Βήσσανη Ιωαννίνων

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Συντεταγμένες: 39°56′32″N 20°31′55″E / 39.94222°N 20.53194°E / 39.94222; 20.53194

Βήσσανη
Τοποθεσία στον χάρτη
Τοποθεσία στον χάρτη
Βήσσανη
Διοίκηση
ΧώραΕλλάδα
ΠεριφέρειαΗπείρου
ΔήμοςΠωγωνίου
Γεωγραφία και στατιστική
ΝομόςΙωαννίνων
Υψόμετρο754
Πληθυσμός420 (2011)
Άλλα
Ταχ. κωδ.440 12
Τηλ. κωδ.26570
Άγιος Νικόλαος (1791)
Ιερά Μονή Άβελ (1760)
Ευαγγελίστρια, 1631
Κοπέλες της Βήσσανης με την φορεσιά της Βήσσανης στο πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου

Το χωριό Βήσσανη Ιωαννίνων βρίσκεται σε υψόμετρο 754 μέτρων και σε απόσταση 55 χλμ. από τα Ιωάννινα. Έχει πραγματικό πληθυσμό 420 κατοίκους (2011 ) και ανήκει στην ιστορική περιοχή του Πωγωνίου[1] και στον Δήμο Πωγωνίου.

Ονομασία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σχετικά με την προέλευση του ονόματος του χωριού, οι απόψεις διίστανται. Στα σχόλια των ομηρικών επών αναφέρεται ότι το τοπωνύμιο Βήσσα άλλοτε γράφεται με ένα και άλλοτε με δυο σίγμα, προερχόμενο από τη νωπή φύση του εδάφους.[2]

Για το όνομα της κωμοπόλεως Βήσσανη που είναι από τά σημαντικότερα χωριά του Πωγωνίου κατά τα τελευταία χρόνια της τουρκοκρατίας σε αριθμό κατοίκων, πλούτο και πολιτισμό, μερικοί πιστεύουν πώς είναι σλαβικό και σημαίνει ψηλό λοφώδη τόπο και άλλοι, οτι είναι ελληνικό που παράγεται από το βήσσα = δρυμώδης τόπος (ώς ούρεως έν βήσση. Ιλ. Γ. 34), μια λέξη πανάρχαια πού την αναφέρει εκτός από τον Όμηρο και ο Ησίοδος. «Πολλοί το όνομα του χωρίου τούτου, λέγει ο Λαμπρίδης, γράφουν όχι ως εκείνοι, οίτινες θεωρούν τούτο σλαυικόν, όπερ σημαίνει θέσιν ύψηλήν ή σημείον ανωφερές όπως τα σύστοιχα Βισανσκό καί Βισικό = άνηφορία, αλλά Βήσσανη εκ της ελληνικής βήσσης». Ό ίδιος όμως προτιμά τη γραφή Βίσιανη ή Βύσιανη, προφανώς γιατί δεν συμμερίζεται την ελληνική άποψη. Ο Θεοφ. Μέντζος φρονεί, ότι προέρχεται άπο το ελληνικόν βήσσα γιατί ερμηνεύει και αποδίδει θαυμάσια την τοπολογική έννοια. Διότι σημαίνει, λέγει, «σύνδενδρες λακκιές». Πράγματι δε το χωριό είναι χτισμένο πάνω σέ λόφους πού κάποτε ήσαν δασόφυτοι. Αλλά, οι «σύνδενδρες λακκιές» είναι συνηθέστατο φαινόμενο στην Ήπειρο και μάλιστα σε παλαιότερες εποχές οπότε δεν είχε αποψιλωθεί από τα άφθονα δάση της.

