Αριστείδης Στεργιάδης

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Αριστείδης Στεργιάδης
Stergiadis, Paraskevopoulos and Pangalos, Smyrna October 1920.jpg
Γενικές πληροφορίες
Γέννηση1861
Ηράκλειο
Θάνατος23  Ιουνίου 1949
Νίκαια
Χώρα πολιτογράφησηςΕλλάδα
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότηταπολιτικός

Ο Αριστείδης Στεργιάδης (1861 - 23 Ιουνίου 1949) ήταν Έλληνας πολιτικός, ο οποίος την περίοδο 1919 - 1922 διετέλεσε Ύπατος Αρμοστής της Σμύρνης.

Βιογραφικά στοιχεία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γεννήθηκε στο Ηράκλειο Κρήτης και προερχόταν από εύπορη οικογένεια με ρίζες από την Μακεδονία. Ο πατέρας του ήταν λαδέμπορος από τη Θεσσαλονίκη[1]. Σπούδασε νομικά στην Αθήνα και στο Παρίσι[2] και ιδιώτευσε ως δικηγόρος στη γενέτειρά του από το 1889. Η αντιτουρκική δράση που ανέπτυξε η οικογένειά του είχε σαν αποτέλεσμα να σκοτωθούν τα δυο του αδέλφια, Ιωάννης και Θρασύβουλος. Πρωταγωνίστησε στην επανάσταση του Θέρισου, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα να φυλακισθεί από τους Άγγλους για δώδεκα μήνες.

Ασχολήθηκε με την πολιτική, διατελώντας πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου Ηρακλείου μέχρι το 1910. Συνδέθηκε με στενή φιλία με τον Ελευθέριο Βενιζέλο, με τον οποίο συνεργάστηκε στη σύνταξη διαφόρων νόμων για την τοπική αυτοδιοίκηση και για τον μουσουλμανικό πληθυσμό της Κρήτης. Το 1914 συμμετείχε στη σύνταξη της συνθήκης των Αθηνών. Στη συνέχεια διορίστηκε Γενικός διοικητής Ηπείρου (1917 - 1919).[3]

Ύπατος Αρμοστής Σμύρνης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τον Φεβρουάριο του 1919 τοποθετήθηκε Ύπατος Αρμοστής της Σμύρνης, θέση την οποία ανέλαβε επίσημα στις 8 Μαΐου 1919, όταν και έφτασε στη Σμύρνη.[4] Η τοποθέτησή του υπήρξε προσωπική απόφαση του τότε πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου, αν και αρχικά ο Στεργιάδης φαίνεται να αρνείτο την ανάληψη της θέσης αυτή προφασιζόμενος προβλήματα υγείας. Υποστηρίζει, όμως, ότι οι πραγματικοί λόγοι της άρνησης συνδέονταν με «τη φύση και τους σκοπούς» της Μικρασιατικής Εκστρατείας.[3] Αντίθετα κατά τον ίδιο τον Βενιζέλο οι δεύτερες σκέψεις του Στεργιάδη συνδέονταν με τις εσωκομματικές αντιδράσεις που υπήρχαν καθώς η θέση του Ύπατου Αρμοστή ήταν περίοπτη. Έτσι, προτεινόταν για τη θέση αυτή ο Θεμιστοκλής Σοφούλης, τον οποίο, όμως, ο Βενιζέλος θεωρούσε ακατάλληλο λόγω του επαναστατικού του παρελθόντος στη Σάμο, το οποίο θα έβλαπτε τα σχέδια της Ελλάδος στην περιοχή.[5]

Έργο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι δικαιοδοσίες και αρμοδιότητές του καθορίστηκαν από τον νόμο 2493/1920 (ΦΕΚ Α΄ 206/19.9.1920) ενώ η θέση του Ύπατου Αρμοστή ισοδυναμούσε με αυτή του Υπουργού.[6] [7]

Βασικό μέλημα της ελληνικής κυβέρνησης υπήρξε για διπλωματικούς κυρίως λόγους η διατήρηση και η προστασία των μουσουλμανικών πληθυσμών.[8] Στο πλαίσιο αυτό η Ύπατη Αρμοστεία διατήρησε Τούρκους υπαλλήλους σε κατώτερες διοικητικές θέσεις, υπάγοντάς τους στο διοικητικό μηχανισμό της ελληνικής Ύπατης Αρμοστείας, τοποθέτησε επικεφαλής των μουσουλμανικών υποθέσεων, τον Αλί Ναΐπ Ζαντέ, Τουρκοκρητικό μουσουλμάνο που είχε διατελέσει παλαιότερα νομάρχης Δράμας, και επέτρεψε την χρήση της τουρκικής γλώσσας σε δικαστικές υποθέσεις μουσουλμάνων.[8] Παράλληλα στελέχωσε τις σημαντικές θέσεις με κρατικούς αξιωματούχους από την Αθήνα.[9] Όσον αφορά τον οικονομικό τομέα ο Στεργιάδης επιδίωξε να διαχειριστεί τα κρατικά έσοδα τοποθετώντας ως υπεύθυνο των οικονομικών υπηρεσιών της Αρμοστείας τον Αλέξανδρο Κορυζή. Επιπλέον ενθάρρυνε την παρουσία της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος στην περιοχή επιχειρώντας με αυτόν τον τρόπο να αντιμετωπίσει τη δράση διαφόρων ιδιωτικών τραπεζών, οι οποίες επέτειναν το νομισματικό χάος με κερδοσκοπικές αγοραπωλησίες συναλλάγματος στην περιοχή, λόγω και των υποτιμημένων νομισμάτων των Τούρκων και λοιπών ηττημένων του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα τη μειωμένη εισροή κεφαλαίων σε εμπορικές δραστηριότητες.[10]

Επίσης, σε επίπεδο δημόσιας τάξης, οργάνωσε το σώμα της χωροφυλακής, ενώ απομάκρυνε τους οίκους ανοχής από το κέντρο της πόλης προς τις παρυφές της και απαγόρευσε την χαρτοπαιξία[11]. Σε επίπεδο δικαιοσύνης, συγκρότησε στρατοδικεία, γιατί δεν μπορούσε να εμπιστευθεί για λεπτά ζητήματα τα τούρκικα δικαστήρια, αλλά και δεν μπορούσε να συστήσει ελληνικά δικαστήρια μέχρι την τελική προσάρτηση της Σμύρνης.[12] Πέτυχε τον επαναπατρισμό 120.000 χριστιανών προσφύγων και εκτοπισμένων, οι οποίοι είχαν εγκαταλείψει τις εστίες τους κατά τους διωγμούς του 1914 - 1916 χορηγώντας τους δάνεια για την αποκατάστασή τους και εφοδιάζοντάς τους με σπόρους και γεωργικά εργαλεία. Ίδρυσε ένα πειραματικό αγρόκτημα και με τη βοήθεια του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή, το Ιωνικό Πανεπιστήμιο Σμύρνης.[13] Τέλος, στον τομέα της δημόσιας υγείας, εγκαταστάθηκε ένα μικροβιολογικό εργαστήριο και ένα Ινστιτούτο Παστέρ, που συνέβαλε στην καταπολέμηση πολλών ασθενειών που έπλητταν την περιοχή. Το Υγειονομικό τμήμα επρόκειτο να είναι το πρώτο τμήμα του νεοσύστατου πανεπιστημίου το οποίο θα λειτουργούσε.[14]

Η ρήξη με την τοπική, στρατιωτική και εκκλησιαστική ηγεσία της Σμύρνης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Χαρακτηριστικά είναι τα επεισόδια μεταξύ αυτού και του Παρασκευόπουλου[15], του μητροπολίτη Κυδωνιών Γρηγορίου, αλλά και του Χρυσοστόμου Σμύρνης: του τελευταίου θα διακόψει κήρυγμα σε επίσημη δοξολογία για τον εορτασμό της συμμαχικής νίκης, επειδή θεώρησε πως το περιεχόμενο δεν ήταν θρησκευτικό, αλλά εθνικοπατριωτική πολιτικολογία. Εισηγήθηκε επίσης στην ελληνική κυβέρνηση να διακόψει κάθε οικονομική επιχορήγηση στη Μητρόπολη Σμύρνης.[16] Κατόπιν πρωθυπουργικής εντολής, το ελληνικό στράτευμα ετίθετο υπό τις διαταγές του Αρμοστή, κάτι που ενίσχυε τον ρόλο του, ο οποίος αρχικά δεν ήταν παρά συμβουλευτικός του Αρχηγού Στρατιωτικής Κατοχής.[17] Παράλληλα, εκτός από υπουργός της ελληνικής κυβέρνησης, ήταν και εκπρόσωπος των Μεγάλων Δυνάμεων, γεγονός που περιέπλεξε περισσότερο την κατάσταση. Οι ενέργειές του χαρακτηρίστηκαν από πολλούς φιλοτουρκικές και ενάντια στα εθνικά συμφέροντα[18][19].Ο Βενιζέλος γίνεται αποδέκτης διαμαρτυριών εκ μέρους των Εμμανουήλ Ρέπουλη και Αλέξανδρου Διομήδη για αδυναμία εκτέλεσης των καθηκόντων από τον Στεργιάδη, όμως εκείνος τον υποστηρίζει.[20][21] Η υποστήριξη στο πρόσωπό του είχε να κάνει με την πρόβλεψη εκ μέρους του Βενιζέλου μιας ενδεχόμενης αρνητικής απήχησης που θα είχε για το κύρος της ελληνικής κατοχής στην περιοχή της Μικράς Ασίας στο εξωτερικό, μια πρώιμη αντικατάσταση του εκπροσώπου της ελληνικής κυβέρνησης εκεί.[22] Παράλληλα, παρεμβάσεις που σημειώθηκαν από την Αθήνα με σκοπό την ανάκληση ποινών ή μεταθέσεων σε βάρος του πολιτικού και στρατιωτικού προσωπικού της περιοχής, ακυρώνονταν από τον ίδιο. Μάλιστα δεν έκρυβε τη δυσφορία του τόσο πολύ, ώστε στους οκτώ πρώτους μήνες της εκεί παρουσίας του να ζητήσει τρεις φορές την αντικατάστασή του.[23].

Μετά την εκλογική ήττα του Βενιζέλου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η παραμονή του στη θέση του Ύπατου Αρμοστή επέφερε αντιδράσεις από τη νέα ηγεσία του στρατεύματος και τους Φιλελεύθερους. Ο Βενιζέλος, πάντως, μετά την ήττα του, του ζήτησε να παραμείνει στη θέση του, εφόσον τον διατηρούσε σε αυτή η νέα κυβέρνηση. Εκείνος υπέβαλε την παραίτησή του, που όμως δεν έγινε δεκτή,[24] ενώ όταν προσκλήθηκε στην Αθήνα για συζητήσεις εκείνος δεν δέχθηκε να μεταβεί.[25][26] Ο Michael Llewellyn - Smith υποστηρίζει ότι η διατήρησή του είχε να κάνει με την «ανυποχώρητη αδιαφορία του στα κομματικά» και πως ήταν «ίσως ο ικανότερος για να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στο βενιζελικό και το βασιλικό καθεστώς»[27], ενώ ο Γιώργος Γιαννακόπουλος το αποδίδει στην αποδοχή της οποίας έχαιρε εκ μέρους των Συμμάχων και «στα σημαντικά ερείσματα που διέθετε στην Αγγλία»[28].

Πρόταση για ηγεσία της Μικρασιατικής Άμυνας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Στεργιάδης συνέχισε τις προσπάθειές του για ειρηνική συνύπαρξη Ελλήνων και Τούρκων στην περιοχή. Τον Απρίλιο του 1922 του προτείνεται η ηγεσία της οργάνωσης Μικρασιατική Άμυνα, ενός αυτονομιστικού κινήματος. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος υποστήριζε την αναγκαιότητα συνεργασίας του Στεργιάδη στο σχετικό εγχείρημα, ενώ θεωρούσε πως μια πιθανή άρνησή του θα οδηγούσε σε ναυάγιο τη σχετική πρωτοβουλία. Εκείνος απέρριψε την πρόταση, μια και κάτι τέτοιο δεν έφερε την κυβερνητική έγκριση, ενώ έμοιαζε ουτοπική σαν πρωτοβουλία. Ούτε το ελληνικό μέτωπο θα άντεχε ούτε οι Μικρασιάτες θα μπορούσαν να προβάλουν ικανοποιητική αντίσταση με βάση τα αυτονομιστικά σχέδια δράσεως[29]. Πράγματι, ο Στεργιάδης αναχώρησε για την Αθήνα, προκειμένου να δώσει τη δική του άποψη για τις σχετικές κινήσεις των Αμυνιτών, αλλά και να βολιδοσκοπήσει την αγγλική πλευρά -επισκεύθηκε και τον Βρετανό πρέσβυ στην Αθήνα- αν υποστήριζε ή όχι, ανεπίσημα ή επίσημα, αυτά τα σχέδια.[30][31] Η εχθρική στάση του Στεργιάδη απέναντι στους Αμυνίτες προκαλούσε σύγχυση και απελπισία στα στελέχη της. Με διάφορα μέτρα που πήρε την κράτησε σε αδράνεια: εξόρισε στη Νάξο ένα από τα ηγετικά στελέχη της Επιτροπής Σμύρνης, τον Α. Λάμπρου, κάτι που στοίχισε τη φιλία του με τον Ελευθέριο Βενιζέλο [32]

Σχέδιο Στεργιάδη[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πρότεινε, τον Ιούλιο του 1922, τη δημιουργία αυτόνομου Μικρασιατικού κράτους, υπό την ψιλή επικυριαρχία του Σουλτάνου. Με κέντρο τη Σμύρνη, θα είχε δική του διοίκηση και αστυνομία, σχηματισμένα από ντόπια στοιχεία. Ο χαρακτήρας του κράτους θα ήταν αποκλειστικά μικρασιατικός-πολυφυλετικός. Το εγχώριο μουσουλμανικό μικρασιατικό στοιχείο θα είχε ισότιμη συμμετοχή στο μέλλον στη διοίκησή του. Το μειονέκτημα της πρότασης Στεργιάδη ήταν η στρατιωτική κάλυψή του από 50.000 άνδρες του ελληνικού στρατού, αλλά και Έλληνες στρατολογημένους από την περιοχή. Διέφερε από την πρόταση των Αμυνιτών στο ότι θα συνιστούσε δημιούργημα των Μεγάλων Δυνάμεων κι όχι μιας πολιτικής φατρίας.[33][34]

Η κατάρρευση του μετώπου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Είναι χαρακτηριστική η απάντηση του Έλληνα στρατιωτικού διοικητή Αξαρίου προς τους χριστιανούς προκρίτους της περιοχής, στα μέσα Αυγούστου του 1922: «Αν και η διαταγή του Στεργιάδου είναι να μη παρακινούμε τους πληθυσμούς να εγκαταλείψουν τον τόπον των, αλλά αντιθέτως να τους προτρέπομεν να μείνουν, σας συμβουλεύω ν' αλλάξετε γνώμην. Ημπορείτε να έχετε εμπιστοσύνην εις τους Τούρκους;» Στις 19 Αυγούστου, με εμπιστευτικό μήνυμά του στις αντιπροσωπείες της Ύπατης Αρμοστείας στις πόλεις Σόμα, Αδραμύττιο, Πάνορμο, Αρτάκη, Μουδανιά, Κίο, Μπάλια, Σαλιχλί και Φιλαδέλφεια, ζητούσε να συγκεντρώσουν το αρχειακό υλικό τους και να είναι έτοιμοι προς αναχώρηση, χωρίς να αντιληφθεί κάτι ο πληθυσμός. Από τον αντιπρόσωπο της Κίου ζήτησε να ενθαρρύνει τον πληθυσμό της περιοχής να παραμείνει. Επίσης, τη νύχτα της 21ης προς 22ας Αυγούστου 1922, σε τηλεγράφημά του ο Στεργιάδης προς τον υποδιοικητή των ελληνικών δυνάμεων της περιοχής Κασαμπά, του λέει: «Εμποδίσατε αναχώρησιν πολιτών, καθ' ότι στρατός επ' ουδενί λόγο εγκαταλείψει περιφέρειάν σας». Όμως η στρατιωτική ηγεσία δεν συμμεριζόταν μια τέτοια διαχείριση της κατάστασης εκ μέρους του Ύπατου Αρμοστή, ενώ ο συνταγματάρχης Φ. Φιλίππου στη Μαγνησία προσπαθούσε να επιβιβάσει τον πληθυσμό σε τρένα, «παρά τις διαταγές του Στεργιάδη»[35].

Θέμα δικαστικής δίωξης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Φαίνεται πως δεν τέθηκε ποτέ θέμα δικαστικής δίωξης του Στεργιάδη, αν και η Ανακριτική Επιτροπή Εθνικής Καταστροφής βολιδοσκόπησε το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών σχετικά με το ενδεχόμενο έκδοσης του Στεργιάδη στην Ελλάδα από το Γαλλικό κράτος, αλλά και με το τι γνώριζε για τις εντολές του Βενιζέλου, ο Εμμανουήλ Ρέπουλης, προς τον Στεργιάδη. Οι αρχειακές πηγές δεν μας πληροφορούν για το τι απάντησε ο Ρέπουλης. Όμως ουσιαστικά μια σε βάρος του δίωξη δεν ήταν δυνατή. Μια από τις κατηγορίες που του προσάπτονταν εκείνη την περίοδο ήταν η μη έγκαιρη ενημέρωση των πληθυσμών για την κατάρρευση του Μικρασιατικού μετώπου. Όμως ο νόμος 2870/1922 (ΦΕΚ Α΄ 119/20.7.1922) Περί της παρανόμου μεταφοράς προσώπων ομαδόν ερχομένων εις Ελληνικούς λιμένας εκ της αλλοδαπής[36] έκλεινε τα ελληνικά λιμάνια για τους Μικρασιάτες πρόσφυγες. Αυτό τον έκανε να αποθαρρύνει κάθε ανάλογη πρωτοβουλία.[37]

Διαμονή στη Γαλλία & τέλος[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μια μέρα πριν την είσοδο των Τούρκων στη Σμύρνη διέφυγε με πλοίο των ξένων Δυνάμεων, τη βρετανική ναυαρχίδα Σιδηρούς Δουξ[38]. Αρχικά μετέβη στην Κωνσταντινούπολη και εκεί επιβιβάστηκε σε ρουμανικό πλοίο, με προορισμό την Κωστάντζα, απ' όπου κατευθύνθηκε σιδηροδρομικώς για το Παρίσι. Στη συνέχεια εγκαταστάθηκε[39] στις αρχές του 1923 στη νότιο Γαλλία. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του αντιμετώπισε οικονομικά προβλήματα. Τον επισκεπτόταν ο Νικόλαος Πλαστήρας, που «όπως φαίνεται είχε αναλάβει ένα μέρος των εξόδων της συντήρησής του, μαζί με τον ανεψιό του Ύπατου Αρμοστή»[40]. Απεβίωσε σε ηλικία 88 ετών στη Νίκαια, στις 22 Ιουνίου του 1949[41].

