Μάχη του Μαραθώνα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση

Συντεταγμένες: 38°07′05″N 23°58′42″E / 38.1181, 23.9783

Μάχη του Μαραθώνα
Ελληνοπερσικοί Πόλεμοι
Ac.marathon.jpg
Το πεδίο της μάχης σήμερα
Χρονολογία Αύγουστος/Σεπτέμβριος 490 π.Χ
Τόπος Μαραθώνας
Έκβαση Αποφασιστική νίκη των Ελλήνων, λήξη της πρώτης περσικής εισβολής στην Ελλάδα
Μαχόμενοι
Αθήνα,
Πλαταιές		 Περσική Αυτοκρατορία
Αρχηγοί
Μιλτιάδης,
Καλλίμαχος†		 Δάτης,
Αρταφέρνης
Δυνάμεις
9.000 – 10.000 Αθηναίοι,
1.000 Πλαταιείς		 20.000 – 100.000 πεζοί και 1.000 ιππείς (σύγχρονες εκτιμήσεις)
600 πλοία, 200.000 – 600.000 πεζοί, και 10.000 ιππείς (αρχαίες πηγές)
Απώλειες
192 Αθηναίοι,
11 Πλαταιείς (Ηρόδοτος)		 6.400 νεκροί
7 κατεστραμμένα πλοία (Ηρόδοτος)


Η Μάχη του Μαραθώνα (αρχαία ελληνικά Μάχη τοῦ Μαραθῶνος), που διεξήχθη τον Αύγουστο ή τον Σεπτέμβριο του 490 π.Χ, αποτελεί σύγκρουση μεταξύ των Ελλήνων (Αθηναίοι και Πλαταιείς) και των Περσών κατά την πρώτη εισβολή των Περσών στην Ελλάδα.

Μετά την αποτυχία της Ιωνικής Επανάστασης, ο Δαρείος συγκέντρωσε μεγάλη δύναμη για να εκδικηθεί την Αθήνα και την Ερέτρια, οι οποίες είχαν βοηθήσει τους Ίωνες. Το 492 π.Χ, έστειλε δύναμη, υπό την ηγεσία του Μαρδόνιου - τελικά, ο περσικός στόλος βυθίστηκε στο Όρος Άθως. Αργότερα, υπό τη διοίκηση του Δάτη και του Αρταφέρνη, ο περσικός στρατός κατέλαβε τις Κυκλάδες, κατέστρεψε την Ερέτρια και στρατοπέδευσε στον Μαραθώνα.

Στον Μαραθώνα στρατοπέδευσε και μια δύναμη από Αθηναίους και Πλαταιείς, οι οποίοι είχαν κλείσει τις δύο εξόδους από το βουνό. Μετά από πέντε μέρες, οι Έλληνες αποφάσισαν να επιτεθούν - είχαν παρατάξει τους καλύτερους στρατιώτες στα πλευρά και τους πιο αδύναμους στο κέντρο, ενώ οι Πέρσες είχαν κάνει το ανάποδο. Η μάχη έληξε με αποφασιστική νίκη των Ελλήνων, οι οποίοι διέλυσαν τα πλευρά των Περσών και τους ανάγκασαν να υποχωρήσουν στην Ασία. Ο Δαρείος άρχισε να συγκεντρώνει και πάλι στρατό, αλλά πέθανε - την ηγεσία ανέλαβε ο Ξέρης, ο οποίος εισέβαλε στην Ελλάδα (το 480 π.Χ), αλλά η εισβολή του έληξε με αποτυχία.

Η μάχη του Μαραθώνα έδειξε στους Έλληνες ότι μπορούσαν να νικήσουν τους Πέρσες. Κατά τους σύγχρονους ιστορικούς και μελετητές, η μάχη στον Μαραθώνα αποτελεί μια από τις σημαντικότερες στιγμές στην ιστορία της ανθρωπότητας - ο Edward Shepherd Creasy συμπεριλαμβάνει τη μάχη του Μαραθώνα στο έργο The Fifteen Decisive Battles of the World: from Marathon to Waterloo (Οι Δεκαπέντε πιο Αποφασιστικές Μάχες του Κόσμου: από τον Μαραθώνα στο Βατερλώ)[1], ενώ ο Τζών Στιούαρτ Μιλ είχε δηλώσει ότι «η μάχη του Μαραθώνα, ως γεγονός στη βρετανική ιστορία, αποτελεί πιο σημαντική από τη μάχη του Χάστινγκς».[2]

