Ιωσήφ Στάλιν και Αντισημιτισμός

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Αν και οι κομμουνιστές ηγέτες, περιλαμβανομένου του Ιωσήφ Στάλιν, δημοσίως κατήγγειλαν τον αντισημιτισμό, υπάρχουν μαρτυρίες από συγχρόνους για κρούσματα αντισημιτισμού, και τεκμήρια από ιστορικές πηγές.[1][2]

Τα πρώτα χρόνια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γεννημένος στη Γεωργία (τότε Ρωσική Αυτοκρατορία) και έχοντας σπουδάσει σε Ορθόδοξο εκκλησιαστικό σχολείο στην Τιφλίδα πριν γίνει επαγγελματίας επαναστάτης και Μαρξιστής στις αρχές του 20ου αιώνα, ο Στάλιν φαίνεται απίθανο να είχε επηρεαστεί από τον αντισημιτισμό στα πρώτα του χρόνια και γνώρισε μόνο έναν περιορισμένο αριθμό επαναστατών Εβραϊκής καταγωγής, κατά τα πρώτα χρόνια της πολιτικής του δράσης.[3] Αν και ενεργό μέλος στη Μπολσεβίκικη φράξια του Ρωσικού Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματος, δεν παρακολούθησε κανένα συνέδριο του κόμματος μέχρι το 1905.

Αν και δραστήριοι τόσο μεταξύ του Σοσιαλδημοκρατών Μπολσεβίκων όσο και των Μενσεβίκων, οι Εβραίοι είχαν πιο έντονοι παρουσία στους Μενσεβίκους. Ο Στάλιν είχε προσέξει τις αναλογίες των εθνοτήτων που εκπροσωπούνταν σε κάθε πλευρά, όπως φαίνεται από μια έκθεση του 1907 για το Συνέδριο, η οποία δημοσιεύθηκε στην Bakinsky rabochy (Εργάτης του Μπακού), η οποία ανέφερε ένα χοντροκομμένο αστείο για ένα "μικρό πογκρόμ" (погромчик) που ο Στάλιν απέδιδε στον τότε Μπολσεβίκο Γκριγκόρι Αλεξίνσκι.

Δεν είναι λιγότερο ενδιαφέρουσα η σύνθεση του κογκρέσου όσον αφορά τις εθνικότητες. Στατιστικά στοιχεία έδειξαν ότι η πλειοψηφία της φράξιας των Μενσεβίκων αποτελείται από Εβραίουςκαι αυτό, βέβαια, χωρίς να υπολογίζουμε τους Μπουντιστές (Bundists) μετά έρχονται οι Γεωργιανοί και μετά οι Ρώσοι. Από την άλλη πλευρά, η συντριπτική πλειοψηφία της Μπολσεβίκικης φράξιας αποτελείται από Ρώσους, και μετά έρχονται οι Εβραίοιχωρίς να υπολογίζουμε βέβαια τους Πολωνούς και Λετονούς και μετά οι Γεωργιανοί, κτλ. Για το λόγο αυτό ένας από τους Μπολσεβίκους παρατήρησε χαριτολογώντας (φαίνεται ότι ήταν ο σύντροφος Aleksinsky) ότι οι Μενσεβίκοι είναι μια Εβραϊκή παράταξη και οι Μπολσεβίκοι μια γνήσια Ρωσική παράταξη, οπότε δεν θα ήταν κακή ιδέα για μας τους Μπολσεβίκους να οργανώσουμε ένα μικρό πογκρόμ στο κόμμα.[3]

1917 έως 1930[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Αν και οι Μπολσεβίκοι θεωρούσαν όλες τις θρησκευτικές δραστηριότητες ως αντιεπιστημονικές δεισιδαιμονίες και απομεινάρι της παλιάς προ-κομμουνιστικής τάξης, η νέα πολιτική τάξη που δημιουργήθηκε από τα Σοβιέτ μετά την Ρωσική Επανάσταση ήταν στην αντίθετη κατεύθυνση με τους αιώνες αντισημιτισμού των Ρομανώφ.

Προπαγανδιστική αφίσα του Λευκού Στρατού, όπου απεικονίζεται ο Τρότσκι ως σύμβολο του Εβραϊκού Μπολσεβικισμού.

Το Συμβούλιο των Επιτρόπων του Λαού εξέδωσε το 1918 διάταγμα που καταδίκαζε τον αντισημιτισμό και καλούσε τους εργάτες και τους αγρότες να τον καταπολεμήσουν.[4] Ο Λένιν συνέχισε να εκφράζεται εναντίον του αντισημιτισμού.[5] Γίνονταν εκστρατείες ενημέρωσης κατά του αντισημιτισμού στον Κόκκινο Στρατό και στους χώρους εργασίας, και μια διάταξη που απαγορεύει την υποκίνηση της προπαγάνδας ενάντια σε κάθε εθνικότητα έγινε μέρος του Σοβιετικού δικαίου.[4] Ιδρύθηκαν ιδρύματα κοσμικού πολιτισμού Γίντις επιχορηγούμενα από το κράτος, όπως το Κρατικό Εβραϊκό Θέατρο της Μόσχας, καθώς και ιδρύματα για άλλες μειονότητες.

Σαν Κομισάριος του Λαού για τις Εθνότητες, ο Στάλιν ήταν το υπεύθυνο μέλος του υπουργικού συμβουλίου για θέματα μειονοτήτων. Το 1922, ο Στάλιν εξελέγη για πρώτη φορά Γενικός Γραμματέας του κόμματοςμια θέση που ακόμα δεν εθεωρείτο ως η υψηλότερη στη Σοβιετική κυβέρνηση. Ο Λένιν άρχισε να επικρίνει τον Στάλιν λίγο αργότερα.

