Άγιος Δημήτριος

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Άγιος Δημήτριος
Saint Demetrius of Protat.JPG
Τοιχογραφία του Αγίου Δημητρίου στο Πρωτάτο των Καρυών
(Μανουήλ Πανσέληνος, 1290-1310).
Μεγαλομάρτυρας, Μυροβλήτης
Γέννηση 270
Θεσσαλονίκη, Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία
Κοίμηση 306
Τιμάται από Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία
Ανατολική Ορθοδοξία
Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία
Μείζον Ιερό Άγιος Δημήτριος, Θεσσαλονίκη
Εορτασμός 26 Οκτωβρίου (Ορθόδοξες Εκκλησίες)
9 Απριλίου (Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία)
Σύμβολα απεικονίζεται να φορά πανοπλία Ρωμαίου στρατιώτη, κρατώντας ακόντιο, συχνά πάνω σε κόκκινο άλογο.
Προστάτης στρατιώτες, σταυροφορίες (στην Ρωμαιοκαθολική παράδοση)[1] γεωργία, χωρικοί και βοσκοί (στην Ελληνική ύπαιθρο κατά τον Μεσαίωνα)[2]
Πολιούχος Θεσσαλονίκη, Χρυσούπολη, Ελασσόνα, Ναύπακτος, Κηφισιά, Κολινδρός, Σιάτιστα κ.α.

Ο Άγιος Δημήτριος (270 - 306) είναι Άγιος της Ορθόδοξης και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και πολιούχος της Θεσσαλονίκης.

Σύμφωνα με την αγιολογική παράδοση, ο Δημήτριος έζησε και μαρτύρησε στη Θεσσαλονίκη επί Διοκλητιανού. Σημαντικό κέντρο της λατρείας του είναι η Θεσσαλονίκη, όπου τιμάται από την πρωτοχριστιανική περίοδο και έχει ανεγερθεί βασιλική προς τιμήν του. Είναι ένας από τους λαοφιλέστερους αγίους της Ορθόδοξης Εκκλησίας, που εορτάζει τη μνήμη του στις 26 Οκτωβρίου.

Οι απαρχές της λατρείας του δεν είναι γνωστές με βεβαιότητα και έχουν οδηγήσει από το 18ο αι. μελετητές στη διατύπωση διάφορων θεωριών για την προέλευσή της. Η επικρατέστερη μεταξύ αυτών είναι ότι η λατρεία του προέρχεται από το Σίρμιο της Παννονίας.[3]

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η αγιολογική παράδοση η σχετική με τον Άγιο Δημήτριο αποτελείται από τα Θαύματα (Miracula), που εκτείνονται σε τρία βιβλία, τα Μαρτυρολόγια (Passiones) και πολλά Εγκώμια (Laudationes). Η παλαιότερη από αυτές τις πηγές είναι το πρώτο βιβλίο των Θαυμάτων, που γράφηκε από τον αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης Ιωάννη τη δεκαετία 610-20.[4] Τα Μαρτυρολόγια είναι άγνωστου συγγραφέα και χωρίζονται σε τρία «στάδια», τα οποία περιέχουν ανώνυμα κείμενα του 9ου και του 10ου αιώνα, ενώ τα Εγκώμια αναπαράγουν την ύλη των δύο προηγουμένων.[5]

Βίος και μαρτύριο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι πρώτοι διωγμοί των χριστιανών από τους Ρωμαίους άρχισαν το 64 μ.Χ. (επί Νέρωνα) και κράτησαν μέχρι το 311 μ.Χ. (επί Μεγάλου Κωνσταντίνου). Αυτοκράτορες που προκάλεσαν διωγμούς ήταν: Νέρωνας, Δομιτιανός, Τραϊανός, Μάρκος Αυρήλιος, Σεπτίμιος Σεβήρος, Δέκιος, Διοκλητιανός, Γαλέριος. Οι χριστιανοί πιέζονταν να θυσιάσουν σε είδωλα και σε περίπτωση άρνησης, έβρισκαν φρικτό θάνατο (κατά κανόνα χωρίς δίκη). Ο πιο σκληρός διωγμός των χριστιανών έγινε επί Διοκλητιανού (284-305 μ.Χ.), ο οποίος ήταν παρακινούμενος από τον Γαλέριο, μέλος της Τετραρχίας.