Πίνακας περιεχομένων

[Επεξεργασία] Πηγές

Κύριο άρθρο: Ηρόδοτος

Κύρια πηγή για τους Ελληνοπερσικούς πολέμους αποτελεί ο Έλληνας ιστορικός Ηρόδοτος. Ο Ηρόδοτος, γνωστός ως «Πατέρας της Ιστορίας»,[3] γεννήθηκε το 484 π.Χ. στην Αλικαρνασσό της Μικράς Ασίας, η οποία εκείνη την περίοδο βρισκόταν υπό περσική κατοχή. Έγραψε το έργο «Ιστορίαι» γύρω στα 440-430 π.Χ, προσπαθώντας να ανακαλύψει τις πραγματικές αιτίες των Ελληνοπερσικών πολέμων[4], οι οποίοι ολοκληρώθηκαν το 450 π.Χ.[5] Η μέθοδος του Ηρόδοτου αποτελούσε καινοτομία και σύμφωνα με μερικούς ιστορικούς, ο Ηρόδοτος έχει εφεύρει την ιστορία που ξέρουμε.[5] Κατά τον Παπαρρηγόπουλο: «Ο Ηρόδοτος είναι ο δημιουργός της αληθούς ιστορικής τέχνης...πρώτος ενόησεν ότι η ιστορία δεν είναι απλούς πραγμάτων κατάλογος, αλλά και η τεχνική των πραγμάτων τούτων συναρμολογία και η εξήγησις του χαρακτήρος αυτών».[6] Κατά τον Τομ Χόλλαντ: «Για πρώτη φορά, ένας ιστορικός αποφάσισε να αποκαλύψει τα αίτια ενός πολέμου, ο οποίος έληξε πρόσφατα, χωρίς να καταγράφει μύθους, αλλά αιτίες, τις οποίες θα μπορούσαμε να ελέγξουμε προσωπικά»[5]

Ο Θουκυδίδης είχε αμφισβητήσει το έργο του Ηροδότου, καθώς η προσωπική άποψη του τελευταίου εμφανιζόταν συχνά στο έργο του.[7][8] Παρ' όλ' αυτά, ο Θουκυδίδης αποφάσισε να ξεκινήσει το έργο του εκεί όπου ο Ηρόδοτος σταμάτησε (στην πολιορκία της Σηστού) αλλά σταμάτησε την προσπάθεια, επειδή πίστευε ότι το έργο του Ηροδότου δεν χρειαζόταν επαναγραφή ή διορθώσεις, γιατί ήταν ακριβές.[8] Η αξιοπιστία του Ηροδότου έχει αμφισβητηθεί και από άλλους ιστορικούς. Ο Παυσανίας, στα Φωκικά, αναφέρεται στην περιγραφή του Ηροδότου για τη μάχη των Θερμοπυλών, όπου ο δεύτερος καταγράφει ότι οι Θηβαίοι παραδόθηκαν, όπως και 80 Μυκηναίοι[9]. Ο Πλούταρχος, στο έργο Περί της Ηροδότου κακοήθειας (αν όντως το έγραψε αυτός), κατηγορεί τον Ηρόδοτο επειδή ο τελευταίος ζήτησε χρήματα από τους Θηβαίους, και επειδή δεν τα έλαβε, έγραψε ότι οι Θηβαίοι δείλιασαν και παραδόθηκαν[10]. Οπωσδήποτε οι κατηγορίες που εκτοξεύει το σύγγραμμα αυτό κατά του Ηρόδοτου κάθε άλλο παρά σοβαρές είναι.[11] Την περίοδο της Αναγέννησης, παρά το γεγονός ότι οι άνθρωποι συνέχιζαν να διαβάζουν το έργο του Ηροδότου, ο ιστορικός είχε κακή φήμη.[12] Παρ' όλ' αυτά, τα αρχαιολογικά ευρήματα επιβεβαίωσαν τα γραφόμενα του Ηροδότου και αποκατέστησαν τη φήμη και την αξιοπιστία του, ειδικά ως προς τα γεγονότα που εξέτασε αυτοπροσώπως.[13][14] Οι σύγχρονοι ιστορικοί θεωρούν το έργο του αξιόπιστο, αλλά έχουν αμφιβολίες για τους αριθμούς των νεκρών και τις ημερομηνίες των μαχών.[14][15]

Ο ιστορικός Διόδωρος Σικελιώτης έγραψε τον 1ο αιώνα π.Χ. τη Βιβλιοθήκη Ιστορική. Θεωρείται ότι ο Ηρόδοτος και ο Εφόρος ο Κυμαίος αποτελούν τις πηγές του Διόδωρου.[16] Η μάχη περιγράφεται με λιγότερες λεπτομέρειες από σειρά αρχαίων ιστορικών, όπως ο Πλούταρχος και ο Κτησίας, ενώ αποτελεί το θέμα της τραγωδίας Πέρσαι του Αισχύλου. Αρχαιολογικά ευρήματα, όπως η δελφική Στήλη των Όφεων, υποστηρίζουν τα αναφερόμενα από τον Ηροδότο.[17]

[Επεξεργασία] Υπόβαθρο

Κύρια άρθρα: Ελληνοπερσικοί Πόλεμοι, Ιωνική Επανάσταση και Πρώτη περσική εισβολή στην Ελλάδα
Χάρτης του ελληνικού κόσμου την περίοδο της μάχης

Οι ρίζες της εχθρότητας Ελλήνων και Περσών βρίσκονται στην Ιωνική Επανάσταση. Οι Πέρσες, αν και η αυτοκρατορία τους ήταν σχετικά νέα, κατέπνιγαν βίαια τις επαναστάσεις των υποτελών τους - σύμφωνα με τους ιστορικούς, ο Δαρείος ήταν σφετεριστής, ο οποίος πέρασε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του στους πολέμους εναντίον των εξεγερμένων υποτελών του.[18] Πριν την Ιωνική Επανάσταση, ο Δαρείος κατέλαβε τη Θράκη και ανάγκασε τη Μακεδονία να συμμαχήσει μαζί του. Η Ιωνική Επανάσταση απείλησε τη σταθερότητα της Περσικής Αυτοκρατορίας, γι' αυτό και ο Δαρείος ορκίστηκε να τιμωρήσει τις ελληνικές πόλεις που συμμετείχαν σ' αυτή, όπως η Αθήνα και η Ερέτρια.[19]

