Ελισάβετ Βακαλίδου (Μπέττυ)

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Ελισάβετ Βακαλίδου (Μπέττυ)
Γενικές πληροφορίες
Γέννηση1950
Χώρα πολιτογράφησηςΕλλάδα
Εκπαίδευση και γλώσσες
Ομιλούμενες γλώσσεςΕλληνικά
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότηταηθοποιός
ακτιβιστής ΛΟΑΤ
συγγραφέας

Η Ελισάβετ Βακαλίδου (γνωστή με το όνομα Μπέττυ) (1950[1] - ) είναι Ελληνίδα τρανσέξουαλ, από τα γνωστότερα διεμφυλικά άτομα στην Ελλάδα, που πρόβαλλε δημοσίως την ταυτότητά της, και αγωνίστηκε για τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων και των παρενδυτικών. Συμμετείχε στη ίδρυση του πρώτου ελληνικού ομοφυλοφιλικού κινήματος στην Ελλάδα, του Α.Κ.Ο.Ε. (Απελευθερωτικό Κίνημα Ομοφυλόφιλων Ελλάδας), έχει συγγράψει δύο αυτοβιογραφικά βιβλία και έχει εμφανιστεί στο θέατρο και στον κινηματογράφο.
Επίσης, είχει προταθει ως «Πρόσωπο της Χρονιάς» (2007) κατά την διάρκεια του «Ευρωπαϊκού Έτους ίσων ευκαιριών για όλους».[2]

Βιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Μπέττυ, γεννήθηκε ως Περικλής Βακαλίδης [3] στις Φέρες Έβρου, το 1950, το τελευταίο από τα πέντε αγόρια μιας αγροτικής οικογένειας. Από την περίοδο της προεφηβείας περίπου και όταν άρχισε να ανακαλύπτει την σεξουαλικότητά της, κατάλαβε πως την έλκυαν τα άτομα του ίδιου φύλου.[4] Οι προτιμήσεις της αυτές, δεν άργησαν να γνωστοποιηθούν στο στενό περιβάλλον του χωριού, και να προκαλέσουν την οργή της οικογένειας Βακαλίδη. Έτσι, η Μπέτυ έγινε το θύμα ατελείωτων κακοποιήσεων και εξευτελισμών[5], λεκτικών και σωματικών, που την οδήγησαν στο να εγκαταλείψει την πατρική εστία, να σταματήσει το σχολείο και να καταφύγει στην Αθήνα, ηλικία 15 χρονών. Τον Ιούλιο του 1965 ύστερα από μικρή διαμονή στην Αλεξανδρούπολη (όπου δούλευε μαζί με έναν από τους αδερφούς της) και την Θεσσαλονίκη, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου δούλεψε σε διάφορες περιστασιακές δουλειές.
Αρχές του 1966 και συγκεκριμένα στις 16 Φεβρουαρίου 1966 η Μπέττυ συνελήφθη και φυλακίστηκε στο Αναμορφωτήριο Ανηλίκων με την κατηγορία της αλητείας. Ο εγκλεισμός έγινε ύστερα από απαίτηση της οικογένειας - η οποία διέκοψε απόλυτα και οριστικά την επαφή μαζί της. (ήταν η τελευταία μέρα της ζωής της που είδε από κοντά κάποιον από την οικογένειά της). Στις φυλακές ανηλίκων παρέμεινε μέχρι τα 18 της χρόνια, οπότε και λόγω ενηλικίωσης αποφυλακίστηκε. Το διάστημα της κράτησής της ξανάρχισε το φοίτησε στο Γυμνάσιο που είχε διακόψει, αλλά δεν κατάφερε να αποφοιτήσει καθώς κόπηκε στις εξετάσεις της Ε' Γυμνασίου. Εκείνη την περίοδο, και από θαυμασμό προς την ανερχόμενη τότε ηθοποιό, Μπέττυ Αρβανίτη, θα υιοθετήσει και το γυναικείο της όνομα. [6]
Μετά την έξοδο από το Αναμορφωτήριο (1969), δούλεψε σε φορτηγά καράβια, διέμεινε στην Νέα Υόρκη και τελικά, επέστρεψε για μόνιμη διαμονή στην Ελλάδα το 1972.
Από το 1974 δούλεψε παράνομα ως εκδιδόμενη τραβεστί, - από τις πρώτες τραβεστί 1 που χρησιμοποίησαν την λεωφόρο Συγγρού, [7] (που μέχρι τότε "κατείχαν" οι εκδιδόμενες γυναίκες)προς άγρα πελατών του πληρωμένου έρωτα.