Στρατιώτες του Γαλέριου συνέλαβαν τον «μακαριότατο Δημήτριο εκ γένους των περιδόξων» με την κατηγορία ότι συμμετείχε ενεργά στις χριστιανικές συγκεντρώσεις. Ανώνυμος Συναξαριστής μας πληροφορεί για τη δράση του Αγίου Δημητρίου που έφερε τον τίτλο του «υπάτου» μεταξύ των χριστιανών της Θεσσαλονίκης. Ο Δημήτριος προσευχόταν στις συγκεντρώσεις στη Χαλκευτική στοά (cryptoporticus) και ενίσχυες τους οικονομικά ανήμπορους συμπολίτες του. Δημώδες μεταβυζαντινό κείμενο για το «Μαρτύριον του Αγίου Ενδόξου Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου του Μυροβλήτου» περιγράφει τη βαθιά θρησκευτική κατάνυξη που επικρατούσε στο ακροατήριο του Δημητρίου. Οι «Δημεγέρτες» πρόδωσαν το Δημήτριο στο Γαλέριο («ότι ο Δημήτριος κρατεί εις την πίστη των χριστιανών») ο οποίος διέταξε να συλληφθεί και να κλειστεί στις υπόγειες «καμάρες» παρά του σταδίου που γειτόνευε με το δημόσιο λουτρό.

Από το χώρο των φυλακών ο Δημήτριος εμψύχωσε το φίλο του Νέστορα ο οποίος αντιμετώπισε το μονομάχο Λυαίο. Αφού ο Νέστορας κατανίκησε το Λυαίο, θανατώθηκε από το Γαλέριο που θεώρησε την ήττα του Λυαίου ως προσωπική του ήττα. Όταν πληροφορήθηκε ότι ο Νέστορας ήταν μαθητής του Δημητρίου, διέταξε να φέρουν το Δημήτριο μπροστά του για να αποκυρήξει την πίστη του. Τελικά ο Δημήτριος, με διαταγή του Γαλέριου, θανατώθηκε στις υπόγειες φυλακές πιθανότατα το 306 μ.Χ.[6]

Ορθόδοξη λατρεία (πολιούχος και μυροβλήτης)[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο άγιος Δημήτριος με τους κτήτορες του ναού (Ψηφιδωτό του 7ου αι. από το ναό του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη).

Καθώς στην Ορθόδοξη εκκλησία η αγιοκατάταξη είναι συνήθως μια διαδικασία που αφορμάται από την απόδοση τιμών σε κάποιον ως άγιο από τους πιστούς, ενώ η εκκλησιαστική διοίκηση μιας τοπικής εκκλησίας απλώς την επικυρώνει μέσω της συμπερίληψης της μνήμης του αγίου στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο, και καθώς στη Βυζαντινή αυτοκρατορία δεν υπήρχε συστηματική διαδικασία αγιοκατάταξης μέχρι τον ύστερο 13ο αιώνα (οπότε χρονολογούνται οι πρώτες σχετικές συνοδικές αποφάσεις) δεν υπάρχουν στοιχεία για κάποια επισκοπική απόφαση για την αγιοκατάταξη του Δημητρίου. Η θεώρησή του μάρτυρα ως Αγίου εδραιώθηκε και διατηρήθηκε κατά τους πρωτοχριστιανικούς και μεσαιωνικούς χρόνους μέσα από την ύπαρξη σημείων της αγιότητας και της μεσιτείας του στο Θεό, δηλαδή, την εικονογράφησή του, την υμνογραφία και τη ναοδομία προς τιμήν του και, κυρίως, τα αγιολογικά κείμενα που διηγούνται το βίο και τα θαύματά του.[7]