Ό Αραβαντινός, όπου αναφέρεται περί Βησσάνης στη Χρονογραφία του, κι’ αυτό γίνεται κατ’ επανάληψη, ώστε αποκλείεται ή περίπτωση λάθους, γράφει, Βίσσανη. Δεδομένης δέ της ιδιότητος του εν λόγω ιστορικού ως λογίου καί διδασκάλου, μάλιστα της εποχής του 1853 πού στήν ορθογραφία εδίδετο ιδιαίτερη προσοχή, πρέπει νά συμπεράνωμε πώς δέν τήν έγραψε στον τύπο αυτο έτσι αυθαίρετα, άλλ’ ότι κάπου θα έστηρίχθη. Επειδή δέ ξέρομε, οτι ό έν λόγω συγγραφεύς δέν άπεμακρύνθη ποτέ άπο τά Γιάννινα άλλ’ οτι ζητούσε τις πληροφορίες του από τούς άρχιερείς, δασκάλους και κάθε λόγιο πού έπεσκέπτετο τήν Ηπειρωτική πρωτεύουσα, κι’ έτσι σάν λόγιος έρμής κατώρθωσε νά συνάξει τήν τόσο χρήσιμη ιστορική του ύλη, πρέπει νά πιστέψωμε, οτι θά τον άντέγραψε από τούς καταλόγους των μητροπόλεων, ή της Τουρκικής διοικήσεως, πού και στην εποχή του ακόμα κατά μέγα μέρος χρησιμοποιούσε την ελληνική γλώσσα μέ Έλληνες γραμματισμένους, πού φαίνεται τήν έγραφαν Βίσανη.[3]

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Vissani old map.jpg

Το χωριό που ιδρύθηκε κατά το 14ο αιώνα, αναπτύχθηκε κατά τα χρόνια της τουρκοκρατίας και διατηρεί στοιχεία της παραδοσιακής του αρχιτεκτονικής.

Η Βήσσανη φαίνεται πώς κατόρθωσε νά διατηρηθεί στην κατηγορία του ελεύθερου χωρίου (κεφαλοχώρι) μέχρι των χρόνων του Αλή Πασά, εποχή που τσιφλικοποιήθηκε.

Στη Βήσσανη υπήρχε σχολείο ήδη πριν το 1770, ενώ ακόμη το Παρθεναγωγείο, το Αρρεναγωγείο (χαρακτηρισμένα ως έργα τέχνης και ιστορικά κτίρια[4]) και ο ερειπωμένος πια σταθμός Χωροφυλακής λίγο πιο έξω από το χωριό, στην περιοχή των Πηγαδιών (1640, χαρακτηρισμένο μνημείο[5]) δείχνουν την άλλοτε ευημερούσα ζωή της κοινότητας.

Στο κέντρο του οικισμού βρίσκεται ο ναός του Αγίου Νικολάου, τρίκλιτη βασιλική από το 1791 με τοιχογραφίες, ανακηρυγμένο ιστορικό διατηρητέο μνημείο.[6]

Έξω από το χωριό και σε απόσταση 1,5 χλμ περίπου, βρίσκεται μέσα σε περιοχή με βελανιδιές, η Ιερά Μονή Άβελ[7], μονόκλιτη βασιλική με τρούλο, η οποία χρονολογείται από το 1770, σύμφωνα με την επιγραφή του ιδρυτή της, γαιοκτήμονα Άβελη, από τον οποίο πιθανότατα πήρε και την ονομασία της.[8]. Οι αγιογραφίες της είναι από τους ζωγράφους των Χιονάδων. Η Μονή έχει χαρακτηριστεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο.[9]

Τα σπίτια των Βησσανιωτών αντανακλούν την πάλαι ποτέ οικονομική και πνευματική πρόοδο της περιοχής. Είναι χτισμένα από Ηπειρώτες μαστόρους από τα μαστοροχώρια της Πυρσόγιαννης και της Βούρμπιανης. Ήταν συνήθως χτισμένα μέσα σε πλακόστρωτη αυλή, περιστοιχισμένη με οβρό (μαντρότοιχο) και εξώπορτα ξύλινη που είχε δίκλιτη στέγη.

Η Βήσσανη είναι επίσης γνωστή και από το πασίγνωστο δημοτικό τραγούδι «Κοντούλα λεμονιά».