Οι παράδρομοι της λεωφόρου Συγγρού ήταν από το 1970 έως και το 2000 περίπου, ο δρόμος που μπορούσε κανείς να δει ή να διαπραγματευτεί τον πληρωμένο έρωτα των τραβεστί. Η αυτοβιογραφία της Μπέττυ προσφέρει μια άμεση και ζωντανή μαρτυρία της φήμης που είχε ο δρόμος.[8]

Το 1977 το νομοσχέδιο «Περί της εξ αφροδισίων νόσων προστασίας και ρυθμίσεις συναφών θεμάτων» 2 που κατατέθηκε προς ψήφιση στην Βουλή, από την κυβέρνηση Καραμανλή, έδωσε το έναυσμα για την πρώτη μεγάλη δημόσια εμφάνιση των ομοφυλόφιλων και των τραβεστί στην Ελλάδα. Ανάμεσα σε αυτούς και η Μπέττυ, που εκτός από την συμμετοχή της στο μόλις ιδρυθέν Α.Κ.Ο.Ε. πρωτοστάτησε και στις κινητοποιήσεις που έγιναν τότε.
Η ίδια περιγράφει την συμμετοχή της ως εξής:
«...Ολα ξεκίνησαν από ένα τσούρμο τρανς που ήταν πεσμένες η μία πάνω στην άλλη και τσίριζαν. Οι φωνές τους ενώνονταν σε ένα παράδοξο και παράτονο άκουσμα, ό,τι κοντινότερο σ’ αυτό που σήμερα θα περιγράφαμε σαν συλλογική, σπαρακτική, υπαρξιακή κραυγή. Ήταν το 1977 και αιτία το διαβόητο νομοσχέδιο «περί αφροδισίων νοσημάτων» που απειλούσε να επαναφέρει εξορίες -να ξαναγεμίσουν τα νησιά, που είχαν αδειάσει από πολιτικούς κρατούμενους. Ήμασταν πέντ'-έξι αυτές που θορυβηθήκαμε πρώτες και συναντηθήκαμε με κάποια γκέι παιδιά, που ο πυρήνας τους αποτελούνταν από τον Νίκο Μουρατίδη και τους αείμνηστους Ανδρέα Βελισσαρόπουλο και Λουκά Θεοδωρακόπουλο. Σύντομα βρέθηκαν γύρω τους κι άλλοι δυο-τρεις. Ωστόσο κανείς δεν ήθελε να καταγγείλει δημόσια το νομοσχέδιο και να διεκδικήσει τα δικαιώματα των ομοφυλόφιλων. Για τον λόγο αυτό κατέληξα να τολμήσω να το κάνω μόνη μου.... »[9]

Πιο συγκεκριμένα με αφορμή το νομοσχέδιο διοργανώθηκε στις 25 Απριλίου του 1977 στο θέατρο Λουζιτάνια μια μεγάλη συγκέντρωση τραβεστί και ομοφυλόφιλων στην οποία η Μπέτυ ανέλαβε να εκφωνήσει την κεντρική ομιλία. Η συγκέντρωση είχε τεράστια επιτυχία, ακολουθήθηκε από πορείες και διαμαρτυρίες των ομοφυλόφιλων που κατέληξαν στην υπαναχώρηση της Κυβέρνησης η οποία απέσυρε το νομοσχέδιο προσωρινά. Όταν το νομοσχέδιο με μερικές επί μέρους αλλαγές θα ξαναέρθει προς ψήφιση στην Βουλή, από την κυβέρνηση Ράλλη αυτή, την φορά, τον Ιανουάριο του 1981, το ΑΚΟΕ που θα πραγματοποιήσει την πρώτη του δημόσια εμφάνιση σαν συλλογικότητα, η Μπέττυ θα συμμετέχει και θα εκφωνήσει ομιλία στην μεγάλη συγκέντρωση των Προπυλαίων, που πραγματοποιήθηκε στις 26 Ιανουαρίου 1981. [10]
Το 1977 κυκλοφόρησε η αυτοβιογραφία της - κείμενο που τάραξε τα δημόσια ήθη της εποχής αλλά έγινε και μεγάλη εκδοτική επιτυχία. Η δίωξη όμως της Μπέττυ και του εκδοτικού οίκου εκτόξευσε την δημοτικότητά της τόσο, ώστε από τη μία να ξεκινήσει η διαμάχη της με τον Κώστα Ταχτσή από την άλλη να γνωρισετί με τον Ζαν Ζενέ, τον Γάλλο συγγραφέα που εκείνες τις μέρες βρισκόταν στην Ελλάδα. Ο Ζενέ συμπαρίσταται στον δικαστικό αγώνα ώστε να μην καταδικαστεί η συγγραφέας και ο εκδοτικός οίκος, με διάφορες πρωτοβουλίες (ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζουν η πρόθεσή του να μην επιτρέψει στο Εθνικό Θέατρο πλέον το ανέβασμα των έργων του, και οι συνεντεύξεις που δίνει για αυτό το θέμα στις γαλλικές εφημερίδες Libération και Le Figaro. Παρόλα αυτά, το βιβλίο θα χαρακτηριστεί "άσεμνο" και θα καταδικαστούν τόσο η συγγραφέας όσο και ο εκδοτικός οίκος, σε 7μηνη (εξαγοράσιμη) ποινή φυλάκισης. [11]
Το βιβλίο διασκευάστηκε σε ταινία μικρού μήκους από τον σκηνοθέτη Δημήτρη Σταύρακα, με τίτλο "Μπέτυ", στην οποία πρωταγωνιστούσε η ίδια, και μάλιστα βραβεύτηκε από την Ένωση Κριτικών στα Φεστιβάλ Δράμας και Θεσσαλονίκης.
Το 1984 (σε ηλικία 34 χρονών) θα προχωρήσει σε εγχείρηση αλλαγής φύλου στην Καζαμπλάνκα και θα απομακρυνθεί πλέον από τους κοινωνικούς αγώνες, ενώ παράλληλα θα ξεκινήσει μια πορεία στο θέατρο και στον κινηματογράφο που φτάνει ως τις μέρες μας. Παράλληλα θα δουλέψει σε οίκους ανοχής μέχρι το 2000 οπότε θα εγκαταλείψει οριστικά το επάγγελμα, αφού είχε ήδη εξασφαλίσει τα χρήματα για την υπόλοιπη ζωή της.

Η διαμάχη με τον Κώστα Ταχτσή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η γνωριμία μεταξύ των δύο έγινε το 1977 την περίοδο και με αφορμή τις κινητοποιήσεις των τραβεστί εναντίον του νομοσχεδίου «Περί αφροδισίων νοσημάτων». Ταυτόχρονα με τις κινητοποιήσεις των τραβεστί, κινητοποιούνται και οι ομοφυλόφιλοι από τη μία για να συμπαρασταθούν στους τραβεστί από την άλλη για να δημιουργήσουν το πρώτο οργανωμένο κίνημα των ομοφυλόφιλων (Α.Κ.Ο.Ε.) στην Ελλάδα. Και για τα δυο ζητήματα στρέφονται προς τον διάσημο εκείνη την εποχή - ομοφυλόφιλο συγγραφέα του Τρίτου Στεφανιού, τον Κώστα Ταχτσή.
Ο Ταχτσής δεν συμμερίζεται αυτές τις πρωτοβουλίες καθώς τις θεωρεί άνευ ουσίας και σε ακατάλληλη χρονική στιγμή, και δεν θέλει με κανένα τρόπο να εμπλέξει το όνομά του με τα ομοφυλόφιλα άτομα. Εκτός αυτού, ο Ταχτσής, προτιμούσε να κρατά κρυφή αυτήν την πλευρά του εαυτού του.
Η Μπέττυ, αναλαμβάνοντας την δημόσια προβολή των αιτημάτων των τραβεστί στράφηκε σε κάποιες περιπτώσεις στον Ταχτσή για βοήθεια κυρίως πάνω στην συγγραφή κειμένων. Παρόλα αυτά, η αντιπάθεια γεννήθηκε αμέσως και ήταν αμοιβαία.
Σύμφωνα με τα λεγόμενα της Μπέττυ (που αυτή η πλευρά θα καταγραφεί εδώ) - ο Ταχτσής που απολάμβανε τότε μεγάλη δημοσιότητα και την εκτίμηση του πνευματικού κόσμου της χώρας, δεν ήθελε να μοιραστεί με κανέναν άλλον - και πολύ περισσότερο με ένα τραβεστί (που τους περιφρονούσε βαθύτατα, παρόλο που ο ίδιος κυκλοφορούσε συχνά στις πιάτσες του πληρωμένου έρωτα ως γυναίκα) [12]την δόξα, την φήμη, και την προβολή. Η έκδοση της αυτοβιογραφίας της, που έγινε best seller μέσα σε πολύ λίγο διάστημα και μάλιστα ξεπέρασε σε πωλήσεις το βιβλίο του Ταχτσή, «Η γιαγιά μου η Αθήνα» - η προβολή που η Μπέττυ συγκέντρωση εξαιτίας του βιβλίου της από πολλές προσωπικότητες της χώρας αλλά και του εξωτερικού, όπως ο Ζαν Ζενέ, (ο οποίος μάλιστα όταν επισκέφτηκε την Ελλάδα, αρνήθηκε να συναντήσει τον διάσημο συγγραφέα λόγω των απόψεών του για τις τραβεστί) πλήγωσαν ανεπανόρθωτα την ματαιοδοξία του Ταχτσή και τον έκαναν να ξεκινήσει πόλεμο εναντίον και του ΑΚΟΕ αλλά κυρίως της Μπέττυ και της «Μαφίας των τραβεστί»[13], όπως τους ονόμαζε. Αρχίζει τότε να την συκοφαντεί, να γράφει επιστολές στις εφημερίδες εναντίον της, και να επεμβαίνει μέσω των γνωριμιών του στον καλλιτεχνικό χώρο για να ματαιώσει θεατρικές συνεργασίες της.
Έτσι, η Μπέττυ, θεωρώντας ότι η βία είναι στις περισσότερες περιπτώσεις η καλύτερη λύση[14], αποφασίζει να κινηθεί δυναμικά: Στις 30 Ιουλίου του 1983 οργανώνει και πραγματοποιεί μια κίνηση εκφοβισμού και εξευτελισμού του Κώστα Ταχτσή:

«[...]Με την βοήθεια δύο φίλων μου, ενώ επέστρεφε στο σπίτι του στον περιφερειακό του Λυκαβητού γύρω στις 3 το πρωί από πιάτσα, τον πιάνουμε και τον βάζουμε στο αυτοκίνητο. Διασχίζουμε το Κολωνάκι και την Ηρώδου του Αττικού. Σημειολογικά έχει ενδιαφέρον γιατί σ'αυτή την περιοχή έμεναν όλοι οι δικοί του κι εγώ τον είχα αιχμάλωτο. Κατεβαίνουμε τη λεωφόρο Συγγρού, βγαίνουμε στην παραλία και φτάνουμε στα Λιμανάκια της Βουλιαγμένης. Τον κάθησα σ'ένα βραχάκι, εγώ ανέβηκα σ'ένα ψηλότερο. Αφού του έβγαλα την περούκα και τον αποκαθήλωσα, του λέω: «λοιπόν, ήρωας και πλούσιος». Γιατί σε μια συνέντευξή του, αντικρούοντας τον Ζαν Ζενέ που είχε υποστηρίξει το βιβλίο μου εναντίον μιας μήνυσης που είχε δεχτεί ως άσεμνο, ο Ταχτσής μίλησε «περιττώματα της κοινωνίας» που γράφουν ένα «σκουπιδοβιβλίο», πάνε σ' ένα δικαστήριο και από κει φεύγουν «ήρωες και πλούσιοι».[...] Τον αφήσαμε εκεί. Ήταν καλοκαίρι, τέλος Ιουλίου, και φορούσε ένα φορεματάκι απ'αυτά τα λίγο τουριστικά. Είχε μισοσκιστεί, η περούκα είχε βγει, το μακιγιάζ είχε φύγει. Του φέρθηκαν άσχημα τα παιδιά στη διαδρομή. Όσο αυτός φώναζε, αυτοί τον χτυπούσαν.»[15]

[16]

Ο Ταχτσής κατέθεσε μήνυση - αν και όχι αμέσως - για την απαγωγή και τον ξυλοδαρμό του αλλά η υπόθεση εκδικάστηκε μετά τον θάνατό του, και η Μπέττυ - χάρις σε δυο μάρτυρες - κατάφερε να αθωωθεί λόγων αμφιβολιών.

Αυτοβιογραφίες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • «Μπέττυ», α΄ έκδοση "Εξάντας", 1979 -
  • «Μπέττυ: καπετάνιος της ψυχής μου» το προηγούμενο βιβλίο εμπλουτισμένο β΄έκδοση "Τυπωθήτω", 2007
  • «Πόσο πάει; », α΄ έκδοση
  • «Πόσο πάει; ...Η απαγωγή του Κώστα Ταχτσή», εκδ. "Πολύχρωμος Πλανήτης", 2009

Κινηματογράφος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • «Μπέττυ» , δραματοποιημένο ντοκυμαντέρ διάρκειας 33΄ του σκηνοθέτη Δημήτρη Σταύρακα. Η ταινία λόγω του θέματος της, έμεινε έξω από το διαγωνιστικό τμήμα του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Προβλήθηκε σε πρώτη προβολή μαζί με άλλες κομμένες ταινίες, σε ειδική προβολή ανεξάρτητου από το Φεστιβάλ, κινηματογράφου. [17]
Διακρίσεις: Βραβεία Καλύτερης Ταινίας Μικρού Μήκους (Βραβείο Πανελλήνιας Ένωσης Κριτικών Κινηματογράφου)– Φεστιβάλ Μικρού Μήκους της Δράμας 1979 Χρυσό Βραβείο Καλύτερης ταινίας – Φεστιβάλ Λάρισας - βραβείο ντοκυμαντέρ 1979[18]

Video clip[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Θέατρο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • 1: «[...]Ο όρος «τραβεστί» δε χρησιμοποιείται πλέον και έχει αντικατασταθεί από τον όρο «τρανς». [...] στην ταυτότητα των «τραβεστί» ενέπιπτε ένα φάσμα ταυτοτήτων, όπως τρανς γυναίκες, παρενδυτικοί άντρες, ή drag queens της περιόδου.(της Μεταπολίτευσης) [...]». [25]
  • 2: Το 1977 κατατέθηκε στη Βουλή το νομοσχέδιο «Περί της εξ αφροδισίων νόσων προστασίας και ρυθμίσεις συναφών θεμάτων». Το νομοσχέδιο περιλάμβανε το φακέλλωμα των κίναιδων, ποινή φυλάκισης ενός έτους σε περίπτωση που συλλαμβάνονταν να αναζητούν σεξουαλικό σύντροφο στο δρόμο, και εκτοπισμός τους αν υπήρχε υποτροπή, φυλάκιση ενός έτους για τους προστάτες των ασέμνων γυναικών, φυλάκιση σε εκδιδόμενες γυναίκες κάτω των 21 ετών - όπως και στις εκδιδόμενες που δεν υποβάλλονταν σε τακτή ιατρική εξέταση και σε όσες πορνεύονταν δημοσίως. Επίσης, η μετάδοση αφροδισίων νοσημάτων (ακόμα και μεταξύ συζύγων) θεωρούνταν ποινικό αδίκημα. [26] Με αυτό το νομοσχέδιο οι ομοφυλόφιλοι ξεσηκώθηκαν με κάθε μορφής διαμαρτυρίας, δίνοντας δημοσιότητα στο θέμα ακόμα και στο εξωτερικό έχοντας βέβαια την συμπαράσταση και της αντιπολίτευσης. Το νομοσχέδιο τελικά αποσύρθηκε για να επέρθουν ορισμένες αλλαγές, και ξανα-υποβλήθηκε στις αρχές του 1981 από την κυβέρνηση Γεωργίου Ράλλη. Αν και έγινε νόμος (Ν.Δ. 1193/81) καταργήθηκε πολύ γρήγορα από την πρώτη κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου. [27]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. https://www.documentonews.gr/article/h-zwh-poy-axize-na-zhsw
  2. http://gaynewsingreek.blogspot.com/2007/11/blog-post_339.html
  3. https://www.bookcrossing.com/journal/6240993/?
  4. ...Ένιωσα ρίγος για το αντρικό σώμα από την ηλικία των πέντε ετών. Από τότε άρχισα να κοιτάζω κάπως διαφορετικά τα αγόρια. Περίπου στην ηλικία των δέκα ξεκίνησα να «παίζω» με κάποιους από τους συμμαθητές μου, ενώ λίγο αργότερα άρχισα να κάνω παρέα και με τον «πούστη του χωριού». Αυτός με σύστησε και σε έναν Αθηναίο κύριο, ο οποίος δούλευε σε μια εταιρεία και μας έδινε κάποιο χαρτζιλίκι για να «παίζουμε» μαζί του. Πάντως, ολοκληρωμένο έρωτα στο χωριό δεν έκανα, αλλά τα «παιχνίδια» μεταξύ φίλων έπαιρναν κι έδιναν. https://www.lifo.gr/team/retrolifo/25026
  5. ...Ξύλο, βία και απαξίωση. Για τους γονείς μου ήμουν «ο πούστης» που έκανε παρέα με τον άλλον «πούστη» του χωριού. Ήμουν το πέμπτο αγόρι μιας οικογένειας. Ο πατέρας μου και ο τρίτος αδερφός μου έβγαζαν καθημερινά τη ζώνη και με σάπιζαν στο ξύλο. Η κακοποίηση γινόταν με τη ανοχή της μάνας μου. Δεν μπορούσαν να αποδεχτούν ότι το παιδί τους είναι ομοφυλόφιλο. Μια φορά θυμάμαι, με κρέμασαν ανάποδα. Το ταβάνι του σπιτιού μας είχε γάντζους από τους οποίους κρεμάγαμε πεπόνια. Στη θέση των πεπονιών κρέμαγαν εμένα ανάποδα και ξανά ξύλο. Από ένα σημείο και μετά δεν με ρωτούσαν καν «είσαι πούστης;» Ήταν σίγουροι...http://www.press-gr.com/2018/05/blog-post_9397.html