Κατά την αγιολογική παράδοση, ο Άγιος Δημήτριος τάφηκε στον ίδιο χώρο όπου τον 5ο αι. μ.Χ. χτίστηκε μεγαλοπρεπής ναός, ο οποίος μετά από καταστροφές και αλλαγές αποτελεί το σημερινό Ιερό Ναό του Αγίου Δημητρίου.[εκκρεμεί παραπομπή] Ο ναός του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη ήταν ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα στη Βυζαντινή αυτοκρατορία και η προσκύνηση του αγίου στη Θεσσαλονίκη συνεχίζεται από την πρωτοχριστιανική περίοδο έως και σήμερα.[8] Το υπόγειο λουτρό διατηρήθηκε και διασκευάστηκε σε κρύπτη. Ο Άγιος Δημήτριος έγινε ο φύλακας και προστάτης της Θεσσαλονίκης. Το όνομα «Μυροβλήτης» του δόθηκε από το μύρο που αναβλύζει από τον τάφο του. Πολυάριθμες είναι οι απεικονίσεις του Αγίου Δημητρίου σε χειρόγραφα, φορητές εικόνες και τοιχογραφίες με σκηνές από το βίο, το μαρτύριο και τα θαύματά του.

Έως και τα μέσα του 20ου αιώνα οι νομάδες ποιμένες της ελληνικής υπαίθρου όριζαν τις εποχικές μετακινήσεις των ποιμνίων τους το φθινόπωρο και την άνοιξη με βάση τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου και του Αγίου Γεωργίου αντίστοιχα.[9]

Ο άγιος Δημήτριος είναι ένας από τους πιο λαοφιλείς αγίους για τους ελληνορθόδοξους και σλαβορθόδοξους Χριστιανούς.[10] Η μνήμη του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου του Μυροβλήτου εορτάζεται από την Ορθόδοξη Εκκλησία την 26η Οκτωβρίου.

Θεωρίες για την προέλευση της λατρείας του[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι απαρχές της λατρείας του αγίου Δημητρίου δεν είναι γνωστές με βεβαιότητα, καθώς, ενώ η αγιολογική παράδοση χρονολογεί το μαρτύριό του την εποχή του διωγμού των Χριστιανών επί Διοκλητιανού, την πρώτη δεκαετία του 4ου αιώνα, το πρωιμότερο βέβαιο στοιχείο της λατρείας του, η ανέγερση της πεντάκλιτης βασιλικής προς τιμήν του στη Θεσσαλονίκη, χρονολογείται στο τελευταίο τέταρτο του 5ου αιώνα.[11] Ακόμη, από τα μαρτυρολόγια του 4ου και του 5ου αιώνα απουσιάζει η αναφορά σε λατρεία ή μαρτύριο κάποιου Δημήτριου στη Θεσσαλονίκη.[12]

Οι περισσότεροι μελετητές συμφωνούν πως ο Δημήτριος δεν μαρτύρησε στη Θεσσαλονίκη καθώς το όνομά του δεν καταγράφεται μεταξύ των μαρτύρων εκεί, αλλά η λατρεία του προέρχεται από το Σίρμιο, ακολουθώντας την υπόθεση που διατύπωσε ο Βέλγος Βολλανδιστής Ιππόλυτος Ντελεαί.[13] Ο Ντελεαί παρατήρησε ότι σε αντίθεση με την απουσία αναφοράς μάρτυρος Δημητρίου από τη Θεσσαλονίκη, στο Ιερωνυμιακό Μαρτυρολόγιο καταγράφεται το μαρτύριο «in Sirmia Demetri diaconi» (ελλην.: στο Σίρμιο του Δημητρίου του διακόνου).