Στο σπίτι του στο Ηράκλειο φιλοξενείται η βιβλιοθήκη και το αρχείο Νίκου Κιτσίκη, πατέρα του Δημήτρη Κιτσίκη. Η Μπεάτα Κιτσίκη το γένος Πετυχάκη, μητέρα του Δημήτρη Κιτσίκη, είχε πατριό τον Στεργιάδη.

Κριτική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην κοινή γνώμη το όνομα του Αριστείδη Στεργιάδη έγινε συνώνυμο της προδοσίας[42]. Επρόκειτο για μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα και οι διιστάμενες απόψεις γύρω από το πρόσωπό του ενισχύθηκαν και από το γεγονός πως απέφυγε να γράψει οτιδήποτε για να υπερασπιστεί το έργο του στην Ύπατη Αρμοστεία.[43][44][45] Οι αρετές του ήταν «...εργατικότητα, προσωπική δύναμη, μακροχρόνια πείρα στα μουσουλμανικά θέματα και αμεροληψία προς μουσουλμάνους και χριστιανούς [...] (επίσης), πρόσθετε ένα θετικό όραμα ελληνοτουρκικής συνεργασίας και ελληνικής πολιτισμικής και κοινωνικής αναγέννησης... »[46] Επίσης, η αυστηρότητα και η προσήλωση στο καθήκον, γνωρίσματα που έκαναν τον Βενιζέλο να τον επιλέξει για τη θέση αυτή.[4] Στα μειονεκτήματα του αναφέρονται ο μονόχνωτος χαρακτήρας του και η υπερβολή σε κάθε του ενέργεια. Στερείτο «κάθε είδους διπλωματικότητας» στην προσπάθειά του να επιβάλλει την τάξη χωρίς να μειώνει και να προκαλεί τους επικεφαλής των εκεί ελληνικών ενόπλων δυνάμεων.[47] Εγωπαθής, αυθαίρετος και εριστικός στις σχέσεις του, αινιγματικός ως προς τις πραγματικές του απόψεις.[48] O Τζορτζ Χόρτον αναφέρει στο βιβλίο του Η μάστιγα της Ασίας για τον Στεργιάδη: «Είχε πολύ αυστηρή αίσθηση του δικαίου και τον χαρακτήριζε υψηλό αίσθημα του καθήκοντος. Ζούσε σαν ερημίτης, δεν αποδεχόταν καμιά πρόσκληση και δεν εμφανιζόταν ποτέ σε κοινωνικές εκδηλώσεις. Επιθυμούσε (...) να μη δέχεται φιλοφρονήσεις και να μη δημιουργεί δεσμούς, έτσι ώστε να μπορεί να αποδίδει δικαιοσύνη σε όλους, υψηλά και χαμηλά ιστάμενους...»[49]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. «Ομιλία του Προέδρου του Συλλόγου Μικρασιατών, Ποντίων και Αρμενίων Σητείας, Γιώργου Αλεβίζου, Ημέρα Μνήμης Γενοκτονίας Ελλήνων (Μικρασιατών, Ποντίων) και Αρμενίων Σητείας, Αριστείδης Στεργιάδης, Ύπατος Αρμοστής Σμύρνης, 1919-1922, Αθώος ή Ένοχος;». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Ιανουαρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 2012. 
  2. Llewellyn - Smith M., Το όραμα της Ιωνίας. Η Ελλάδα στη Μικρά Ασία 1919-1922, μτφρ. Λίνα Κάσδαγλη, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας (ΜΙΕΤ), Αθήνα, 2002 σελ. 595
  3. 3,0 3,1 Σολωμονίδου Β., «Βενιζέλος-Στεργιάδης: μύθος και πραγματικότητα», στο: Θάνος Βερέμης-Γιούλα Γουλιμή (επίμ.), Ελευθέριος Βενιζέλος: κοινωνία-οικονομία-πολιτική στην εποχή του, εκδ.Γνώση, Αθήνα,1989, σελ.477-478
  4. 4,0 4,1 Αλλαμανή Ε. - Παναγιωτοπούλου Κ., «Η ελληνική απόβαση στη Σμύρνη. Προετοιμασία και πραγματοποίηση», στο: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. ΙΕ', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1978, σελ. 118
  5. Σολωμονίδου (1989), ο.π., σελ.479, 503 υποσ.4
  6. Llewellyn - Smith M. (2002), ο.π., σελ. 614 υποσ. 70
  7. Φύλλο εφημερίδας "Έθνος", της 13 Φεβρουαρίου 1920, σελ. 2: "Άφιξις του κ. Στεργιάδου - Η ορκωμοσία του"
  8. 8,0 8,1 Πλουμίδης Σ., Τα μυστήρια της Αιγηΐδος, εκδόσεις Εστία, Αθήνα 2016, σελ. 220 - 221
  9. Llewellyn - Smith M. (2002), ο.π., σελ. 183
  10. Βερέμης Θ. - Κωστής Κ., Η Εθνική Τράπεζα στη Μικρά Ασία (1919-1922), Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας (ΜΙΕΤ), Αθήνα 1984, σελ. 51, 55
  11. Ευαγγελία Αχλάδη, «Η κοσμοπολίτικη Σμύρνη», στο: Χριστίνα Κουλούρη (επίμ.), Η Μικρασιατική Καταστροφή 1922, Τα Νέα-ιστορία, Αθήνα,2010, σελ.69-70
  12. Llewellyn - Smith M. (2002), ο.π., σελ. 190
  13. Llewellyn - Smith M. (2002), ο.π., σελ. 186, 196-197
  14. Llewellyn - Smith M. (2002), ο.π., σελ. 197
  15. Η σύγκρουση με την στρατιωτική ηγεσία υποθαλπόταν από μια σειρά διαταγών και μέτρων που είχε λάβει προς τους στρατιωτικούς: τους ανέθετε καθήκοντα πολιτικής φύσεως όπως ήταν η είσπραξη φόρων σε μουσουλμανικές περιοχές, η επιβολή αυστηρών ποινών σε αξιωματικούς που θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για επεισόδια μετά την άφιξη του Ελληνικού στρατού στην περιοχή, η διεξαγωγή ανακρίσεων σε βάρος στρατιωτών και αξιωματικών για πράξεις και παραλήψεις τους.
  16. Έφη Αλλαμανή-Κρίστα Παναγιωτοπούλου, «Διάσταση στρατιωτικής και πολιτικής ηγεσίας. Το πρόβλημα Στεργιάδη», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ.ΙΕ', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1978, σελ.124
  17. Σολωμονίδου (1989), ο.π., σελ. 479 - 483
  18. Σολωμονίδου (1989), σελ. 483
  19. Μια ανεκδοτολογικού χαρακτήρα ανθολόγηση τέτοιων περιστατικών υπερβασιών του Στεργιάδη δες στο: Χρήστου Αγγελομάτη, Χρονικόν μεγάλης τραγωδίας (Το έπος της Μικράς Ασίας),εκδ.Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα, χ.χ., σελ.59-74
  20. Σολωμονίδου (1989), ο.π., σελ. 484
  21. Llewellyn - Smith M. (2002), ο.π., σελ. 191 - 195
  22. Έφη Αλλαμανή-Κρίστα Παναγιωτοπούλου, «Διάσταση στρατιωτικής και πολιτικής ηγεσίας. Το πρόβλημα Στεργιάδη», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ.ΙΕ', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1978, σελ. 124
  23. Σολωμονίδου (1989), σελ. 486 - 487
  24. «Ευαρεστηθείται να δεχθήται μετά της άλλης κυβερνήσεως την παραίτησίν μου ως υπουργού άνευ χαροφυλακίου. Θεωρώ ύπατον καθήκον να διατηρήσω την θέσιν του Υπάτου Αρμοστού επί ολίγας ημέρας, μέχρις ου η νέα κυβέρνησις αποστείλει τον διάδοχον. Το τελευταίον τούτο παρακαλώ να ανακοινώσετε εις την νέαν κυβέρνησιν» έλεγε το τηλεφράφημά του προς τον αντιβασιλέα Παύλο Κουντουργιώτη και η απάντηση του Δημήτριου Ράλλη, «Επί του ημετέρου τηλεγραφήματος ευχαριστώ υμάς θερρμώς και εξ ονόματος της Κυβερνήσεως, παρακαλώ δε υμάς όπως, παραμένοντες εις την θέσιν σας κατά τας εκτάκτους αυτάς περιστάσεις μη στερήσετε το Έθνος των πολυτίμων υμών υπηρεσιών», στο: Χρήστου Αγγελομάτη, Χρονικόν μεγάλης τραγωδίας (Το έπος της Μικράς Ασίας),εκδ.Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα, χ.χ., σελ.108-109,
  25. Βικτωρία Σολωμονίδου (1989), ο.π., σελ. 488 - 489
  26. Ο Γιάννης Κορδάτος έχει άλλη ανάγνωση της παραμονής του στην ίδια θέση, «όταν έπεσε ο Βενιζέλος, έδωκε γην και ύδωρ στον βασιλιά Κωνσταντίνο και στο Γούναρη και έτσι κράτησε τη θέση του. Ήταν όμως πράκτορας της Ιντέλιζενς Σέρβις. Έκανε ό,τι ήθελαν οι Άγγλοι», Γιάννη Κορδάτου, Ιστορία της Νεώτερης Ελλάδας, τομ.Ε',εκδ.20ος αιώνας, Αθήνα, 1958, σελ. 575, υποσ.1
  27. Llewellyn - Smith M. (2002), ο.π., σελ. 317
  28. Γιαννακόπουλου Γ., «Η Ελλάδα στην Μικρά Ασία: το χρονικό της Μικρασιατικής περιπέτειας: 1919-1920», στο: Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τομ.6, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003, σελ .85
  29. Γιαννουλόπουλος Ι., «Η Εθνική Άμυνα, η Μικρασιατική Άμυνα και οι κινήσεις για την αυτονόμηση της Ιωνίας ως το τέλος του 1921», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ.ΙΕ', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1978, σελ. 188
  30. Σολωμονίδου (1989), ο.π., σελ. 490 - 491
  31. Γιαννουλόπουλος Ι. (1978), «Οι τελευταίες προσπάθειες της Άμυνας για τη δημιουργία αυτόνομου Ιωνικού κράτους (Φεβρουάριος-Μάιος 1922)», ο.π., σελ. 196
  32. Llewellyn - Smith M. (2002), ο.π., σελ. 463 - 464, 635 υποσ. 78
  33. Llewellyn - Smith M. (2002), ο.π., σελ. 489
  34. Γιαννουλόπουλος Ι. (1978), «Προσπάθειες δημιουργίας Μικρασιατικού κράτους (Ιούλιος 1922)», ο.π., σελ. 198 - 199
  35. Αλέξανδρος Δεσποτόπουλος, Ιωάννα Διαμαντούρου, Νικόλαος Οικονόμου, «Οι διωγμοί των Ελληνικών πληθυσμών σε άλλες περοχές της Μικράς Ασίας», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ.ΙΕ', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα, 1978, σελ.234, 242
  36. Μανόλης Καρέλλης, «Απολογητικό υπόμνημα Αριστείδη Στεργιάδη», στο: Πεπραγμένα Η' Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου-Νεότερη περίοδος, τομ.Γ'1, Εταιρεία Κρητικών Ιστορικών Μελετών, Ηράκλειο 2000, σελ.162-163
  37. Σολωμονίδου (1989), ο.π., σελ. 498
  38. Η επιλογή να επιβιβαστεί σε Βρετανικό πλοίο είναι κι αυτή αντικείμενο συνομοσιολογικών θεωριών. Πάντως ο Αγγελομάτης τη συνδέει με το φόβο του να λιντσαρισθεί από τους πρόσφυγες που βρίσκονταν συγκενρωμένοι στην προκυμαία ή από τα πληρώματα των ελληνικών πολεμικών πλοίων εάν επιβιβαζόταν σε κάποιο από αυτά για να φύγει. (Χρήστος Αγγελομάτης, Χρονικόν μεγάλης τραγωδίας (Το έπος της Μικράς Ασίας),εκδ.Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα, χ.χ., σελ.211)
  39. Σολωμονίδου (1989), ο.π., σελ. 506 υποσ. 49
  40. Σολωμονίδου (1989), ο.π., σελ. 497
  41. Εφημερίδα Τα Νέα, 'Απέθανεν ο Αριστείδης Στεργιάδης', 27/6/1949.
  42. Σολωμονίδου (1989), ο.π., σελ. 495
  43. Ρεπούση Μ., «Ο Βενιζέλος αντιμέτωπος με τα επεισόδια στη Σμύρνη-Αριστείδης Στεργιάδης: η πιο αμφιλεγόμενη επιλογή του Βενιζέλου», στο: Θάνος Βερέμης, Ηλίας Νικολακόπουλος (επιμ.), Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και η εποχή του, εκδ.Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2005, σελ.215
  44. «Ο ίδιος έδωσε μόνο δύο συνεντεύξεις, στον Κώστα Ουράνη στον Ελεύθερο Τύπο το 1927 και τον Αποστολόπουλο στην εφημερίδα Πατρίς τον Ιανουάριο του 1936», Μανόλης Καρέλλης, «Απολογητικό υπόμνημα Αριστείδη Στεργιάδη», στο: Πεπραγμένα Η' Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου-Νεότερη περίοδος, τομ.Γ'1, Εταιρεία Κρητικών Ιστορικών Μελετών, Ηράκλειο 2000, σελ.168-169
  45. H Σολωμονίδου αναφέρει πως η συνέντευξη παραχωρήθηκε στον Ουράνη στον Ελεύθερο Τύπο, 7.4.29*Βικτωρία Σολωμονίδου,«Ιωνικό Πανεπιστήμιο Σμύρνης: συμβολή στην ειρηνική συνύπαρξη »,στο:Συλλογικό:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»-Ιστορική διάσταση και προοπτικές, τομ.Β', εκδ.Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, Αθήνα, 1989, σελ.388, υποσ.2 [1] Αρχειοθετήθηκε 2015-06-04 στο Wayback Machine.
  46. Llewellyn - Smith M. (2002), ο.π., σελ. 186
  47. Γιαννουλόπουλου Γ., «Η ευγενής μας τύφλωσις..., Εξωτερική πολιτική και εθνικά θέματα από την ήττα του 1897 έως τη Μικρασιατική καταστροφή», εκδ. Βιβλιόραμα, Αθήνα 2003, σελ. 259 υποσ. 12 (αρχίζει από σελ. 256)
  48. Γιαννουλόπουλου Ι. (1978), «Η Εθνική Άμυνα η Μικρασιατική Άμυνα και οι κινήσεις για την αυτονόμηση της Ιωνίας ως το τέλος του 1921», ο.π., σελ. 188
  49. Παρατίθεται στο: Μανόλης Καρέλλης, «Οι ευθύνες των αντιβενιζελικών κυβερνήσεων και ο ρόλος του Αριστείδη Στεργιάδη», Η Μικρασιατική καταστροφή, Ε Ιστορικά , τ/χ.46 (31 Αυγούστου 2000),σελ.42