Η επανάσταση ξεκίνησε μετά την αποτυχημένη πολιορκία της Νάξου από τον Μιλήσιο τύραννο Αρισταγόρα και τον Αρταφέρνη (πατέρα του Αρταφέρνη που συμμετείχε στη μάχη του Μαραθώνα).[20] Ο Αρισταγόρας είχε κηρύξει τη Μίλητο δημοκρατία - το παράδειγμα του ακολούθησαν και άλλες ιωνικές πόλεις.[21] Τότε, ο Αρισταγόρας πήγε στην Ελλάδα για να ζητήσει βοήθεια - μόνο η Αθήνα και η Ερέτρια δέχθηκαν να βοηθήσουν.

Η συμμετοχή της Αθήνας αποτελεί αποτέλεσμα μιας περίπλοκης σειράς γεγονότων, η οποία ξεκινά με την εγκαθίδρυση της αθηναϊκής δημοκρατίας στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. Το 510 π.Χ, οι Αθηναίοι, χάρη στη βοήθεια του Κλεομένη Α' (βασιλιά της Σπάρτης), έδιωξαν τον Ιππία.[22] Μετά, στην Αθήνα επικράτησε ο Ισαγόρας έναντι του Κλεισθένη, απογόνου της ισχυρής αθηναϊκής οικογένειας των Αλκμεωνίδων - ο Κλεισθένης προσπάθησε να θεσπίσει τη δημοκρατία, γι' αυτό και εξορίστηκε. Ωστόσο, οι Αθηναίοι έδιωξαν τον Ισαγόρα και τον Κλεομένη[23], με αποτέλεσμα ο Κλεισθένης να επιστρέψει και να επιβάλει τη δημοκρατία στην Αθήνα.

Ο Δαρείος Α' της Περσίας, όπως τον φαντάστηκε ένας Έλληνας ζωγράφος (4ος αιώνας π.Χ)

Ο Κλεομένης, ο οποίος δεν ήταν ευχαριστημένος, συγκέντρωσε στρατό και βάδισε στην Αθήνα[24], αλλά απέτυχε να επαναφέρει τον Ισαγόρα στην εξουσία της Αθήνας. Τότε, οι Αθηναίοι έστειλαν απεσταλμένους στις Σάρδεις, ζητώντας τη βοήθεια των Περσών - οι τελευταίοι απαίτησαν την παράδοση της Αθήνας και οι απεσταλμένοι δέχθηκαν, αν και καταδικάστηκαν γι' αυτό. Μετά από αποτυχημένη προσπάθεια του Κλεομένη για επαναφορά του Ιππία στην εξουσία, ο τελευταίος πήγε στις Σάρδεις και προσπάθησε να πείσει τους Πέρσες να επιτεθούν στην Αθήνα.[25] Οι Αθηναίοι, παρ' ολ' αυτά, προσπάθησαν να πείσουν τον Αρταφέρνη να μην επιτεθεί, αλλά όταν ο τελευταίος απαίτησε την επιστροφή του Ιππία ως τύραννο της Αθήνας, κήρυξαν ανοιχτά τον πόλεμο στην Περσία.[25] Αυτό αργότερα οδήγησε τους Αθηναίους να υποστηρίξουν τους Ίωνες.

Από την Αθήνα στάλθηκαν είκοσι τριήρεις, ενώ άλλες πέντε στάλθηκαν από την Ερέτρια.[26] Οι Έλληνες κατάφεραν να καταστρέψουν τις Σάρδεις[27] - παρ' ολ' αυτά, ο ελληνικός στρατός καταστράφηκε. Η Ιωνική Επανάσταση έληξε με νίκη του περσικού στόλου το 493 π.Χ και αργότερα ο Δαρείος επέκτεινε την αυτοκρατορία του στο Ανατολικό Αιγαίο[28] και στην Προποντίδα.[29] Το 492 π.Χ, καθώς η Ιωνική Επανάσταση είχε λήξει, ο Δαρείος έστειλε στρατό, υπό την ηγεσία του Μαρδόνιου, ο οποίος ανάκτησε τη Θράκη και ανάγκασε τους Μακεδόνες να συμμαχήσουν με την Περσία - τελικά, όμως, ο περσικός στόλος καταστράφηκε λόγω θύελλας στο Όρος Άθως.[30]

Μετά από δύο έτη, ο Δαρείος έστειλε στρατό στην Ελλάδα, υπό την ηγεσία του Αρταφέρνη (γιος του σατράπη των Σαρδέων) και του Δάτη (Μήδος ναύαρχος), με διαταγές να καταλάβουν τις Κυκλάδες, να τιμωρήσουν τη Νάξο για την αντίσταση κατά των Περσών (πριν την Ιωνική Επανάσταση) και να τιμωρήσουν τις πόλεις της Αθήνας και της Ερέτριας.[31] Αφού κατέλαβαν το Αιγαίο, οι Πέρσες επιτέθηκαν στην Ερέτρια. Παρά την αντίσταση της, ο Εύφορβός ο Αλκιμάχου και ο Φίλαγρος ο Κυνέου άνοιξαν τις πύλες της πόλης στους Πέρσες, οι οποίοι την κατέστρεψαν και έστειλαν πολλούς αιχμάλωτους στην Περσία.[32] Τότε, οι Πέρσες κινήθηκαν προς την Αθήνα.

