέσεις (όπως η Ελληνίδα Ειρήνη Παππά).

Η ταινία είχε κάποιες μικροδιαφορές στην πλοκή τόσο σε σύγκριση με το βιβλίο όσο και με την πραγματικότητα, αλλά ορισμένες σκηνές είναι αυτούσια μεταφορά των γεγονότων, με κυριότερο παράδειγμα την εναρκτήρια σκηνή της ταινίας με τις ομιλίες του Υφυπουργού Γεωργίας και του Στρατηγού της Χωροφυλακής: η σκηνή αυτή αποτελεί σχεδόν αυτολεξεί μεταφορά της ομιλίας του Υφυπουργού Γεωργίας, Παναγιώτη Σταυρόπουλου, και του Γενικού Επιθεωρητή Χωροφυλακής Βορείου Ελλάδος, Κωνσταντίνου Μήτσου, που έγινε το μεσημέρι της 22ας Μαΐου 1963 στο τότε Υπουργείο Βορείου Ελλάδος (Διοικητήριο Θεσσαλονίκης), λίγες ώρες πριν από την δολοφονία Λαμπράκη.

Υποδοχή

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εισπράξεις

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ταινία είχε συνολικά 3.952.913 εισιτήρια στη Γαλλία και ήταν η 4η ταινία με τις υψηλότερες εισπράξεις της χρονιάς. [17]Ήταν επίσης πολύ δημοφιλής στις Ηνωμένες Πολιτείες, με εισπράξεις 17,3 εκατομμύρια δολάρια. Είναι μία από τις πέντε μη αγγλόφωνες ταινίες με τις υψηλότερες εισπράξεις.[18]

Κριτικές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Την εποχή της κυκλοφορίας, ο κριτικός κινηματογράφου της Chicago Sun-Times, Ρότζερ Ίμπερτ, ο οποίος χαρακτήρισε την ταινία ως την καλύτερη ταινία του 1969, του άρεσε το σενάριο και το μήνυμά της και έγραψε: «[Το Ζ] είναι μια ταινία της εποχής μας. Αφορά το πώς ακόμη και οι ηθικές νίκες διαφθείρονται. Θα σας κάνει να κλάψετε και θα σας θυμώσει. Όταν η χούντα του στρατού έκανε το πραξικόπημά της το 1967, οι δεξιοί στρατηγοί και ο αρχηγός της αστυνομίας απαλλάχθηκαν από όλες τις κατηγορίες και «αποκαταστάθηκαν». Όσοι ήταν υπεύθυνοι για την αποκάλυψη της δολοφονίας έγιναν τώρα πολιτικοί εγκληματίες. Αυτά θα φαινόταν να είναι εντελώς πολιτικά γεγονότα, αλλά ο νεαρός σκηνοθέτης Κώστας Γάβρας τα έχει πει με ένα ύφος που είναι σχεδόν αφόρητα συναρπαστικό. Το Ζ είναι ταυτόχρονα μια πολιτική κραυγή οργής και ένα λαμπρό θρίλερ αγωνίας. Καταλήγει μάλιστα σε μια καταδίωξη: Όχι στους δρόμους αλλά μέσα από έναν λαβύρινθο γεγονότων, άλλοθι και επίσημης διαφθοράς».[19]

Αναδρομικές αξιολογήσεις

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

"Έχοντας τη δομή του θρίλερ και το ύφος μιας χιτσκοκικής αφήγησης, το Ζ είναι η πρώτη μεγάλη γαλλική πολιτική ταινία που απευθύνεται σε όλους τους θεατές. Αποτελεσματικότητα χωρίς αυταρέσκεια, μεθοδικότητα χωρίς σχολαστικότητα. Το Ζ επιτυγχάνει τη σπάνια ισορροπία ανάμεσα σε μια ταινία άποψης και δράσης, ανάμεσα σε έναν ιδεολογικό κινηματογράφο και σε έναν κινηματογράφο-θέαμα. Είναι ένα έργο ευγενές και ωφέλιμο. Το Ζ είναι μια ταινία που αφυπνίζει". Το απόσπασμα από το L' Express είναι ένα δείγμα της υποδοχής που επιφύλαξαν στην ταινία του Κώστα Γαβρά. Παρ' όλα αυτά στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Καννών η ταινία περιορίστηκε στο βραβείο της Επιτροπής και στο βραβείο ανδρικής ερμηνείας (Ζαν-Λουί Τρεντινιάν)[20].