Στο Συριακό Μαρτυρολόγιο -η συγγραφή του οποίου χρονολογείται στο 411 και στηρίζεται σε ένα μαρτυρολόγιο περίπου του 362 από τη Νικομήδεια και, επομένως, προηγείται της πρωιμότερης πιθανής χρονολογίας ανέγερσης βασιλικής προς τιμήν του Δημητρίου στο Σίρμιο από τον Λεόντιο (412-3)- αναφέρεται ο «ἐν Σιρμίῳ Δημήτριος» που εορταζόταν στις 9 Απριλίου.[14] Η υπόθεση αυτή παρέχει εξήγηση για την ύπαρξη χώρου λατρείας του μάρτυρα εντός των τειχών της πόλης, όπου απαγορεύονταν οι ταφές κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, και για τις δηλώσεις άγνοιας επισκόπων Θεσσαλονίκης σχετικά με την τοποθεσία των λειψάνων του αγίου τον 6ο και τον 7ο αιώνα, όπως και την ύπαρξη ενός οραρίου μεταξύ των κειμηλίων του αγίου, ενδύματος διακόνων, ιδιότητα που είχε ο Δημήτριος του Σιρμίου.[15]

Σύμφωνα με τον κλασικιστή Michael Vickers, η μεταφορά της λατρείας του αγίου συνέβη μαζί με τη μεταφορά της έδρας της επαρχίας Ιλλυρικού από το Σίρμιο στη Θεσσαλονίκη, μετά την καταστροφή του Σιρμίου από τους Ούννους του Αττίλα το 441. Κατά το Vickers, η μνήμη του αγίου μεταφέρθηκε τότε στις 26 Οκτωβρίου ως ημέρα μετακομιδής των κειμηλίων του.[16]

Μελετώντας τη διάδοση της λατρείας ιλλυρικών και παννονικών αγίων, ο μεσαιωνολόγος Peter Tóth καταλήγει ότι εκκινώντας από το Σίρμιο η προσκύνηση του Δημητρίου είχε ήδη εξαπλωθεί το τέλος του 4ου αιώνα, μάλλον και στη Θεσσαλονίκη, και ότι όταν, χρόνια μετά την άλωση του Σιρμίου το 441, κτίστηκε η βασιλική του Αγίου Δημητρίου στις αρχές του 6ου αιώνα, είχε λησμονηθεί η καταγωγή της λατρείας του, όπως συνέβη και με άλλους παννονικής προέλευσης αγίους, με αποτέλεσμα ο Δημήτριος να θεωρηθεί Θεσσαλονικέας, θεώρηση που αποτυπώθηκε στο πρώτο μαρτυρολόγιο (την Passio prima)· σύμφωνα με τον Tóth, οι αναφορές στο Σίρμιο συμπεριλήφθηκαν στο δεύτερο μαρτυρολόγιο (την Passio altera) συνεπεία της ενσωμάτωσης στη θεσσαλονίκεια παράδοση εκείνης των κατοίκων του Σιρμίου που προσέφυγαν στη Θεσσαλονίκη μετά την κατάληψή του από τους Αβάρους το 582.[17]

Έλληνες μελετητές έχουν επιχειρηματολόγησει υπέρ της εντοπιότητας της προσκύνησης του αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη απορρίπτοντας τη θεωρία περί προέλευσής της από το Σίρμιο.[18] Παραδείγματος χάριν, σε άρθρο του 1976 ο βυζαντινολόγος Γεώργιος Θεοχαρίδης απέρριψε την ερμηνεία του Vickers, αναφερόμενος στις Νεαρές του Ιουστινιανού, όπου αναφέρεται ότι ο έπαρχος του Ιλλυρικού την περίοδο εκείνη ονομαζόταν Apraemius και όχι Λεόντιος, όπως ονομάζεται ο praefectus των αγιολογιών.[19] O κλασικιστής David Woods παρατήρησε ότι ο συνδυασμός ὀραρίου και δαχτυλιδιού ως κειμηλίων του αγίου απαντάται επίσης στην περίπτωση των μαρτύρων Emeterius και Chelidonius, επίσης στρατιωτικών αγίων από την Ταρρακωνική της Ιβηρικής[20] και διατύπωσε την εικασία ότι η αρχή της λατρείας του αγίου Δημητρίου σχετίζεται με τη μεταφορά των κειμηλίων αυτών στη Θεσσαλονίκη το 379, λίγο μετά την εγκατάσταση εκεί του ισπανικής καταγωγής αυτοκράτορα Θεοδόσιου, και την κατοπινή παρανάγνωση μιας επιγραφής που ανέφερε τον άγιο Emeterius, το όνομα του οποίου αποδόθηκε λανθασμένα ως Demetrius.[21]