[Επεξεργασία] Πρελούδιο

Αναπαράσταση αγκυροβολημένων πλοίων κατά τη μάχη του Μαραθώνα

Οι Πέρσες, αφού πέρασαν την Αττική, στρατοπέδευσαν στον Μαραθώνα (40 χιλιόμετρα από την Αθήνα) μετά από συμβουλή του Ιππία.[33] Αρχηγός της αθηναϊκής δύναμης ήταν ο Μιλτιάδης, ο οποίος ήξερε καλά τις περσικές τακτικές, γι' αυτό και οι Αθηναίοι αποφάσισαν να κλείσουν τις δύο εξόδους των στενών του Μαραθώνα.[34] Ταυτόχρονα, ο Φειδιππίδης, κήρυκας και δρομέας από την Αθήνα, στάλθηκε στη Σπάρτη για να ζητήσει βοήθεια[35] - αλλά οι Σπαρτιάτες αρνήθηκαν να στείλουν στρατό μέχρι την πανσέληνο. Παρ' ολ' αυτά, χίλιοι οπλίτες από τις Πλαταιές έφθασαν στον Μαραθώνα για να βοηθήσουν τους Αθηναίους.[36]

Για πέντε ημέρες, οι δύο στρατοί δεν έλεγαν να επιτεθούν ο ένας στον άλλο. Τα πλευρά των Αθηναίων, όπως δηλώνει ο Κορνήλιος Νέπως, ήταν καλά προστατευμένα από τους ψηλούς λόφους.[34] Κατά τον Τομ Χόλλαντ, αυτό εξυπηρετούσε τη στρατηγική των Αθηναίων, οι οποίοι περίμεναν την άφιξη των Σπαρτιατών.[37] Οι Αθηναίοι είχαν στη διοίκηση τους δέκα στρατηγούς, ένας για κάθε φυλή[38] - πολέμαρχος ήταν ο Καλλίμαχος ο Αφιδναίος.[39] Ο Ηρόδοτος γράφει ότι κάθε ημέρα διοικούσε ένας στρατηγός[40] - γι' αυτό, ο Μιλτιάδης αποφάσισε να επιτεθεί την ημέρα, κατά την οποία διοικητής του στρατού θα ήταν ο ίδιος.[40] Κατά τους σύγχρονους ιστορικούς, οι Αθηναίοι είχαν λίγα να κερδίσουν σε μια επίθεση πριν την άφιξη των Σπαρτιατών.[41][42]

Οι Πέρσες και οι Έλληνες δεν ήθελαν να διακινδυνεύσουν μια μάχη.[41][43] Παρ' ολ' αυτά, παραμένει άγνωστη η αιτία που οδήγησε τους Αθηναίους να επιτεθούν.[41] Σύμφωνα με μια εκδοχή, οι Αθηναίοι είχαν μάθει από τους Ίωνες ότι οι Πέρσες απομάκρυναν τον ιππικό τους - αυτό αναφέρεται στο λεξικό «Σούδα»:

Δάτιδος ἐμβαλόντος εἰς τὴν Ἀττικὴν τοὺς Ἴωνας φασιν, ἀναχωρήσαντος αὐτοῦ, ἀνελθόντας ἐπἰ τὰ δένδρα σημαίνειν τοῖς Ἀθηναίοις ὡς εἶεν χωρὶς οἱ ἱππεῖς, καὶ Μιλτιάδην συνιέντα τὴν ἀναχώρησιν αὐτῶν συμβαλεῖν οὕτως καὶ νικῆσαι, ὅθεν καὶ τῆν παροιμίαν λεχθῆναι ἐπὶ τῶν τὴν τάξιν διαλυόντων[44][45]

Υπήρξαν πολλές παραλλαγές της θεωρίας αυτής, αλλά σύμφωνα με ιστορικούς, το περσικό ιππικό είχε μεταφερθεί στα πλοία, έτσι ώστε να επιτεθεί στην Αθήνα όσο το πεζικό θα αντιμετώπιζε τους Αθηναίους στον Μαραθώνα[37] - αυτή η παραλλαγή βασίζει στην αναφορά του Ηροδότου, ότι το περσικό πεζικό έπλευσε γύρω από το Σούνιο για να επιτεθεί στην Αθήνα.[46] Κατά τον Λάνεζμπαι, οι Πέρσες βάδισαν για να επιτεθούν στους Αθηναίους, κάτι που οδήγησε στην αρχή της μάχης - αργότερα όμως, βλέποντας τους Πέρσες να προωθούνται, οι Αθηναίοι αποφάσισαν να τους επιτεθούν. Δεν είναι σαφές ποιά από τις δύο θεωρίες είναι η ορθότερη, παρ' ολ' αυτά είναι αποδεκτή κάποια δραστηριότητα των Περσών κατά την πέμπτη μέρα.[41]