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Αγγελομάτη Χ., Χρονικόν μεγάλης τραγωδίας (Το έπος της Μικράς Ασίας), εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2005 (6η έκδοση)
  • Αλλαμανή Ε. - Παναγιωτοπούλου Κ., «Διάσταση στρατιωτικής και πολιτικής ηγεσίας. Το πρόβλημα Στεργιάδη» στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. ΙΕ΄, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1978
  • Αχλάδη Ευ., «Η κοσμοπολίτικη Σμύρνη», στο: Χριστίνα Κουλούρη (επίμ.), Η Μικρασιατική Καταστροφή 1922, Τα Νέα-ιστορία, Αθήνα 2010, σελ. 59 επ.
  • Βερέμη Θ. - Κωστή Κ., Η Εθνική Τράπεζα στη Μικρά Ασία (1919-1922), Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας (ΜΙΕΤ), Αθήνα 1984
  • Γιαννακόπουλου Γ., «Η Ελλάδα στην Μικρά Ασία: το χρονικό της Μικρασιατικής περιπέτειας: 1919-1920», στο: Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770 - 2000, τομ. 6, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003
  • Γιαννουλόπουλου Γ., Η ευγενής μας τύφλωσις... Εξωτερική πολιτική και εθνικά θέματα από την ήττα του 1897 έως τη Μικρασιατική καταστροφή, εκδόσεις Βιβλιόραμα, Αθήνα 2003
  • Γιαννουλόπουλου Ι., «Οι τελευταίες προσπάθειες της Άμυνας για τη δημιουργία αυτόνομου Ιωνικού κράτους (Φεβρουάριος-Μάιος 1922) - Προσπάθειες δημιουργίας Μικρασιατικού κράτους (Ιούλιος 1922)», στο: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. ΙΕ΄, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1978
  • Δεσποτόπουλου Α., Διαμαντούρου Ι., Οικονόμου Ν., «Η καταστροφή της Σμύρνης και το ξερίζωμα του Μικρασιατικού Ελληνισμού-Οι διωγμοί των Ελληνικών πληθυσμών σε άλλες περοχές της Μικράς Ασίας» στο "Ιστορία του Ελληνικού Έθνους", τομ.ΙΕ', Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1978
  • Καρέλλη Μ., «Απολογητικό υπόμνημα Αριστείδη Στεργιάδη», στο: "Πεπραγμένα Η' Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου - Νεότερη περίοδος", τομ. Γ΄/1, Εταιρεία Κρητικών Ιστορικών Μελετών, Ηράκλειο 2000, σελ.157 επ.
  • Καρέλλη Μ., «Οι ευθύνες των αντιβενιζελικών κυβερνήσεων και ο ρόλος του Αριστείδη Στεργιάδη» στο "Η Μικρασιατική καταστροφή", Ε Ιστορικά , τ/χ.46 (31 Αυγούστου 2000), σελ.36 επ.
  • Ρεπούση Μ., «Ο Βενιζέλος αντιμέτωπος με τα επεισόδια στη Σμύρνη - Αριστείδης Στεργιάδης: η πιο αμφιλεγόμενη επιλογή του Βενιζέλου», στο: Θάνος Βερέμης/Ηλίας Νικολακόπουλος (επιμ.), Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και η εποχή του, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2005
  • Σολωμονίδου Β., «Βενιζέλος-Στεργιάδης: μύθος και πραγματικότητα», στο: Θάνος Βερέμης - Γιούλα Γουλιμή (επίμ.), Ελευθέριος Βενιζέλος: κοινωνία-οικονομία-πολιτική στην εποχή του, εκδόσεις Γνώση, Αθήνα 1989, σελ. 475 επ.
  • Llewellyn - Smith M., Το όραμα της Ιωνίας. Η Ελλάδα στη Μικρά Ασία 1919-1922, μτφρ. Λίνα Κάσδαγλη, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας (ΜΙΕΤ), Αθήνα 2002