Υμνολογία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Απολυτίκιο (Ἦχος γ')
Μέγαν εὕρατο, ἐν τοῖς κινδύνοις,
σὲ ὑπέρμαχον, ἡ οἰκουμένη,
Ἀθλοφόρε τὰ ἔθνη τροπούμενον.
Ὡς οὖν Λυαίου καθεῖλες τὴν ἔπαρσιν,
ἐν τῷ σταδίῳ θαρρύνας τὸν Νέστορα,
οὕτως Ἅγιε Μεγαλομάρτυς Δημήτριε,
Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε,
δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος.

Το 1962 ο συνθέτης Νίκος Αστρινίδης εναρμόνισε το απολυτίκιο του Αγίου Δημητρίου για το επώνυμό του ορατόριο.

Υποσημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Roth, Paul W. (1993) (στα Γερμανικά). Soldatenheilige. Γκρατς, Βιέννη, Κολωνία: Verlag Styria. ISBN 3-222-12185-0. 
  2. Kloft, Hans (2010) (στα Γερμανικά). Mysterienkulte der Antike. Götter, Menschen, Rituale. Μόναχο: C.H. Beck. ISBN 978-3-406-44606-1. 
  3. Woods 2000, σελ. 223-4, Skedros 2000, σελ. 239, Tóth 2010, σελ. 145, 151.
  4. Θεοχαρίδης 1976, σελ. 279-80
  5. Θεοχαρίδης 1976, σελ. 279-80
  6. Άγιος Δημήτριος ο Μυροβλύτης Ορθόδοξος Συναξαριστής
  7. Skedros 2008, σελίδες 170-1
  8. Skedros 2008, σελ. 168.
  9. Στην αρχαιότητα οι εποχικές αυτές μετακινήσεις των ποιμνίων ορίζονταν από γιορτές του Απόλλωνα την ίδια περίπου εποχή, όπως τα Θαργήλια την άνοιξη και τα Πυανόψια το φθινόπωρο. Βλ. Robertson 2013, σελ. 205-6.
  10. Skedros 2008, σελ. 167.
  11. Skedros 2000, σελ. 235
  12. Skedros 2000, σελ. 235
  13. Woods 2000, σελ. 223-4, Skedros 2000, σελ. 239.
  14. Delehaye 1909, σελ. 103-9, ιδίως 107-8. Για τη χρονολόγηση του συριακού μαρτυρολογίου, βλ. και Vickers 1974, σελ. 344-5, Woods 2000, σελ. 221-2.
  15. Woods 2000, σελ. 224. Σχετικά με τα λείψανα του αγίου, βλ. και Tóth 2010, σελ. 149-50.
  16. Vickers 1974, σελ. 348-50.
  17. Tóth 2010, σελ. 169-70.
  18. Tóth 2010, σελ. 151-2.
  19. Θεοχαρίδης 1976, σελ. 285.
  20. Woods 2000, σελ. 226-30.
  21. Woods 2000, σελ. 230-4. Πρβλ. Skedros 2000, σελ. 236-9, που αντεπιχειρηματολογεί ότι υπάρχουν και άλλοι άγιοι που δεν αναφέρονται στο Συριακό Μαρτυρολόγιο, ότι το οράριο και το δαχτυλίδι απαντώνται μόνο σε μία από τις σχετικές αγιολογίες (την Passio altera) και είναι αμφισβητούμενης ιστορικότητας και, τρίτον, ότι ο χαρακτήρας του αγίου Δημητρίου ως στρατιωτικού αγίου είναι εξέλιξη του ύστερου 6ου αιώνα.

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Διαβάστε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Δισκογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Commons logo
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα