Περίοικος

Οι περίοικοι ήταν οι παλιοί κάτοικοι της Λακωνίας, οι οποίοι σύμφωνα με την εκδοχή του Ισοκράτη ήταν Δωριείς, ενώ σύμφωνα με την εκδοχή του Εφόρου ήταν Αχαιοί οι οποίοι υποδουλώθηκαν από τους Δωριείς. Ήταν ελεύθεροι κάτοικοι της ορεινής και παράλιας Λακωνίας, οι οποίοι είχαν αυτόνομη διοίκηση, όχι όμως και πολιτικά δικαιώματα αλλά πλήρωναν φόρους. Ασχολούνταν, κυρίως με τη γεωργία, την κτηνοτροφία, την αλιεία, τη βιοτεχνία και το εμπόριο. Ήταν οι μόνοι που μπορούσαν να ταξιδεύουν σ’ άλλες πόλεις ενώ συμμετείχαν και στον σπαρτιατικό στρατό.

Μέτοικοι και Περίοικοι

Όπως ο όρος μέτοικος συνδέεται κατά κύριο λόγο με την Αθήνα, ο ανάλογος, αλλά όχι ταυτόσημος, όρος Περίοικος συνδέεται με μια άλλη ισχυρή πόλη-κράτος, την Σπάρτη. Εκεί αναπτύχθηκε ένα διαφορετικό κοινωνικό μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο οι γνήσιοι πολίτες ή όμοιοι ήταν θεωρητικά ίσοι. Οι μη πολίτες, ελεύθεροι κάτοικοι των περιχώρων, ή περίοικοι, ζούσαν με σχετική αυτονομία σε πόλεις η κώμες της ευρύτερης περιφέρειας, χωρίς να διαθέτουν λόγο στο χειρισμό των κρατικών υποθέσεων.

Η θέση τους στη Σπάρτη

Η Σπάρτη είχε το δικό της κοινωνικό σύστημα που διαμόρφωνε τη σχέση πολιτών και μη πολιτών. Πιο συγκεκριμένα, ο πολίτης ήταν και στρατιώτης, ενώ ο κλήρος του ανήκε ουσιαστικά στο κράτος. Επίσης, οι πολίτες δεν ασχολούνταν με παραγωγικά επαγγέλματα, αφού η κύρια απασχόλησή τους ήταν η στρατιωτική. Η συμμετοχή των πολιτών στις μεγάλες αποφάσεις της πόλης ήταν μάλλον περιορισμένη, πολύ περισσότερο για τους περίοικους, που συνέθεταν την πληθυσμιακή ομάδα των μη πολιτών. Οι περίοικοι ζούσαν στις περιοχές γύρω από τις τέσσερις κώμες στις οποίες είχαν εγκατασταθεί οι Σπαρτιάτες πολίτες. Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι η σπαρτιατική ισονομία συνδεόταν με την κατοχής γης. Η ύπαρξη πλουσίων Σπαρτιατών και μεγάλων γαιοκτημόνων θέτει την ισότητα των πολιτών υπό αμφισβήτηση, τουλάχιστον όσον αφορά στο θέμα της οικονομίας και των επιδράσεών της στη συγκεκριμένη πόλη-κράτος.

Όποια εκδοχή και αν θεωρήσουμε ορθή για την καταγωγή των περίοικων, εκείνη του Έφορου ή εκείνη του Ισοκράτη, οι περίοικοι φαίνεται πως διατηρούσαν σχετική αυτονομία οικονομική και δικαιϊκή στους δήμους τους και συμμετέχουν ισότιμα στις πολεμικές επιχειρήσεις ως οπλίτες. Αποκαλούνται γενικώς Λακεδαιμόνιοι και δεν εκδηλώνουν εχθρικές διαθέσεις προς τη Σπάρτη. Ασκούν το επάγγελμα του ξυλουργού, του γεωργού, του κτηνοτρόφου ή του αλιέα, καλύπτοντας το παραγωγικό κενό των ομοίων. Η οικονομική τους δραστηριότητα όμως παραμένει περιορισμένη, εξαιτίας της αυστηρής σπαρτιατικής κηδεμονίας.

Πληθυσμιακή συγκρότηση

Ο αριθμός της πληθυσμιακής ομάδας των περιοίκων είναι ουσιαστικά άγνωστος, εξαιτίας έλλειψης συγκεκριμένων στοιχείων. Δεν μπορούμε εδώ να ακολουθήσουμε τον κανόνα της αναλογίας 1/3, καθώς η Σπάρτη φαίνεται εξαιρετικά ολιγάριθμη ως προς τα μέλη της κοινωνίας της. Οι 8-9.000 Σπαρτιάτες πολίτες σαφώς ήταν υποδεέστεροι αριθμητικά από τους περιβάλλοντες περίοικους. Άλλωστε, η αριθμητική έλλειψη και οι αυστηροί κανόνες αστυνόμευσης των μη πολιτών συνηγορούν προς αυτή την κατεύθυνση.

Παρατηρούμε, λοιπόν και στην περίπτωση της Σπάρτης μια χαρακτηριστική συμμετοχή της πληθυσμιακής ομάδας των μη-πολιτών, σε παραγωγικό και στρατιωτικό επίπεδο. Ο περιορισμός της στον παραγωγικό τομέα ήταν επ’ ωφελεία της σπαρτιατικής κοινωνίας, η οποία διατηρούσε μικρή έως ανύπαρκτη σχέση με το σύνολο των τεχνικών επαγγελμάτων.

Προτεινόμενη βιβλιογραφία

• Andrewes Α., Αρχαία Ελληνική Κοινωνία, μτφρ. Α. Παναγόπουλος, Μ.Ι.Ε.Τ. (Αθήνα, 1987).
• Borgeaud P. κ. ά, Ο έλληνας άνθρωπος, (μτφρ. Χ. Τασάκος), Ελληνικά Γράμματα, (Αθήνα 1996).
• Finley M.I. Ancient History, Evidence and Models, Chatto & Windus, (London 1985).

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

• Λεξιλογικός ορισμός του περίοικος στο Βικιλεξικό