Το 2006, ο κριτικός Τζέιμς Μπεραρντινέλι έγραψε: «Το Z ήταν η τρίτη μεγάλου μήκους ταινία του ελληνικής καταγωγής Κωστα Γαβρά, αλλά ήταν η ταινία που τον τράβηξε την προσοχή του κόσμου, κερδίζοντας το Όσκαρ Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας. Εισήγαγε την χαρακτηριστική προσέγγιση του σκηνοθέτη, συνδυάζοντας απροκάλυπτα πολιτικά μηνύματα με ένταση στην άκρη του καθίσματος». [21]

Ο Τζόναθαν Ρίτσαρντς έγραψε το 2009: «Είναι δύσκολο να υπερεκτιμήσουμε τον αντίκτυπο που είχε αυτό το βραβευμένο με Όσκαρ διαδικαστικό θρίλερ το 1969, σε έναν κόσμο που σέρνεται στον πολιτικό ακτιβισμό, την καταστολή και τη διχόνοια. Στις ΗΠΑ, ο πόλεμος του Βιετνάμ ήταν στο προσκήνιο, ο πληθυσμός ήταν παθιασμένα εμπλεκόμενος και οι αστυνομικές ταραχές έξω από το Συνέδριο των Δημοκρατικών του Σικάγο το '68 και η δολοφονία του Μαύρου Πάνθηρα Φρεντ Χάμπτον ήταν ωμές πληγές. Με αυτό το κομψό, έντονο κατηγορητήριο για τη δολοφονία ενός αριστερού πολιτικού ηγέτη από μια δεξιά κυβερνητική κλίκα στην πατρίδα του, την Ελλάδα, ο σκηνοθέτης Κώστας-Γαβράς χτύπησε ένα νεύρο που αντηχούσε εδώ και σε όλο τον κόσμο».[22]

Το 2009, ο Άρμοντ Γουάιτ επαίνεσε την ταινία και έγραψε: «Τελειώνοντας με μια προκλητική, ανορθόδοξη καταγραφή φασιστικών καταστολών στην ελευθερία της έκφρασης και των τεχνών, ο Κώστας Γαβράς συνδέει την αποκάλυψή του με μια τρομακτική κώδικά που συμπυκνώνει τον συνεχιζόμενο πολιτικό αγώνα. Αποφεύγει την χίπικη αισιοδοξία και προβλέπει τον σύγχρονο κυνισμό με ένα βασικό θρίλερ: μια προειδοποίηση. Το Z φέρει τις αντηχήσεις αυτής της πολιτισμικής μετατόπισης από τον διαφωτισμό στην παράνοια σε κάθε ένα από τα έξυπνα επινοημένα τροπάρια του από κοινά είδη. Ο Γαβράς εκφράζει την ένταση και τον τρόμο της πολιτικής συνωμοσίας που στοίχειωνε τα δημοκρατικά και αντιπολεμικά κινήματα της δεκαετίας του '60 - και εξακολουθεί να το κάνει». [23]

Στο Rotten Tomatoes, η ταινία έχει βαθμολογία 94% με βάση 51 κριτικές. Η κριτική συναίνεση του ιστότοπου αναφέρει:«Ισχυρά αποτελεσματικό, αυτό το αντιφασιστικό πολιτικό θρίλερ ξεχωρίζει τόσο ως μελόδραμα υψηλού ρυθμού υψηλής συνείδησης όσο και ως ταινία δράσης». [24] Το Metacritic, το οποίο χρησιμοποιεί έναν σταθμισμένο μέσο όρο , έδωσε στην ταινία βαθμολογία 86 στα 100, βασισμένη σε 19 κριτικούς, υποδεικνύοντας «καθολική αναγνώριση».[25]

Η ταινία ψηφίστηκε στον κατάλογο του περιοδικού Time με τις «15 καλύτερες πολιτικές ταινίες όλων των εποχών». [26] Η ταινία επιλέχθηκε να προβληθεί στο τμήμα Κλασικών Ταινιών του Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών του 2015.[27]

Βραβεία & Υποψηφιότητες

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Οργάνωση Κατηγορία Υποψήφιος Αποτέλεσμα
ΌσκαρΚαλύτερη ΤαινίαΥποψηφιότητα
ΣκηνοθεσίαΚώστας ΓαβράςΥποψηφιότητα
Διασκευασμένο ΣενάριοΧόρχε Σεμπρούν & Κώστας ΓαβράςΥποψηφιότητα
Καλύτερη Ξενόγλωσση ΤαινίαΝίκη
ΜοντάζΦρανσουάζ ΜπονότΝίκη
Χρυσές ΣφαίρεςΚαλύτερη Ξενόγλωσση ΤαινίαΝίκη
Φεστιβάλ ΚαννώνΧρυσός ΦοίνικαςΥποψηφιότητα
Βραβείο ΕπιτροπήςΝίκη
Βραβείο Ανδρικού ΡόλουΖαν-Λουί ΤρεντινιάνΝίκη
BAFTAΚαλύτερη ΤαινίαΥποψηφιότητα
ΣενάριοΧόρχε Σεμπρούν & Κώστας ΓαβράςΥποψηφιότητα
ΜουσικήΜίκης ΘεοδωράκηςΝίκη
ΜοντάζΦρανσουάζ ΜπονότΥποψηφιότητα
Un AwardΥποψηφιότητα

Παραπομπές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. 1 2 3 4 www.adorocinema.com/filmes/filme-5493/. Ανακτήθηκε στις 8  Μαΐου 2016.
  2. ↑ www.imdb.com/title/tt0065234/. Ανακτήθηκε στις 8  Μαΐου 2016.
  3. 1 2 3 4 www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=5493.html. Ανακτήθηκε στις 8  Μαΐου 2016.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 (Τσεχικά) Česko-Slovenská filmová databáze. 2001.
  5. 1 2 3 stopklatka.pl/film/z. Ανακτήθηκε στις 8  Μαΐου 2016.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 www.imdb.com/title/tt0065234/fullcredits. Ανακτήθηκε στις 8  Μαΐου 2016.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 bbfc.co.uk/releases/z-1970-0. Ανακτήθηκε στις 8  Μαΐου 2016.
  8. 1 2 3 4 (Αγγλικά) Internet Movie Database. www.imdb.com/title/tt0065234/releaseinfo. Ανακτήθηκε στις 26  Ιουνίου 2022.
  9. 1 2 (Αγγλικά) Internet Movie Database. www.imdb.com/title/tt0065234/releaseinfo.
  10. ↑ «film-dienst». (Γερμανικά) Filmdienst.
  11. ↑ www.imdb.com/title/tt0065234/.
  12. ↑ Unifrance. 1880. Ανακτήθηκε στις 7  Σεπτεμβρίου 2020.
  13. ↑ Z (1969) The Numbers
  14. 1 2 www.oscars.org/oscars/ceremonies/1970.
  15. 1 2 Κολιοδήμος, Δημήτρης (2001). Λεξικό Ελληνικών ταινιών. Εκδόσεις Γένους. σελ. 178. ISBN 978-960-8460-41-6.
  16. ↑ Ιστοχώρος έβδομη τέχνη (evdomos.wordpress.com/)
  17. ↑ «Z (1969)- JPBox-Office». jpbox-office.com.
  18. ↑ Cohn, Lawrence (January 7, 1991). «Top 60 foreign-language films in the U.S.». Variety: 19. https://archive.org/details/sim_variety_1991-01-07_341/page/19.
  19. ↑ Ebert, Roger (30 Δεκεμβρίου 1969). «Z». The Chicago Sun-Times. Ανακτήθηκε στις 2 Φεβρουαρίου 2011.
  20. ↑ Ιστορικό Λεύκωμα 1969, σελ. 146-147, Καθημερινή (1998)
  21. ↑ Berardinelli, James (2006). «Z». reelviews.com.
  22. ↑ Richards, Jonathan (2009). «In the Dark». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 6 Μαΐου 2014.
  23. ↑ Armond White (25 Οκτωβρίου 2009). «Z: Sounding the Alarm». The Criterion Channel. Ανακτήθηκε στις 20 Ιουλίου 2024.
  24. ↑ «Z (1969)». Rotten Tomatoes. Flixster. 8 Δεκεμβρίου 1969. Ανακτήθηκε στις 7 Ιανουαρίου 2021.
  25. ↑ «Z Reviews - Metacritic». www.metacritic.com (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 14 Αυγούστου 2026.
  26. ↑ Cosgrove, Ben (August 22, 2012). «The 15 Best Political Films of All Time: The Votes Are In». TIME (TIME USA, LLC.). https://entertainment.time.com/2012/09/05/the-15-best-political-films-of-all-time-the-votes-are-in/slide/z/. Ανακτήθηκε στις 29 June 2021.
  27. ↑ «Cannes Classics 2015». Cannes Film Festival. 29 Απριλίου 2015. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 18 Μαΐου 2015. Ανακτήθηκε στις 30 Απριλίου 2015.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Ζ_(ταινία)&oldid=11799027"