[Επεξεργασία] Ημερομηνία της μάχης

Έγιναν πολλές προσπάθειες για να βρεθεί η ακριβής ημερομηνία της μάχης. Κατά τους ιστορικούς, ο Ηρόδοτος χρονολογεί τα γεγονότα με το ηλιοσεληνιακό ημερολόγιο (συνδυασμός του ηλιακού και του σεληνιακού ημερολογίου). Κατά τον Philipp August Böckh, η μάχη διεξήχθη στις 12 Σεπτεμβρίου (κατά το Ιουλιανό ημερολόγιο).[47] Παρ' ολ' αυτά, φαίνεται ότι η κάθε ελληνική πόλη-κράτος είχε το δικό της ημερολόγιο - η ημερομηνία της μάχης εξαρτάται επίσης από την ημερομηνία που γιόρταζαν οι Σπαρτιάτες τα Κάρνεια. Θεωρείται πιθανό το γεγονός ότι το ημερολόγιο των Σπαρτιατών βρισκόταν κατά ένα μήνα πίσω από το αθηναϊκό, άρα η μάχη (κατά το σπαρτιατικό ημερολόγιο) διεξήχθη στις 12 Αυγούστου.[47]

[Επεξεργασία] Δυνάμεις

[Επεξεργασία] Αθηναίοι

Ελληνική φάλαγγα

Ο Ηρόδοτος δεν αναφέρεται στο μέγεθος του αθηναϊκού στρατού - από την άλλη, ο Κορνήλιος Νέπως, ο Παυσανίας και ο Πλούταρχος δηλώνουν ότι οι Αθηναίοι διέθεταν 9.000 οπλίτες (και άλλους χίλιους από τις Πλαταιές)[34][48][49], αν και ο Ιουστίνος αναφέρει ότι στη μάχη συμμετείχαν 10.000 Αθηναίοι και 1.000 Πλαταιείς.[50] Αυτοί οι αριθμοί είχαν συγκριθεί μ' αυτούς που δίνει ο Ηρόδοτος για τη μάχη των Πλαταιών.[51] Ο Παυσανίας περιγράφει επίσης ένα μνημείο προς τιμή των δούλων, οι οποίοι απελευθερώθηκαν λόγω της συνεισφοράς τους στον Μαραθώνα[52] Αυτοί οι αριθμοί είναι αποδεκτοί σήμερα.[37][53]

[Επεξεργασία] Πέρσες

Κατά τον Ηρόδοτο, ο περσικός στόλος είχε 600 τριήρεις[54] - δεν αναφέρει ωστόσο το μέγεθος του περσικού στρατού, αν και γράφει ότι ήταν πολύ καλά προετοιμασμένος.[55] Ο Σιμωνίδης ο Κείος γράφει ότι οι Πέρσες διέθεταν 200.000 στρατιώτες - ο Κορνήλιος Νέπως γράφει ότι οι Πέρσες είχαν 200.000 άνδρες πεζικό και 10.000 άνδρες ιππικό (από αυτούς σχεδόν οι μισοί πολέμησαν στον Μαραθώνα, ενώ οι υπόλοιποι στάλθηκαν στο Σούνιο).[56] Ο Πλούταρχος και ο Παυσανίας αναφέρουν, όπως και το λεξικό «Σούδα», ότι οι Πέρσες είχαν 300.000 στρατιώτες.[49][57][58] Ο Πλάτωνας και ο Λυσίας αναφέρουν ότι οι Πέρσες είχαν 500.000 στρατιώτες[59][60] - ο Ιουστίνος δηλώνει ότι οι Πέρσες διέθεταν 600.000 άνδρες.[50] Κατά τους σύγχρονους ιστορικούς, οι Πέρσες διέθεταν από είκοσι με εκατόν χιλιάδες άνδρες πεζικό[61][62][63][64] και χίλιους ιππείς.[65]

[Επεξεργασία] Στρατηγική και τακτική

Το περσικό πεζικό (πιθανόν οι Αθάνατοι), τοιχογραφία του παλατιού του Δαρείου στη Σούσα

Οι Αθηναίοι έπρεπε να συγκεντρώσουν όλους τους διαθέσιμους οπλίτες[37], έτσι ώστε οι Πέρσες να έχουν, το ελάχιστο, τη διπλάσια υπεροχή.[66] Παρ' ολ' αυτά, αν συγκέντρωναν όλους τους διαθέσιμους οπλίτες, οι Πέρσες μπορούσαν να επιτεθούν στην Αθήνα χωρίς να συναντήσουν αντίσταση - μια πιθανή ήττα στον Μαραθώνα θα σήμαινε την καταστροφή της Αθήνας, καθώς δεν θα είχε στρατό για να αμυνθεί.[43] Γι' αυτό αποφάσισαν να κλείσουν τις δύο εξόδους των στενών, όπου μπορούσαν να περιμένουν τους Σπαρτιάτες - αυτό θα δυσκόλευε τους Πέρσες να επιτεθούν.[41] Από την άλλη, οι Πέρσες είχαν κυρίως ελαφρύ πεζικό, το οποίο δεν μπορούσε να ανταπεξέλθει σε μετωπική επίθεση (όπως αποδείχθηκε στις Θερμοπύλες και στις Πλαταιές[67]) - γι' αυτό οι Πέρσες ήταν διστακτικοί και απρόθυμοι να επιτεθούν.[43]

Αν η απουσία του ιππικού οδήγησε στην αθηναϊκή επίθεση, σημαίνει ότι ένα μειονέκτημα για τους Αθηναίους (η πλαγιοκόπηση από το περσικό ιππικό) μετατρέπονταν σε ένα κύριο πλεονέκτημα[43] - αλλά, είναι πιθανόν ότι οι Πέρσες επιτέθηκαν, γι' αυτό και οι Αθηναίοι αντέδρασαν.[41] Η στατική αμυντική θέση, κατά τον Λάζενμπαι, είχε λίγη λογική για τους Έλληνες[68], καθώς οι οπλίτες ήταν περισσότερο δυνατοί σε μάχη σώμα με σώμα.[67] Από την άλλη, ίσως οι Πέρσες επιτέθηκαν επειδή έμαθαν (ή υποψιάστηκαν) για πιθανές ενισχύσεις από τη Σπάρτη - είτε κατάλαβαν ότι δεν μπορούσαν να μείνουν στον Μαραθώνα για πάντα.[41]

[Επεξεργασία] Μάχη

Η πρώτη φάση της μάχης (στα αριστέρα) και η δεύτερη (στα δεξιά) Η πρώτη φάση της μάχης (στα αριστέρα) και η δεύτερη (στα δεξιά)
Η πρώτη φάση της μάχης (στα αριστέρα) και η δεύτερη (στα δεξιά)

Η απόσταση μεταξύ των δύο στρατών ήταν λιγότερη από οκτώ στάδια (ή 1.5 χιλιόμετρα).[69] Στο κέντρο της αθηναϊκής παράταξης βρίσκονταν στρατιώτες της Λεοντίδας φυλής (με αρχηγό τον Θεμιστοκλή) και της Αντιοχίδας φυλής (με αρχηγό τον Αριστείδη), οι οποίοι ήταν παραταγμένοι στις τάξεις των τεσσάρων, ενώ στα πλευρά βρίσκονταν οι υπόλοιπες φυλές και οι Πλαταιείς, οι οποίοι ήταν παραταγμένοι στις τάξεις των οκτώ.[70][71]

Οι Αθηναίοι επιτέθηκαν και έφτασαν κοντά στις περσικές γραμμές[69] - ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι οι Αθηναίοι ήταν οι πρώτοι Έλληνες που άντεξαν τους Μήδες, το όνομα των οποίων προκαλούσε τρόμο (Ἀθηναῖοι δὲ ἐπείτε ἀθρόοι προσέμιξαν τοῖσι βαρβάροισι, ἐμάχοντο ἀξίως λόγου. πρῶτοι μὲν γὰρ Ἑλλήνων πάντων τῶν ἡμεῖς ἴδμεν δρόμῳ ἐς πολεμίους ἐχρήσαντο, πρῶτοι δὲ ἀνέσχοντο ἐσθῆτά τε Μηδικὴν ὁρέοντες καὶ τοὺς ἄνδρας ταύτην ἐσθημένους· τέως δὲ ἦν τοῖσι Ἕλλησι καὶ τὸ οὔνομα τὸ Μήδων φόβος ἀκοῦσαι).[69]

Τα αθηναϊκά πλευρά κατέστρεψαν τις περσικές γραμμές και περικύκλωσαν το ισχυρό κέντρο των Περσών - η μάχη έληξε με υποχώρηση του κέντρου των Περσών στα πλοία.[72] Αρκετοί Πέρσες σκοτώθηκαν στους βάλτους, καθώς αγνόησαν το τοπικό ανάγλυφο.[73] Οι Αθηναίοι επιτέθηκαν στα περσικά πλοία και κατάφεραν να καταστρέψουν επτά απ' αυτά - αν και τα περισσότερα πλοία έφυγαν από το πεδίο της μάχης.[46][74] Ο Ηρόδοτος αναφέρεται στον Κυναίγειρο, αδερφό του Αισχύλου, ο οποίος προσπάθησε να τραβήξει μια περσική τριήρη, αλλά οι Πέρσες το κατάλαβαν και του έκοψαν το χέρι, με αποτέλεσμα να πεθάνει.[74]

Κατά τον Ηρόδοτο, οι Πέρσες έχασαν 6.400 άνδρες στο πεδίο της μάχης, ενώ παραμένει άγνωστος ο αριθμός των νεκρών κατά την υποχώρηση.[75] Στη μάχη σκοτώθηκαν 192 Αθηναίοι και 11 Πλαταιείς[75] - σ' αυτή τη μάχη σκοτώθηκαν επίσης ο πολέμαρχος Καλλίμαχος και ο στρατηγός Στησίλεως ο Θρασύλεω.[74]

[Επεξεργασία] Αποτελέσματα

Κύριο άρθρο: Ελληνοπερσικοί Πόλεμοι

Μετά τη μάχη, ο περσικός στόλος έπλευσε γύρω από το Σούνιο για να επιτεθεί στην Αθήνα[46] - οι Αθηναίοι, καθώς κατάλαβαν ότι η πόλη τους βρισκόταν υπό απειλή, βάδισαν όσο πιο γρήγορα μπορούσαν στην Αθήνα.[76] Οι Αθηναίοι κατάφεραν να φθάσουν νωρίτερα απ' ότι οι Πέρσες, με αποτέλεσμα οι τελευταίοι να υποχωρήσουν.[76] Ο Ηρόδοτος αναφέρεται στη συμμαχία των Περσών και των Αλκμεωνιδέων - οι τελευταίοι είχαν δώσει ένα σήμα μετά τη μάχη.[46] Αργότερα, στο πεδίο της μάχης είχαν φτάσει οι Σπαρτιάτες - βλέποντας τα πτώματα των Περσών αναγνώρισαν τη μεγάλη νίκη των Αθηναίων.[77]

Τάφος των Μαραθωνομάχων

Οι Αθηναίοι αποφάσισαν να θάψουν τους νεκρούς του Μαραθώνα κοντά στο πεδίο της μάχης.[78] Στον τάφο των Αθηναίων, ο Σιμωνίδης έγραψε το παρακάτω επίγραμμα[79]:

Ελλήνων προμαχούντες Αθηναίοι Μαραθώνι,
χρυσοφόρων Μήδων εστόρεσαν δύναμιν
Αμυνόμενοι υπέρ των Ελλήνων οι Αθηναίοι στον Μαραθώνα,
κατέστρεψαν τη δύναμη των χρυσοντυμένων Περσών

Ο Δαρείος άρχισε να συγκεντρώνει μεγάλο στρατό για να επιτεθεί ξανά στην Ελλάδα, αλλά τα σχέδια του αναβλήθηκαν λόγω της εξέγερσης στην Αίγυπτο, όπου και πέθανε - στον θρόνο ανέβηκε ο Ξέρξης Α'.[80] Ο Ξέρξης ανακατέλαβε την Αίγυπτο[81] και άρχισε ξανά τις προετοιμασίες για εισβολή στην Ελλάδα. Η δεύτερη επίθεση των Περσών ξεκίνησε το 480 π.Χ, με επιτυχίες στις Θερμοπύλες και στο Αρτεμίσιο, αλλά οι Έλληνες πέτυχαν νίκες στη Σαμαλίνα, στις Πλαταιές και στη Μυκάλη και ανάγκασαν τους Πέρσες να υποχωρήσουν.

[Επεξεργασία] Σημασία

Κορινθιακή περικεφαλαία και το κράνος που ανήκουν σ' ένα Αθηναίο στρατιώτη, που πολέμησε στον Μαραθώνα

Η μάχη του Μαραθώνα δεν είχε σημασία για τους Πέρσες, αλλά αποδείχθηκε πολύ σημαντική για τους Έλληνες.[82] Η μάχη ήταν καθοριστική στιγμή στην ιστορία της αθηναϊκής δημοκρατίας, καθώς έδειξε τι μπορούσαν να πετύχουν με ενότητα και αυτοπεποίθηση[83] - κατά τους σύγχρονους ιστορικούς, «η νίκη των Αθηναίων στον Μαραθώνα έδωσε στους Έλληνες την ευκαιρία να επιζήσουν για τρείς αιώνες, όποτε και ανάπτυξαν αξιόλογο πολιτισμό, στη βάση του οποίου υπάρχει ο δυτικός πολιτισμός».[5][84] Ο Τζών Στιούαρτ Μιλ είχε δηλώσει ότι «η μάχη του Μαραθώνα, ως γεγονός στη βρετανική ιστορία, αποτελεί πιο σημαντική από τη μάχη του Χάστινγκς».[85]

Φαίνεται ότι ο Αθηναίος τραγικός ποιητής Αισχύλος θεωρεί ότι η συμμετοχή του στον Μαραθώνα ήταν το πιο σημαντικό γεγονός στη ζωή του δεδομένου ότι έγραψε το πάρακατω επίγραμμα στη ταφόπλακα:

Αἰσχύλον Εὐφορίωνος Ἀθηναῖον τόδε κεύθει
μνῆμα καταφθίμενον πυροφόροιο Γέλας·
ἀλκὴν δ’ εὐδόκιμον Μαραθώνιον ἄλσος ἂν εἴποι
καὶ βαθυχαιτήεις Μῆδος ἐπιστάμενος
Αυτό ο τάφος τη σκόνη του Αισχύλου Ευφορίωνος Αθηναίου κρύβει,
και της καρποφόρας Γέλας,
πώς δοκίμασε την ανδρεία του, ο Μαραθώνας ίσως πει,
και οι μακρομάλληδες Μήδοι, οι οποίοι καλά το ξέρουν.[86]

Όσον αφορά τον στρατιωτικό τομέα, το μεγαλύτερο μάθημα για τους Έλληνες ήταν η δύναμη των οπλιτών - αυτοί θα έπαιζαν μεγάλο ρόλο και στις εμφύλιες συρράξεις των Ελλλήνων.[87] Παρ' ολ' αυτά, ο σχηματισμός φάλαγγας ήταν ευάλωτος στο ιππικό, αλλά καθώς στον Μαραθώνα το περσικό ιππικό έλειπε, η φάλλαγα αποδείχθηκε θανατηφόρο όπλο.[88]

[Επεξεργασία] Κληρονομιά

[Επεξεργασία] Θρύλοι για τη μάχη

Άγαλμα του Πανα στο Μουσείο Καπιτολίνε, στη Ρώμη

Ένας από τους μεγαλύτερους θρύλους της μάχης αποτελεί η πορεία του Φειδιππίδη από την Αθήνα στη Σπάρτη. Κατά τη διάρκειας της πορείας, ο δρομέας πέτυχε στον δρόμο του τον θεό Πάνα - ο θεός τον ρώτησε γιατί οι Αθηναίοι δεν τον τιμούσαν. Ο δρομέας απάντησε ότι οι Αθηναίοι θα τον τιμούσαν απ' εδώ και πέρα. Ο Πάνας είχε προκαλέσει τον πανικό στους Πέρσες κατά τη διάρκειας της μάχης - προς τιμή αυτού, οι Αθηναίοι έφτιαξαν ένα τέμενος στα βόρεια της Ακρόπολης.[89]