Σε γράμματα του Δεκεμβρίου του 1922, ο άρρωστος πλέον Λένιν (τον οποίο η ασθένεια άφησε ανήμπορο το 1923-1924) επέκρινε τον Στάλιν και τον Ντζερζίνσκι για τη σοβινιστική στάση τους προς το Γεωργιανό έθνος κατά τη διάρκεια της "Υπόθεσης της Γεωργίας" του 1922[6][7] Τελικά, οι επιστολές δημοσιευμένες ως μέρος της Διαθήκης του Λένιν όπου συνιστά στο κόμμα να καθαιρέσει τον Στάλιν από τη θέση του Γενικού Γραμματέα το 1922, αποσύρθηκαν από τη δημόσια κυκλοφορία από τον Στάλιν και τους υποστηρικτές. Αυτό το υλικό δεν δημοσιεύτηκε στη Σοβιετική Ένωση παρά μόνο μετά την αποσταλινοποίηση το 1956.[8]

Μετά το θάνατο του ανήμπορου Λένιν, στις 21 Ιανουαρίου 1924, το κόμμα επισήμως διατήρησε την αρχή της συλλογικής ηγεσίας, αλλά ο Στάλιν σύντομα παραγκώνισε τους αντιπάλους του στην Κεντρική Επιτροπή του Πολιτικού Γραφείου. Αρχικά συνεργαζόμενος με τα Εβραϊκής και ημί-Εβραϊκής καταγωγής μέλη του Πολιτικού Γραφείου Γκριγκόρι Ζινόβιεφ και Λεβ Κάμενεφ, εναντίον του Εβραϊκής καταγωγής κύριου αντίπαλου του, Λέον Τρότσκι, ο Στάλιν κατόρθωσε να τον περιθωριοποιήσει. Μέχρι το 1929, ο Στάλιν είχε ουσιαστικά περιθωριοποιήσει και τους Ζινόβιεφ και Κάμενεφ, υποχρεώνοντας τους να υποταχθούν στην εξουσία του. Ο αδιάλλακτος Τρότσκι εξαναγκάστηκε σε εξορία.

Ο Μπόρις Bazhanov, προσωπικός γραμματέας του Στάλιν, ο οποίος είχε αυτομολήσει στη Γαλλία το 1928, έγραψε το 1930 τα απομνημονεύματά του όπου κατέκρινε τον Στάλιν. Εκεί ισχυρίζεται ότι ο Στάλιν είχε χονδροκομμένα αντισημιτικά ξεσπάσματα ακόμη και πριν από το θάνατο του Λένιν.[9]

Παρόλα αυτά, μετά το θάνατο του Λένιν στις αρχές του 1924, μια άλλη μεγάλης κλίμακας εκστρατεία κατά του αντισημιτισμού διεξήχθη πάλι το 1927-1930, υπό την ηγεσία του Στάλιν.[10]

1930[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Καταδίκη του αντισημιτισμού από τον Στάλιν το 1931[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 12 Ιανουαρίου του 1931, ο Στάλιν έδωσε την εξής απάντηση σε μια έρευνα από το Εβραϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων των ΗΠΑ σχετικά με το θέμα της Σοβιετικής στάσης απέναντι στον αντισημιτισμό:

Δημιουργία Αυτόνομης Εβραϊκής Περιφέρειας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Για να αντισταθμιστούν οι αυξανόμενες Εβραϊκές εθνικές και θρησκευτικές επιδιώξεις του Σιωνισμού και να κατηγοριοποιηθούν με επιτυχία οι Σοβιετικοί Εβραίοι στην εθνοτική πολιτική του Στάλιν, δημιουργήθηκε μια εναλλακτική Γη του Ισραήλ με τη βοήθεια των επιτροπών Komzet και OZET το 1928. Η Εβραϊκή Αυτόνομη Περιφέρεια με διοικητικό κέντρο το Μπιρομπιτζάν στη Ρωσική Άπω Ανατολή, επρόκειτο να γίνει μια "Σοβιετική Σιών". Η γλώσσα Γίντις, αντί της "αντιδραστικής" εβραϊκής, θα ήταν η εθνική γλώσσα, και η προλεταριακή σοσιαλιστική λογοτεχνία και τέχνες θα αντικαθιστούσαν τον Ιουδαϊσμό ως βάση του πολιτισμού των Εβραίων. Παρά την τεράστια εγχώρια και διεθνή κρατική προπαγανδιστική εκστρατεία, ο Εβραϊκός πληθυσμός εκεί δεν έφτασε ποτέ το 30% (το 2003 ήταν μόνο 1.2%). Το πείραμα σταμάτησε στα μέσα της δεκαετίας του 1930, κατά τη διάρκεια της πρώτης εκστρατείας εκκαθαρίσεων του Στάλιν, καθώς ούτε οι τοπικοί ηγέτες δεν εξερούνταν κατά τη διάρκεια των εκκαθαρίσεων.

Μεγάλη Εκκαθάριση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κύριο λήμμα: Μεγάλη Εκκαθάριση

Η σκληρότερη περίοδος μαζικής καταστολής, η λεγόμενη Μεγάλη Εκκαθάριση (ή Μεγάλος Τρόμος), ξεκίνησε το 1936-1937 και οδήγησε στο θάνατο εκατομμύρια σοβιετικών πολιτών που κατηγορήθηκαν για προδοσία, τρομοκρατία, και άλλα αντισοβιετικά εγκλήματα. Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των θυμάτων διαφέρουν πολύ, ανάλογα με το ποιές κατηγορίες προσμετρούν. Κατά τον Κρούστσεφ, τα θύματα μεταξύ 1930 - 1953 ήταν περίπου 800.000. Ο ιστορικός Robert Quest, σε επανεκτίμηση της αρχικής μελέτης του "The Great Terror" (αρχική έκδοση 1968) εκτιμά σε 3 εκατομμύρια τους νεκρούς μόνο των ετών 1937-1938. Μελέτες που υπολογίζουν τα έμμεσα θύματα λόγω πείνας, κολεκτιβισμού κτλ, ανεβάζουν τον αριθμό σε 40 εκατομμύρια έως το 1953.[12] Σύμφωνα με εκτιμήσεις νεώτερων Ρώσων ιστορικών ο αριθμός των θυμάτων μπορεί να ξεπερνά τα 25 εκατομμύρια.[13] Η εκστρατεία εκκαθαρίσεων κυρίως στόχευε πρώην αντιπάλους του Στάλιν και άλλους Παλιούς Μπολσεβίκους, και περιελάμβανε μια ευρείας κλίμακας εκκαθάριση του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης, καταστολή των κουλάκων αγροτών, ηγετών του Κόκκινου Στρατού, και απλούς πολίτες που κατηγορούνταν για συνωμοσία κατά της Σταλινικής κυβέρνησης.[14] Αν και πολλά από τα θύματα της Μεγάλης Εκκαθάρισης ήταν εθνικά ή θρησκευτικά Εβραίοι, δεν ήταν ειδικός στόχος ως εθνοτική ομάδα κατά τη διάρκεια αυτής της εκστρατείας, σύμφωνα με τους Μιχαήλ Baitalsky,[15] Gennady Kostyrchenko,[16] Ντέιβιντ Priestland,[17] Jeffrey Veidlinger,[18] Ρόι Μεντβέντεφ,ref>Medvedev, Roy. (1989). Let History Judge: The Origins and Consequences of Stalinism. Trans. George Shriver. New York: Columbia University Press. p. 562. ISBN 978-0-231-06350-0.</ref> και Έντβαρτ Ραντζίνσκι.[19]

Η Ναζιστική-Σοβιετική προσέγγιση και το Σύμφωνο " Μολότοφ–Ρίμπεντροπ"[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Κατά τη συνάντησή του με τον υπουργό εξωτερικών της Ναζιστικής Γερμανίας Γιόαχιμ φον Ρίμπεντροπ, ο Στάλιν του υποσχέθηκε να απαλλαγεί από την "Εβραϊκή κυριαρχία", κυρίως μεταξύ των διανοουμένων.[20] Μετά την αποπομπή του Υπουργού Εξωτερικών Μαξίμ Λιτβίνοφ το 1939,[21] ο Στάλιν αμέσως έδωσε οδηγίες στο νέο Υπουργό Εξωτερικών Μόλοτοφ για να "εκκαθαρίσει το υπουργείο από τους Εβραίους", ώστε να κατευνάσει τον Χίτλερ και να δώσει το σήμα στη Γερμανία ότι η ΕΣΣΔ ήταν έτοιμη για συνομιλίες μη επίθεσης.[21][22][23][24]

Σύμφωνα με κάποιους ιστορικούς, οι αντισημιτικές τάσεις στις πολιτικές του Κρεμλίνου μπορεί να τροφοδοτήθηκαν από την εξορία του Τρότσκι.[25][26]

Στα τέλη της δεκαετίας του 1930 και στις δεκαετίες του 1940 και του 1950 πολύ λιγότεροι Εβραίοι διορίστηκαν σε θέσεις εξουσίας στον κρατικό μηχανισμό από ό, τι στο παρελθόν. Μια απότομη πτώση στην εβραϊκή εκπροσώπηση στις ανώτερες θέσεις είναι εμφανής από περίπου την εποχή έναρξης της προσέγγισης με τη ναζιστική Γερμανία. Το ποσοστό των Εβραίων σε θέσεις εξουσίας μειώθηκε σε 6 % το 1938 και 5% το 1940.[22]

Μετεγκατάσταση και Απέλαση Εβραίων στη διάρκεια του Πολέμου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Μετά τη Σοβιετική εισβολή στην Πολωνία, ο Στάλιν άρχισε μια πολιτική μετεγκατάστασης των Εβραίων στην Εβραϊκή Αυτόνομη Περιφέρεια και σε άλλα μέρη της Σιβηρίας. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, παρόμοιες κινήσεις έγιναν σε περιοχές που θεωρούνταν ευάλωτες σε Ναζιστική εισβολή και είχαν διάφορες εθνικές ομάδες στόχους της Ναζιστικής γενοκτονίας. Όταν αυτοί οι πληθυσμοί έφταναν στον προορισμό τους, η δουλειά ήταν συχνά σκληρή και υποβάλλονταν σε κακές συνθήκες διαβίωσης, λόγω της έλλειψης πόρων που προκαλούσε ο πόλεμος.[27][28]

Μετά τον δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η εμπειρία του Ολοκαυτώματος, που εξολόθρευσε περίπου έξι εκατομμύρια Εβραίων στην Ευρώπη υπό τη Ναζιστική κατοχή, και άφησε εκατομμύρια αστέγων και εκτοπισθέντων, συνέβαλε στο αυξανόμενο ενδιαφέρον σχετικά με την κατάσταση των Εβραίων σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, το τραύμα εμφύσησε νέα ζωή στην παραδοσιακή ιδέα για μια κοινή Εβραϊκή κοινωνία και έγινε καταλύτης για την αναβίωση της σιωνιστικής ιδέας της δημιουργίας ενός Εβραϊκού κράτους στη Μέση Ανατολή.

Η Εβραϊκή Αυτόνομη Περιφέρεια γνώρισε μια αναγέννηση, καθώς η Σοβιετική κυβέρνηση στήριξε τη μετανάστευση περίπου δέκα χιλιάδων Εβραίων της Ανατολικής Ευρώπης στο Μπιρομπιτζάν το 1946-1948.[29] Στις αρχές του 1946, το Συμβούλιο των Υπουργών της ΕΣΣΔ ανακοίνωσε ένα σχέδιο για την κατασκευή νέων υποδομών, και ο Μιχαήλ Καλίνιν, πρωτεργάτης του προγράμματος του Μπιρομπιτζάν από τα τέλη της δεκαετίας του 1920, δήλωσε ότι εξακολουθεί να θεωρεί την περιοχή ως "Εβραϊκό εθνικό κράτος" που θα μπορούσε να αναβιώσει μέσα από "δημιουργικό μόχθο".[29]

Στο μεταξύ, και στον Στάλιν ωρίμαζε η ιδέα του Ισραήλ ως Εβραϊκού κράτους. Το 1947, η Σοβιετική Ένωση ενώθηκε με τις Ηνωμένες Πολιτείες στην υποστήριξη της κατάτμησης της Βρετανικής Παλαιστίνηςσε Εβραϊκό και Αραβικό κράτος και υποστήριξε το Ισραήλ στον Αραβο–Ισραηλινό Πόλεμο του 1948 με όπλα που παρέχονταν μέσω της Τσεχοσλοβακίας.[30]

Παρόλα αυτά, ο Στάλιν άρχισε μια νέα εκκαθάριση με την καταστολή του συμμάχου του της εποχής του πολέμου, την Εβραϊκή Αντιφασιστική Επιτροπή. Τον Ιανουάριο του 1948, ο διακεκριμένος Εβραίος ηθοποιός Σολομών Mikhoels δολοφονήθηκε με διαταγή του Στάλιν στο Μινσκ. Η δολοφονία του σκηνοθετήθηκε σαν τροχαίο ατύχημα. Στην πραγματικότητα ο Mikhoels μεταφέρθηκε σε μια έπαυλη ("ντάτσα") του Υπουργείου Κρατικής Ασφάλειας (MGB) και δολοφονήθηκε μαζί με τον μη-Εβραίο συνάδελφό του Golubov-Potapov, υπό την εποπτεία του Αναπληρωτή Υπουργού Κρατικής Ασφάλειας Σεργκέι Ogoltsov. Τα σώματά τους μετά πετάχτηκαν σε ένα δρόμο του Μινσκ.[31][32]

Παρά την αρχική προθυμία του Στάλιν να υποστηρίξει το Ισραήλ, διάφοροι ιστορικοί υποθέτουν ότι ο αντισημιτισμός στα τέλη της δεκαετίας του 1940 και αρχές του 1950 κινητοποιήθηκε πιθανώς από την θεώρηση των Εβραίων, ως μια πιθανή "πέμπτη φάλαγγα" υπό το φως του δυτικόφιλου Ισραήλ στη Μέση Ανατολή. Ο Orlando Figes θεωρεί ότι

Οι ιστορικοί Albert S. Lindemann και Richard S. Levy παρατηρούν ότι "Όταν τον Οκτώβριο του 1948, κατά τη διάρκεια των θρησκευτικών εορτών, χιλιάδες Εβραίοι συγκεντρώθηκαν γύρω από την κεντρική συναγωγή της Μόσχας για να τιμήσουν τη Γκόλντα Μέιρ, την πρώτη Ισραηλινή πρέσβειρα, οι σοβιετικές αρχές θορυβήθηκαν από το σημάδια της εβραϊκής δυσαρέσκειας."[34] Ο Jeffrey Veidlinger γράφει ότι "Από τον Οκτώβριο του 1948, ήταν προφανές ότι ο Mikhoels δεν ήταν ο μοναδικός υποστηρικτής του Σιωνισμού μεταξύ των Εβραίων της Σοβιετικής Ένωσης. Η αναβίωση της Εβραϊκής πολιτισμικής έκφρασης κατά τη διάρκεια του πολέμου είχε καλλιεργήσει μια γενική αίσθηση τόλμης μεταξύ των Εβραϊκών μαζών. Πολλοί Εβραίοι αγνοούσαν την αυξανόμενη Zhdanovshchina (Δόγμα Ζντάνοφ) και την απειλή που σήμαινε κατά των Σοβιετικών Εβραίων η ετοιμαζόμενη εκστρατεία κατά των "κοσμοπολιτών χωρίς ρίζες". Πράγματι, η επίσημη στάση απέναντι Εβραϊκή κουλτούρα ήταν αμφίθυμη κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Στην επιφάνεια, η Εβραϊκή κουλτούρα φαινόταν να υποστηρίζεται από το κράτος: Έγιναν δημόσιες προσπάθειες να διατηρηθεί το Εβραϊκό θέατρο μετά το θάνατο του Mikhoels, το περιοδικό Eynikayt ακόμα εκδιδόταν σύμφωνα με το πρόγραμμα και, το πιο σημαντικό, η Σοβιετική Ένωση αναγνώρισε την ίδρυση του Εβραϊκού κράτους στην Παλαιστίνη. Για τους περισσότερους Εβραίους της Μόσχας, η κατάσταση των Σοβιετικών Εβραίων ποτέ δεν ήταν καλύτερη. [35]

Το Νοέμβριο του 1948 οι Σοβιετικές αρχές, ξεκίνησαν μια εκστρατεία διάλυσης σε ό, τι είχε απομείνει από την Εβραϊκή κουλτούρα. Τα ηγετικά στελέχη της Εβραϊκής Αντιφασιστικής Επιτροπής συνελήφθησαν. Κατηγορήθηκαν για προδοσία, αστικό εθνικισμό και για το σχεδιασμό δημιουργίας μιας Εβραϊκής δημοκρατίας στην Κριμαία για να εξυπηρετήσουν τα Αμερικανικά συμφέροντα. Το Μουσείο Περιβαλλοντικής Γνώσης της Εβραϊκής Αυτόνομης Περιφέρειας (ιδρύθηκε το Νοέμβριο του 1944) και Το Εβραϊκό Μουσείο στο Βίλνιους (ιδρύθηκε στο τέλος του πολέμου) έκλεισαν το 1948.[36] Το Ιστορικό-Εθνογραφικό Μουσείο των Γεωργιανών Εβραίων, που ιδρύθηκε το 1933, έκλεισε στο τέλος του 1951. [36]

Στο Μπιρομπιτζάν, τα διάφορα Εβραϊκά πολιτιστικά ιδρύματα, που είχαν ιδρυθεί στο πλαίσιο της προηγούμενης πολιτικής του Στάλιν για της στήριξη του "προλεταριακού Εβραϊκού πολιτισμού", έκλεισαν στα τέλη του 1948 και στις αρχές του 1949. Σε αυτά περιλαμβάνονταν το Εβραϊκό Θέατρο Kaganovich, ο εκδοτικός οίκος Γίντις, η Γίντις εβραϊκή εφημερίδα Birobidzhan, η βιβλιοθήκη με τα Γίντις και Εβραϊκά βιβλία, και τα τοπικά Εβραϊκά σχολεία. [37] Το ίδιο συνέβη και με άλλα Γίντις θέατρα σε όλη τη Σοβιετική Ένωση, ξεκινώντας από το Γίντις Θέατρο της Οδησσού και περιλαμβάνοντας το Κρατικό Εβραϊκό Θέατρο Μόσχας.

Στις αρχές Φεβρουαρίου του 1949, ο μικροβιολόγος Νικολάι Gamaleya, πρωτοπόρος της Βακτηριολογίας και μέλος της Ακαδημίας Επιστημών τιμημένος με το Βραβείο Στάλιν, έγραψε μια προσωπική επιστολή προς τον Στάλιν, διαμαρτυρόμενος για τον αυξανόμενο αντισημιτισμό: "Κρίνοντας από απολύτως αδιαμφισβήτητες και προφανείς ενδείξεις, η επανεμφάνιση του αντισημιτισμού δεν έρχεται από τα κάτω, από τις μάζες. . . αλλά κατευθύνεται από τα πάνω, από κάποιο αόρατο χέρι. Ο αντισημιτισμός προέρχεται από κάποια υψηλόβαθμα πρόσωπα που έχουν λάβει θέσεις στα κορυφαία όργανα του κόμματος. . ."[38] Ο ενενηντάχρονος επιστήμονας έγραψε στον Στάλιν μια δεύτερη επιστολή, στα μέσα Φεβρουαρίου, αναφερόμενος και πάλι στον αυξανόμενο αντισημιτισμό. Τον Μάρτιο, ο Gamaleya πέθανε, μη έχοντας λάβει καμία απάντηση. [39]

Κατά τη διάρκεια της νύχτας 12-13 Αυγούστου 1952, που έμεινε στη μνήμη ως η "Νύχτα των δολοφονημένων Ποιητών" (Ночь казнённых поэтов), δεκατρείς από τα πιο γνωστούς Γίντις συγγραφείς της Σοβιετικής Ένωσης εκτελέστηκαν με διαταγές του Στάλιν. Ανάμεσα στα θύματα ήταν οι Περέτζ Markish, Ντέιβιντ Bergelson και Itzik Fefer.

Σε μια συνεδρίαση του Πολιτικού Γραφείου την 1 Δεκεμβρίου 1952 ο Στάλιν ανακοίνωσε: "Κάθε Εβραίος εθνικιστής είναι πράκτορας της Αμερικανικής υπηρεσίας πληροφοριών. Οι Εβραίοι εθνικιστές πιστεύουν ότι το έθνος τους σώθηκε από τις ΗΠΑ. . . Νομίζουν ότι οφείλουν ευγνωμοσύνη στους Αμερικανούς. Μεταξύ των γιατρών, υπάρχουν πολλοί Εβραίοι εθνικιστές."[40]

Μια αξιοσημείωτη εκστρατεία για να διωχθούν οι Εβραίοι από θέσεις εξουσίας εντός των κρατικών υπηρεσιών ασφαλείας πραγματοποιήθηκε το 1952-1953. Οι Ρώσοι ιστορικοί Zhores και Ρόι Μεντβέντεφ έγραψαν ότι, σύμφωνα με τον στρατηγό του MVD Sudoplatov, "ταυτόχρονα όλοι οι Εβραίοι απομακρύνθηκαν από την ηγεσία των υπηρεσιών ασφαλείας, ακόμα και αυτοί σε ανώτερες θέσεις. Τον Φεβρουάριο, οι αντι-Εβραϊκοί διωγμοί επεκτάθηκαν σε περιφερειακούς κλάδους του MGB. Μια μυστική οδηγία διανεμήθηκε σε όλες τις περιφερειακές διευθύνσεις της MGB, στις 22 Φεβρουαρίου, που διέτασσε να απολυθούν άμεσα όλοι οι Εβραίοι υπάλληλοι της MGB ανεξάρτητα από την τάξη, την ηλικία ή την προϋπηρεσία τους ... [41]

Ο έξω κόσμος δεν ήταν σε άγνοια των εξελίξεων αυτών, και ακόμα και τα ηγετικά στελέχη του Κομμουνιστικού Κόμματος των ΗΠΑ διαμαρτυρήθηκαν για την κατάσταση. Στα απομνημονεύματα Όντας Κόκκινος (Being Red), ο Αμερικανός συγγραφέας και επιφανής Κομμουνιστής Howard Fast , θυμάται μια συνάντηση με τον Σοβιετικό συγγραφέα και απεσταλμένο στο Παγκόσμιο Συνέδριο Ειρήνης Αλεξάντερ Fadeyev. Ο τελευταίος επέμενε ότι "δεν υπάρχει αντισημιτισμός στη Σοβιετική Ένωση", παρά τα στοιχεία "ότι τουλάχιστον οκτώ κορυφαίοι Εβραίοι στον Κόκκινο Στρατό και την κυβέρνηση είχαν συλληφθεί με αυτό που φαινόταν να είναι χαλκευμένες κατηγορίες. Οι εφημερίδες στη γλώσσα Γίντις είχαν κατασταλεί. Τα σχολεία που δίδασκαν εβραϊκά είχαν κλείσει. . . ." [42]

Η Συνωμοσία των Γιατρών[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στις 13 Ιανουαρίου 1953, το Σοβιετικό πρακτορείο ειδήσεων TASS ανακοίνωσε την αποκάλυψη μιας συνωμοσίας των λεγόμενων "γιατρών-δηλητηριαστών", που είχαν κρυφά προσπαθήσει να αποκεφαλίσουν τη Σοβιετική ηγεσία. Οι κατηγορούμενοι ήταν όλοι ανώτεροι ιατροί οι περισσότεροι Εβραίοιπου φέρονται να ομολόγησαν ότι σχεδίασαν και διέπραξαν αποτρόπαιες δολοφονίες, περιλαμβανομένων των δολοφονιών εξεχόντων Σοβιετικών πολιτών όπως ο συγγραφέας Αλέξανδρος Shcherbakov (πέθανε το 1945) και ο πολιτικός Αντρέι Ζντάνοφ (πέθανε το 1948). Οι υποτιθέμενοι συνωμότες κατηγορήθηκαν ότι ενεργούσαν για λογαριασμό των Αμερικανικών και Βρετανικών υπηρεσιών πληροφοριών και μιας αντισοβιετικής διεθνούς Εβραϊκής αστικο-εθνικιστικής οργάνωσης.[43]

Καθώς ο Δυτικός τύπος κατηγόρησε τη Σοβιετική Ένωση για αντισημιτισμό, η Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος αποφάσισε να οργανώσει ένα προπαγανδιστικό τέχνασμα, μια συλλογική επιστολή από το Εβραϊκό κοινό, η οποία καταδίκαζε με θέρμη "τους δολοφόνους με τις λευκές μπλούζες" και τους πράκτορες του ιμπεριαλισμού και του Σιωνισμού, και διαβεβαίωνε ότι δεν υπάρχει αντισημιτισμός στην ΕΣΣΔ. Η επιστολή υπογραφόταν από γνωστούς επιστήμονες και ανθρώπους του πολιτισμού που είχαν αναγκαστεί να το κάνουν από την NKVD.[19]

Ωστόσο, η επιστολή, αρχικά προγραμματισμένη να δημοσιευθεί τον Φεβρουάριο του 1953, παρέμεινε αδημοσίευτη. Αντί γι’ αυτή, δημοσιεύτηκε στην Πράβντα ένα σφοδρό ένθετο "Οι απλοϊκοί και οι απατεώνες" αναφερόμενο σε πολλούς χαρακτήρες με εβραϊκά ονόματα, όλους απατεώνες, κακοποιούς, σαμποτέρ, τους οποίους ο αφελής ρωσικός λαός είχε εμπιστευθεί έχοντας χάσει την επαγρύπνησή του. Ακολούθησε ένα νέο κύμα αντισημιτικής υστερίας, και ένα σχέδιο του Στάλιν να στείλει όλους τους Εβραίους στη Σιβηρία[44][45] παρόμοια με άλλες εθνοτικές ομάδες. Μόνο ο θάνατος του Στάλιν το ίδιο έτος απέτρεψε τα σχέδια.[19]

Παρόμοιες εκκαθαρίσεις εναντίον των Εβραίων οργανώθηκαν σε Ανατολικές χώρες (όπως π.χ. οι λεγόμενες "Δίκες της Πράγας").

Κατά το διάστημα αυτό οι Εβραίοι της Σοβιετικής ένωσης χαρακτηρίζονταν ως "πρόσωπα Εβραϊκής εθνότητας". Ο πρύτανης του Τμήματος Μαρξισμού-Λενινισμού[ασαφές] σε ένα από τα Σοβιετικά πανεπιστήμια[ασαφές] εξηγούσε αυτή την πολιτική στους μαθητές του: [46]

Ένας από εσάς ρώτησε εάν η τρέχουσα πολιτική εκστρατεία[ασαφές] μας μπορεί να θεωρηθεί ως αντισημιτική. Ο σύντροφος Στάλιν είπε : «Εμείς μισούσαμε τους Ναζί όχι επειδή ήταν Γερμανοί, αλλά επειδή έφεραν τεράστια δεινά στον τόπο μας ». Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί για τους Εβραίους.[εκκρεμεί παραπομπή]

Μετά τη Συνωμοσία των Γιατρών και το θάνατο του Στάλιν, έχει υποστηριχθεί ότι: "Κατά την εποχή του θανάτου [του Στάλιν] κανένας Εβραίος στη Ρωσία δεν θα μπορούσε να αισθάνεται ασφαλής." [47]

Συνεργάτες και οικογένεια[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο ιωσήφ Στάλιν με τον Lazar Kaganovich.

Κάποιοι συνεργάτες του Στάλιν ήταν Εβραίοι ή είχαν Εβραίες συζύγους, συμπεριλαμβανομένου του Lazar Kaganovich[48] Πολλοί από αυτούς διώχθηκαν, μεταξύ των οποίων η σύζυγος του Νικολάι Γιέζοφ, η Πωλίνα Zhemchuzhina που ήταν σύζυγος του Vyacheslav Molotov, και επίσης η Bronislava Poskrebysheva[48] Ο ιστορικός Geoffrey Roberts επισημαίνει ότι ο Στάλιν "συνέχισε να τιμά τους Εβραίους συγγραφείς και καλλιτέχνες, ακόμη και στο απόγειο της αντι-Σιωνιστικής εκστρατείας στις αρχές της δεκαετίας του 1950."[49]

Όταν η νεαρή κόρη του Στάλιν Σβετλάνα ερωτεύτηκε τον επιφανή Σοβιετικό σκηνοθέτη Αλεξέι Kapler, έναν Εβραίο μεγαλύτερο της κατά 23 χρόνια, ο Στάλιν ενοχλήθηκε έντονα από αυτή τη σχέση. Σύμφωνα με την Svetlana, "Αυτός (ο Στάλιν) ενοχλήθηκε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο από το γεγονός ότι ο Kapler ήταν Εβραίος".[50][51] Ο Kapler καταδικάστηκε σε δέκα χρόνια καταναγκαστικής εργασίας σε Γκουλάγκ με την κατηγορία ότι ήταν "κατάσκοπος των Άγγλων". Σύμφωνα με άλλη εκδοχή ο Kapler στάλθηκε για πέντε χρόνια να δουλέψει σε θέατρο στη Βορκούτα, και μετά δούλεψε ως ανθρακωρύχος στα Γκούλαγκ της Ιντα.[52]

Αργότερα η κόρη του Στάλιν ερωτεύτηκε τον Γκριγκόρι Morozov, έναν άλλο Εβραίο, και τον παντρεύτηκε. Ο Στάλιν συμφώνησε για το γάμο τους μετά από πολλά παρακάλια της Σβετλάνα, αλλά αρνήθηκε να παραστεί στο γάμο.

Ο γιος του Στάλιν, ο Γιάκοβ, επίσης παντρεύτηκε μια Εβραία, την Γιούλια Meltzer, και παρότι ο Στάλιν την απέρριψε αρχικά, μετά άρχισε να τη συμπαθεί. Ο βιογράφος του Στάλιν Simon Sebag Montefiore γράφει ότι ο γιός του Λαβρέντι Μπέρια σημειώνει ότι ο πατέρας του θα μπορούσε να απαριθμήσει τις σχέσεις του Στάλιν με Εβραίες.[53]

Ο Νικίτα Χρουστσόφ έγραψε στα απομνημονεύματά του ότι

Επιπλέον αναφέρει ότι ο Στάλιν συχνά έκανε αντισημιτικά σχόλια μετά τον δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.[55]

Αναλύοντας διάφορες εξηγήσεις για τον αντιληπτό αντισημιτισμό του Στάλιν στο βιβλίο του "Ο Μικρότερος Τρόμος: Η Σοβιετική Κρατική Ασφάλεια, 1939-1953", ο ιστορικός Μάικλ Πάρις γράφει ότι

Από την άλλη πλευρά, στο έργο του "Δάκρυα του Ησαύ, Ο σύγχρονος αντισημιτισμός και η άνοδος των Εβραίων", ο ιστορικός Albert S. Lindemann παρατηρεί ότι

Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Stalin and antisemitism της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Nikolai Tolstoy. Stalin's Secret War. Holt, Rinehart and Winston (1981), σελ. 27f. 
  2. Joshua Rubenstein and Vladimir P. Naumov, eds., "Stalin's Secret Pogrom: The Postwar Inquisition of the Jewish Anti-Fascist Committee", (New Haven: Yale University Press, in association with the United States Holocaust Memorial Museum, 2001). Παρουσίαση του βιβλίου από τον David Brandenberger, University of Richmond, USA
  3. 3,0 3,1 Pinkus, Benjamin (1990). The Jews of the Soviet Union: The History of a National Minority. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 143–144. ISBN 978-0-521-38926-6.
  4. 4,0 4,1 Pinkus, Benjamin (1990). The Jews of the Soviet Union: The History of a National Minority. Cambridge: Cambridge University Press. p. 85. ISBN 978-0-521-38926-6.
  5. Lenin, V. I. (1919). "Anti-Jewish Pogroms". Lenin's Collected Works, 4th English Edition. Trans. George Hanna. Progress Publishers, Moscow, 1972 Volume 29, pages 252–253 http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1919/mar/x10.htm Marxists Internet Archive. Retrieved 23 February 2011.
  6. Η "υπόθεση της Γεωργίας" (Georgian Affair) ήταν μια διαμάχη στο εσωτερικό του Κομμουνιστικού Κόμματος με επίκεντρο την εξουσία στην Σοβιετική Δημοκρατία της Γεωργίας το 1922. Η διαμάχη ξέσπασε μεταξύ μετριοπαθών και σκληροπυρηνικών Μπολσεβίκων και οδήγησε στην οριστική ρήξη μεταξύ Λένιν και Στάλιν.
  7. Lenin, V. I. "The Question of Nationalities or "Autonomisation". In Lenin Collected Works, Volume 36. Moscow: Progress Publishers. pp. 593–611. Marxists Internet Archive. Retrieved 23 February 2011.
  8. Lenin, V. I. "'Last Testament' Letters to the Congress". In Lenin Collected Works, Volume 36. Moscow: Progress Publishers. pp. 593–611. Marxists Internet Archive. Retrieved 23 February 2011.
  9. Kun, Miklós, Stalin: An Unknown Portrait, Central European University Press, 2003, ISBN 963-9241-19-9, p. 287.
  10. Pinkus, Benjamin (1990). The Jews of the Soviet Union: The History of a National Minority. Cambridge: Cambridge University Press. p. 87. ISBN 978-0-521-38926-6.
  11. Joseph Stalin. "Reply to an Inquiry of the Jewish News Agency in the United States". Works, Vol. 13, July 1930 – January 1934. Moscow: Foreign Languages Publishing House, 1954. p. 30.
  12. Helen Rappaport, Joseph Stalin: A Biographical Companion, ABC-CLIO, 1999, σ. 118
  13. Robert Quest, historian - Obituary, The Telegraph, 4-8-2015.
  14. Figes, Orlando (2007). The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia. New York: Metropolitan. pp. 227–315 ISBN 0-312-42803-0.
  15. Baitalsky, Mikhail "Russkii evrei vchera i segodnia", unpublished manuscript. Quoted in Roy Medvedev (1989). Let History Judge: The Origins and Consequences of Stalinism. Trans. George Shriver. New York: Columbia University Press. p. 563. ISBN 978-0-231-06350-0.
  16. Igolkin, Alexander (2002). "Умение ставить вопросы". "Наш современник" N5. Retrieved 4 February 2011. (Ρωσικά)
  17. Priestland, David (2009). The Red Flag: A History of Communism. New York: Grove Press. p. 282. ISBN 978-0-8021-1924-7.
  18. Veidlinger, Jeffrey (2000). The Moscow State Yiddish Theater: Jewish Culture on the Soviet Stage. Bloomington, Indiana: Indiana University Press. pp. 10–11. ISBN 978-0-253-33784-9.
  19. 19,0 19,1 19,2 Edvard Radzinsky. Stalin (in Russian). Moscow, Vagrius, 1997. ISBN 5-264-00574-5; available online. Translated version: "Stalin", 1996, ISBN 0-385-47397-4 (hardcover), 1997, ISBN 0-385-47954-9 (paperback) Ch. 24
  20. Alexander Nikolaevich Yakovlev Twilight, Moscow, 2003, ISBN 5-85646-097-9, page 208 (ρωσικά: Яковлев А. Сумерки. Москва: Материк 2003 г.
  21. 21,0 21,1 Herf, Jeffrey (2006), The Jewish Enemy: Nazi Propaganda During World War II and the Holocaust, Harvard University Press, σελ. 56, ISBN 0-674-02175-4 
  22. 22,0 22,1 Gennady Коstyrchenko "Stalin's secret policy: Power and Antisemitism"("Тайная политика Сталина. Власть и антисемитизм" Москва, "Международные отношения", 2003)
  23. Resis, Albert (2000), «The Fall of Litvinov: Harbinger of the German-Soviet Non-Aggression Pact», Europe-Asia Studies 52 (1): 35, doi:10.1080/09668130098253, http://www.jstor.org/stable/153750 
  24. Moss, Walter, A History of Russia: Since 1855, Anthem Press, 2005, ISBN 1-84331-034-1, p. 283.
  25. Etinger, Iakov (1995). "The Doctors' Plot: Stalin's Solution to the Jewish Question". In Yaacov Ro'i, Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union. London: Frank Cass. ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6.
  26. Rappaport, Helen, Joseph Stalin: A Biographical Companion, ABC-CLIO, 1999 ISBN 1-57607-084-0, p. 297.
  27. How Joseph Stalin (Inadvertently) Saved Some Of Poland’s Jews, http://www.ibtimes.com/how-joseph-stalin-inadvertently-saved-some-polands-jews-1099571
  28. Saved by Deportation: An Unknown Odyssey of Polish Jews (2006), http://www.nytimes.com/movies/movie/424044/Saved-by-Deportation-An-Unknown-Odyssey-of-Polish-Jews/overview
  29. 29,0 29,1 Weinberg, Robert (1998). Stalin's Forgotten Zion: Birobidzhan and the Making of a Soviet Jewish Homeland. Berkeley: University of California Press. pp. 72–75. ISBN 978-0-520-20990-9.
  30. Norman Berdichevsky (20 September 2010). «Israel's Allies in 1948; The USSR, Czechoslovakia, American Mainline Churches and the Left». http://www.canadafreepress.com/index.php/article/27868. 
  31. Robert Conquest. Reflections on a Ravaged Century, Norton, (2000) ISBN 0-393-04818-7, page 101
  32. Deutch, Mark (6 September 2005). «Как убивали Mихоэлса» (στα Russian). Moskovskij Komsomolets. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 27 May 2007. https://web.archive.org/web/20070527162142/http://www.mk.ru/blogs/idmk/2005/09/06/mk-daily/60646/. 
  33. Figes, Orlando (2008). The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia. New York: Picador USA. p. 493. ISBN 978-0-312-42803-7.
  34. Lindemann, Albert S. & Richard S. Levy (2010). Antisemitism: A History. New York: Oxford University Press. p. 187. ISBN 978-0-19-923503-2.
  35. Veidlinger, Jeffrey (2000). The Moscow State Yiddish Theater: Jewish Culture on the Soviet Stage. Bloomington, Indiana: Indiana University Press. p. 266. ISBN 978-0-253-33784-9
  36. 36,0 36,1 Pinkus, Benjamin (1990). The Jews of the Soviet Union: The History of a National Minority. Cambridge: Cambridge University Press. p. 205. ISBN 978-0-521-38926-6.
  37. Pinkus, Benjamin (1990). The Jews of the Soviet Union: The History of a National Minority. Cambridge: Cambridge University Press. p. 193. ISBN 978-0-521-38926-6.
  38. Gamaleya, Nikolay. Letter to J. V. Stalin, Archive of the President of the Russian Federation. Quoted in Vaksberg, Arkady (2003). Iz ada v ray i obratno: yevreyskiy vopros po Leninu, Stalinu i Solzhenitsynu. Moscow: Olimp. pp. 344–346. ISBN 978-5-7390-1235-7. (Ρωσικά)
  39. Vaksberg, Arkady (2003). Iz ada v ray i obratno: yevreyskiy vopros po Leninu, Stalinu i Solzhenitsynu. Moscow: Olimp. pp. 344–346. ISBN 978-5-7390-1235-7. (Ρωσικά)
  40. Lindemann, Albert S. & Richard S. Levy (2010). Antisemitism: A History. New York: Oxford University Press. pp. 187–188. ISBN 978-0-19-923503-2.
  41. Medvedev, Zhores A. & Roy A. Medvedev (2006). The Unknown Stalin. London: I. B. Tauris. p. 43. ISBN 978-1-85043-980-6.
  42. Fast, Howard (1994). Being Red: A Memoir. Armon, New York: M. E. Sharpe. pp. 217–218. ISBN 978-1-56324-499-5.
  43. Ro'i, Yaacov (1980). Soviet Decision Making in Practice: The USSR and Israel, 1947–1954. New Brunswick, New Jersey: Transaction Books. p. 373. ISBN 978-0-87855-267-2.
  44. http://www.ibtimes.com/how-joseph-stalin-inadvertently-saved-some-polands-jews-1099571
  45. http://unitedwithisrael.org/soviet-jews-saved-from-stalins-genocidal-plans-on-purim/
  46. Benedikt Sarnov,Our Soviet Newspeak: A Short Encyclopedia of Real Socialism., Moscow: 2002, ISBN 5-85646-059-6 (Наш советский новояз. Маленькая энциклопедия реального социализма.), "Persons of Jewish ethnicity", pages 287–293.
  47. Chris Corin. Terry Fiehn (31 July 2015). AQA A-level History: Tsarist and Communist Russia 1855-1964. Hodder Education. ISBN 978-1-4718-3782-1. https://books.google.co.uk/books?id=YjTrCQAAQBAJ&q=antisemitism. 
  48. 48,0 48,1 Stalin: The Court of the Red Tsar. New York: Random House Inc. 2003. 
  49. Roberts, Geoffrey (2006). Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953. New Haven: Yale University Press. p. 341. ISBN 978-0-300-11204-7.
  50. "То, что Каплер – еврей, раздражало его, кажется, больше всего."
  51. N. Tolstoy, ibib., p. 24.
  52. Aleksei Kapler Dead; Top Soviet Filmwriter Was Exiled by Stalin By JENNIFER DUNNINGSEPT. 15, 1979, ανακτήθηκε στις 23/4/2017
  53. Sebag-Montefiore, Simon (2005). Stalin: The Court of the Red Tsar. New York: Random House. p. 267. ISBN 978-1-4000-7678-9.
  54. Khrushchev, Nikita & Sergei Khrushchev (Ed.) (2006). Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 2. University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press. p. 47. ISBN 978-0-271-02861-3
  55. Khrushchev, Nikita & Sergei Khrushchev (Ed.) (2006). Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 2. University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press. p. 50. ISBN 978-0-271-02861-3
  56. Parrish, Michael. The Lesser Terror: Soviet State Security, 1939–1953. Westport Connecticut: Greenwood Press. p. 197. ISBN 978-0-275-95113-9.
  57. Lindemann, Albert (2000). Esau's Tears: Modern Anti-Semitism and the Rise of the Jews. Cambridge: Cambridge University Press. p. 454. ISBN 978-0-521-79538-8.

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]