Η μάχη της Βήσσανης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 18 και 19 Νοεμβρίου 1940 στην περιοχή έλαβε χώρα η νικηφόρα μάχη της Βήσσανης, η οποία εντάσσεται στις επιχειρήσεις του Ελληνικού Στρατού για επανάκτηση των εδαφών της παραμεθορίου που είχαν καταληφθεί από τα ιταλικά στρατεύματα τις πρώτες ημέρες του πολέμου.[10][11]

Ευεργέτες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βησσανιώτες ευεργέτες την περίοδο της τουρκοκρατίας:

  • Νικόλαος Βράγκαλης (1848-1902)
  • Δημήτριος Αθανασίου
  • Ιωάννης Κόντης
  • Κωνσταντίνος Μέντζος
  • Αναστάσιος Δ. Ιλαρίδης
  • Μιχαήλ Βλάχος
  • Γεώργιος Καλτσουνίδης ή Καλτσούνης
  • Λουκάς Ν. Κόντης
  • Κωνσταντίνος - Ηρακλής Βασιάδης
  • Απόστολος Ζωΐτσης


Νεώτεροι Βησσανιώτες ευεργέτες:

  • Δημήτριος Μιχαήλ Κωτσάκης (1937-2021)

Πρόσωπα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην Βήσσανη γεννήθηκε η μεγάλη ηθοποιός Σαπφώ Νοταρά (1907-1985), ο χημικός και πανεπιστημιακός Δημήτριος Κ. Δάλμας (1886-1967)[12], ο πρωτοπόρος φωτογράφος Γεώργιος Πανταζίδης (1863-1941) και ο μουσικός και μουσικολόγος Παντελής Καβακόπουλος.

Από την Βήσσανη κατάγονται ο διεθνούς φήμης βιολονίστας και διευθυντής ορχήστρας Λεωνίδας Καβάκος, ο διεθνούς φήμης βιρτουόζος λαουτίστας Βασίλης Κώστας και η διεθνής αθλήτρια πετοσφαίρισης Μάρθα Ανθούλη.

Στην Βήσσανη φιλοξενήθηκε ο ήρωας της Ελληνικής Επανάστασης, Μάρκος Μπότσαρης, και ο Αλή Πασάς.

Αξιοθέατα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Ο Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου (1791)

Η κεντρική εκκλησία τής Βήσσανης αφιερωμένη στον Άγιο Νικόλαο. Μέχρι της εποχής του Αγίου Κοσμά ήταν αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Έτσι εξακολουθεί να πανηγυρίζει μέχρι σήμερα στις 15 Αύγουστου, ενώ προστάτης του χωριού είναι ο ’Αγιος Νικόλαος.

Ιστορικό μοναστήρι που ιδρύθηκε το έτος 1760, αξιοσημείωτης πολιτισμικής αξίας και βρίσκεται έξω από το χωριό.

  • Το Παρθεναγωγείο (1873)

Κτίστηκε το 1873 από τη Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα Βησσανιωτών της Κωνσταντινούπολης «Αρετή», χρηματοδοτημένο από εισφορές των Βησσανιωτών του εξωτερικού και από δωρεά του ευεργέτη Χρηστάκη Ζωγράφου.

  • Το Αρρεναγωγείο (1890)

Κτίστηκε από τη Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα Βησσανιωτών της Κωνσταντινούπολης «Αρετή». Η ανέγερση χρηματοδοτήθηκε από εισφορές των Βησσανιωτών της Κωνσταντινούπολης, από δωρεά του ευεργέτη Χρηστάκη Ζωγράφου και από εμβάσματα που είχαν σταλεί από την Κρήτη, την Κύπρο, τη Μικρά Ασία και την Αίγυπτο.

  • Ο ναός της Ευαγγελίστριας (1631)
  • Η Ιερά Μονή Γενεσίου της Θεοτόκου, Γιουρχάν (1736)
  • Το διήμερο πανηγύρι τον Δεκαπενταύγουστο
  • Το λαογραφικό μουσείο
  • Τα δέκα πηγάδια (1640)
  • Ο πλάτανος στην πλατεία (1760)
  • Τα 26 εξωκκλήσια, εκκλησίες και μονές του χωριού
  • Η χαράδρα του Γορμού[13][14][15]
  • Η λίμνη Ζαραβίνα

Μονές, εκκλησίες και εξωκκλήσια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Άγιος Νικόλαος (1791, κεντρική εκκλησία)
Άγιος Νικόλαος
Ιερά Μονή Άβελ
  • Ιερά Μονή Γενεσίου της Θεοτόκου, Γιουρχάν
  • Ευαγγελίστρια, 1631
Ευαγγελίστρια
  • Προφήτης Ηλίας (επάνω)
  • Άγιοι Απόστολοι
Άγιοι Απόστολοι
  • Άγιος Παντελεήμονας
Άγιος Παντελεήμονας
  • Άγιος Κοσμάς
Άγιος Κοσμάς
  • Άγιος Βασίλειος
Άγιος Βασίλειος
  • Άγιος Χαράλαμπος
Άγιος Χαράλαμπος
  • Αγία Τριάδα
Αγία Τριάδα
  • Μεταμόρφωση του Σωτήρος (1892)
  • Άγιος Φανούριος
Άγιος Φανούριος
  • Άγιος Σπυρίδωνας
Άγιος Σπυρίδωνας
  • Άγιος Νικόλαος
Άγιος Νικόλαος
  • Αγία Παρασκευή
Αγία Παρασκευή
  • Άγιος Αθανάσιος
  • Άγιος Κωνσταντίνος
  • Άγιος Γεώργιος (Κοιμητήρια)
Άγιος Γεώργιος
  • Άγιοι Ταξιάρχες
Άγιοι Ταξιάρχες
  • Άγιος Δημήτριος
Άγιος Δημήτριος
  • Άγιος Γεώργιος Δάκα
Άγιος Γεώργιος Δάκα
  • Προφήτης Ηλίας (κάτω)
  • Κάτω Άγιος Ιωάννης
  • Μεσαίος Άγιος Ιωάννης
  • Πάνω Άγιος Ιωάννης

Η Βήσσανη σήμερα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Βήσσανη δυστυχώς ακολουθεί την πορεία πολλών άλλων χωριών της Ελλάδος με την ολοένα αυξανόμενη δημογραφική συρρίκνωση. Πολλοί όμως Βησσανιώτες που ζουν στα Γιάννενα, στην Αθήνα ή και στην Γερμανία επιστρέφουν συχνά στον τόπο τους για διακοπές και ξεκούραση και έτσι το χωριό ξαναζωντανεύει. Αξιοσημείωτο επίσης γεγονός στην κοινότητα είναι το περίφημο ετήσιο διήμερο πανηγύρι, με τον χορό κάτω από τον πλάτανο της πλατείας, το πρωινό της Κοίμησης της Θεοτόκου (15 Αυγούστου) μετά τον εκκλησιασμό, και τον μεγάλο χορό το βράδυ, με τις κοπέλες του χωριού ντυμένες με την παραδοσιακή φορεσιά του Πωγωνίου, όπου συρρέει πλήθος κόσμου από τις γύρω περιοχές. Στο χωριό υπάρχουν δύο καφενεία, ένα restaurant ζυμαρικών και μίνι μάρκετ.

Σήμερα η Βήσσανη αποτελεί Τοπικό Διαμέρισμα του Δήμου Πωγωνίου.

Κοπέλες της Βήσσανης με την παραδοσιακή φορεσιά του Πωγωνίου στο πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου στη Βήσσανη

Η Αδελφότητα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι Βήσσανιώτες της Κωνσταντινουπόλεως είχαν ιδρύσει από το 1871 την Αδελφότητα Βησσανιωτών με σκοπούς κοινωφελείς. Ιδιαίτερα αναφέρονταν στην στήριξη των σχολείων αρρένων - θηλέων και της εκκλησίας. Επίσης, συνέστησαν ερανική επιτροπή για την ανέγερση νέων διδακτηρίων.

Ο Ηπειρωτικός Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως το 1872, επειδή δε είχε όχι μόνο σύμβουλο, με βαρύνουσα γνώμη, τον Κωνσταντίνο - Ηρακλή Βασιάδη αλλά και μεταξύ των ιδρυτών του τους Βησσανιώτες Αρ. Ιλαρίδη και Μ. Πανταζή, αποφάσισε την ίδρυση στη Βήσσανη του Παρθεναγωγείου, το οποίο χτίστηκε και άρχισε να λειτουργεί βάσει ειδικού κανονισμού το 1873 με την επωνυμία Αρετή.