  6. http://www.press-gr.com/2018/05/blog-post_9397.html)
  7. «Το ψήσιμο του πελάτη ήταν πολύ απλό. Σταματούσε το αυτοκίνητό του και τον ρωτούσαμε: «Θέλεις Παρέα;», «Πόσο Πάει;» έλεγε αυτός. Του λέγαμε την τιμή και μπαίναμε στ’ αμάξι του. [...] Τα πρώτα χρόνια οι πελάτες δεν καταλάβαιναν ότι είμαστε τραβεστί. Νόμιζαν ότι ήμασταν γυναίκες και η ψευδαίσθηση συνεχίστηκε όσο συνεχίζαμε τις πίπες[...] Αργότερα άρχισαν να καταλαβαίνουν, και οι περισσότεροι δεν αντιδρούσαν. Σε πολλούς άρεσε η εμπειρία[...] Η φήμη της Συγγρού έκανε τις τραβεστί να αυξηθούν. Μαζί της αυξήθηκαν κι οι πελάτες, οι οποίοι άρχισαν να εκδηλώνουν νέες ή καταπιεσμένες ορέξεις[...] Ανεβάσαμε τις έξτρα ταρίφες.»
  8. «Το διπλό σώμα της Συγγρού». Δήμητρα Βογιατζάκη. http://www.arch.ntua.gr/sites/default/files/project/5661_/2014_vogiatzaki_-_diplo_soma_syggroy.pdf
  9. https://www.efsyn.gr/ellada/dikaiomata/199942_trans-kinima-opos-ezisa
  10. Περιοδικό «Σπάρτακος», τεύχος νούμερο 115, Νοέμβριος 2014, σελ. 14-15https://en.calameo.com/read/0047129091a75359708b7
  11. http://manoslalopoulos.blogspot.com/2010/09/betty-8.html
  12. http://transs-transsexual.blogspot.com/2009/03/83.html
  13. «...Οι περισσότεροι θα θυμούνται επίσης ότι η Μπέττυ και τα γραπτά της αποτέλεσαν το κόκκινο πανί για μια από τις πιο ενδιαφέρουσες συγγραφικές νευρώσεις στην ιστορία των ελληνικών γραμμάτων και της ελληνικής έκφρασης της σεξουαλικότητας. Αναφέρομαι στον Κώστα Ταχτσή, ο οποίος πέρασε τη δεκαετία του ΄80 οργιζόμενος, μαινόμενος και ενίοτε ταλαιπωρούμενος από αυτό που ο ίδιος έβλεπε ως μαφία των τραβεστί, και συχνά προτύπωνε στον ανταγωνισμό με την Μπέττυ»http://gaynewsingreek.blogspot.com/2007/09/blog-post_17.html
  14. https://www.lifo.gr/team/retrolifo/25026
  15. https://www.10percent.gr/epikairotita/eidiseis/1104
  16. https://www.tanea.gr/2009/06/20/lifearts/by-the-book/eksomologisi-kai-ksemalliasma/
  17. https://www.shortfilm.gr/historyText.asp?id=34
  18. https://www.filmfestival.gr/el/section-tiff/movie/11689
  19. https://m.naftemporiki.gr/story/297828
  20. https://ipop.gr/buzzing/tromagmeno-moy-to-neo-tragoydi-tis-annas-vissi-einai-afieromeno-ston-zak-kostopoylo-akoyse-to-edo-video/
  21. http://bibliothiras.blogspot.com/2018/09/blog-post_20.html
  22. https://www.athinorama.gr/theatre/performance/amaranta-10054558.html
  23. https://www.lifo.gr/articles/theater_articles/192803/enas-oidipodas-tyrannos-me-protagonistes-mayroys-ithopoioys-mia-trans-gynaika-kai-mikra-paidia
  24. https://tetragwno.gr/theatro/theatrikes-parastaseis/tha-panta-ekei-pethaino-san-chora-deyteri-chronia-sto-theatro-stathmos
  25. «Το λοατκι+ κίνημα στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης υπό το πρίσμα της διαθεματικότητας», διπλωματική εργασία της Βασιλικής Πολυκάρπου για τη Σχολή Πολιτικών και Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών, 2019 https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/file/lib/default/data/2888072/theFile
  26. Σπάρτακος σελ.15
  27. Περιοδικό «Σπάρτακος», σελ. 15