Μετά από τρία - τέσσερα χρόνια θεωρήθηκε προτιμότερο να έχει τη φροντίδα λειτουργίας του η Αδελφότητα Βησσανιωτών, η οποία αποτελείτο μόνο από Βησσανιώτες και έτσι, το 1877 έγινε η μετατροπή της Αδελφότητας με την επωνυμία Φιλεκπαιδευτική Αδελφότης των εν Κωνσταντινουπόλει Βησσανιωτών, η Αρετή.

27 Οκτωβρίου 1924, συνεδριάζει για πρώτη φορά το ΔΣ της Αδελφότητας Βησσανιωτών, που αποτελεί μέχρι σήμερα την συνέχεια της πρωτοϊδρυθείσης Αδελφότητος Βησσανιωτών και εκλέγεται πρώτος πρόεδρος ο Ιωάννης Δάλμας. [16]

Πρακτικό της 1ης συνεδρίασης του ΔΣ της Αδελφότητας

Η Αδελφότητα εκδίδει τακτικά από το 1988 την εφημερίδα Η Βήσσανη.

Η βιβλιοθήκη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το 1899 ιδρύεται η ιστορική βιβλιοθήκη του χωριού, τόσο περίφημη ώστε χαρακτηρίστηκε σαν μοναδική ίσως εν της βορείως των Ιωαννίνων περιοχήν.

Για την ίδρυσή της πρωτοστάτησε η Φιλεκπαιδευτική Αδελφότης των εν Κωνσταντινουπόλει Βησσανιωτών, η Αρετή και βοήθησε πάρα πολύ στον εμπλουτισμό, τη συντήρηση και την ενίσχυσή της.

Η βιβλιοθήκη λειτουργούσε με ειδικό κανονισμό και διέθετε κανονικό αναγνωστήριο. Είχε περί τους 5.000 τόμους βιβλίων -πολλά σπάνια- εκατοντάδες παλαιά έγγραφα, μικρή συλλογή αρχαιολογικών ευρημάτων, μικρό ιστορικό αρχείο κ.α.

Μετά τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και τα θλιβερά γεγονότα που ακολούθησαν περιήλθε σε νεκροφάνεια. Τώρα επαναλειτουργεί.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Διοικητική διαίρεση
  2. Eustathius (Thessalonicensis), Gottfried Stallbaum, Matthaeus Devarius (1827). Commentarii ad Homeri Iliadem et Odysseam: Commentarii ad Homeri Iliadem. Τόμος Α'. Βιβλιοθήκη της Πολιτείας της Βαυαρίας: Weigel. σελ. 224. CS1 maint: Uses authors parameter (link)
  3. Αδελφότητα Βήσσανης
  4. http://listedmonuments.culture.gr/fek.php?ID_FEKYA=9861&v17=
  5. http://listedmonuments.culture.gr/fek.php?ID_FEKYA=1873778509&v17=
  6. http://listedmonuments.culture.gr/fek.php?ID_FEKYA=9860&v17=
  7. Ιερά Μονή Άβελ
  8. Ιερά Μονή Άβελ
  9. http://listedmonuments.culture.gr/monument.php?code=7168
  10. http://vlahoi.net/istories-gegonota/maxi-vissanis-2/ Η θρυλική μάχη της Βήσσανης
  11. http://adelfotitavissanis.blogspot.com/2017/10/18-19-1940.html?m=1
  12. Ιωάννης Δ. Κανδήλης, Οι Θεμελιωταί των Φυσικών Επιστημών στη Νεώτερη Ελλάδα και η εποχή τους, Δημήτριος Κ. Δάλμας , Αθήνα 1976, σελ. 51, 66.
  13. https://filotis.itia.ntua.gr/biotopes/c/AT3011015/
  14. 1979-2009: Αρχαιολογικές έρευνες κοιλάδας ποταμού Γορμού Πωγωνίου Ιωαννίνων, στο: 1ο Αρχαιολογικό Έργο στη Βορειοδυτική Ελλάδα και τα Νησιά του Ιονίου, Ιωάννινα 2014, Αθήνα 2018, 87-100. (με Η. Ανδρέου)
  15. http://kalamas.blogspot.com/2009/09/blog-post.html?m=1
  16. http://adelfotitavissanis.blogspot.com/2014/06/blog-post.html?m=1

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]