Μετά τη νίκη, η γιορτή της Αγροτέρας Αρτέμιδος πήρε νέα μορφή - πριν τη μάχη, οι Αθηναίοι ορκίστηκαν να θυσιάζουν ένα αριθμό αιγών ίσο με τον αριθμό των νεκρών Περσών. Αλλά, λόγω του μεγάλου αριθμού νεκρών Περσών, οι Αθηναίοι αποφάσισαν να προσφέρουν πενήντα αίγους κάθε χρόνο - ο Ξενοφών αναφέρει ότι, ενενήντα χρόνια μετά τη μάχη, αυτή η παράδοση συνεχίζονταν.[90][91][92][93] Κατά τον Πλούταρχο, οι Αθηναίοι είχαν δει το φάντασμα του Θησέα, το οποίο τους οδήγησε κατά των Περσών[94] - αυτή η σκηνή απεικονίζεται στην τοιχογραφία της Ποικίλης Στοάς.[95] Ο Παυσανίας επίσης γράφει:

« συνέβη δὲ ὡς λέγουσιν ἄνδρα ἐν τῇ μάχῃ παρεῖναι τὸ εἶδος καὶ τὴν σκευὴν ἄγροικον· οὗτος τῶν βαρβάρων πολλοὺς καταφονεύσας ἀρότρῳ μετὰ τὸ ἔργον ἦν ἀφανής· ἐρομένοις δὲ Ἀθηναίοις ἄλλο μὲν ὁ θεὸς ἐς αὐτὸν ἔχρησεν οὐδέν, τιμᾶν δὲ Ἐχετλαῖον ἐκέλευσεν ἥρωα


μετάφραση: Μερικοί είδαν ένα άνδρα που έμοιαζε με άγροικος. Αυτός είχε καταφονεύσει πολλούς βάρβαρους με το άροτρο και μετά εξαφανίστηκε. Οι Αθηναίοι είχαν ζητήσει τη συμβολή ενός μαντείου και ο θεός τους είπε να τιμούν των Εχετλαίον ως ήρωα[73]

  »

Κατά τον Κλαύδιο Αιλιανό, ένας οπλίτης έφερε τον σκύλο του στο στρατόπεδο - ο σκύλος είχε επιτεθεί, μαζί με τον ιδιοκτήτη του, στους Πέρσες. Αυτή η σκηνή απεικονίζεται στην τοιχογραφία της Ποικιλής Στοάς.[96]

[Επεξεργασία] Μαραθώνιος

Κύριο άρθρο: Μαραθώνιος
Μαραθώνιος στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896

Κατά τον Ηρόδοτο, ο Φειδιππίδης έτρεξε την απόσταση 140 μίλιων, από την Αθήνα μέχρι τη Σπάρτη, μέσα σε δύο μέρες.[97] Σύμφωνα με την παράδοση, ο Φειδιππίδης έτρεξε στην Αθήνα μετά τη μάχη, φώναξε τη λέξη «Νενικήκαμεν» (Νικήσαμε!) και ξεψύχησε. Αυτή η ιστορία συναντιέται στο έργο Στη δόξα της Αθήνας (1ος αιώνας μ.Χ) του Πλούταρχου, το οποίο αποτελείται από αποσπάσματα του χαμένου έργου του Ηρακλείδη του Ποντικού - εκεί ο δρομέας αναφέρεται ως Θέρσιππος και Ευκλής.[98] Από την άλλη, ο Λουκιανός δηλώνει ότι ο δρομέας ονομαζόταν Φιλιππίδης και όχι Φειδιππίδης.[99]

Το 1984 άρχισε η ανάπτυξη της ιδέας των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων, με τους διοργανωτές να ψάχνουν ένα άθλημα που θα θύμιζε τη δόξα της Αρχαίας Ελλάδας, γι' αυτό και ο Μισέλ Μπρεάλ πρότεινε να συμπεριληφθεί ο μαραθώνιος στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896 - μαζί του συμφώνησαν ο Πιερ ντε Κουμπερτέν και οι Έλληνες.[100] Το άθλημα έγινε πολύ δημοφιλές και πολλές μεγάλεις πόλεις άρχισαν να διοργανώνουν τον δικό τους μαραθώνιο - η απόσταση που τελικά καθορίστηκε είναι 42.195 χιλιόμετρα.[100]

[Επεξεργασία] Επέτειος

Στις 8 Δεκεμβρίου 2010, κατά την 2500η επέτειο της μάχης του Μαραθώνα, η Βουλή των Αντιπροσώπων των ΗΠΑ δήλωσε ότι η μάχη αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα στην ιστορία της ανθρωπότητας.[101]

[Επεξεργασία] Παραπομπές

  1. ↑ The Fifteen Decisive Battles of the World - Chapter 1: Marathon
  2. ↑ USS Marathon - History
  3. ↑ Κικέρων, Περί νόμων I, 5
  4. ↑ Ηρόδοτος, Κλειώ (εισαγωγή)
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Holland, σ. xvi–xvii.
  6. ↑ Παπαρρηγόπουλος, Βιβλίον Γ΄, κεφ. Γ΄, παράγρ. Α΄)
  7. ↑ Ηροδότου Ιστορίαι - Κλασική εποχή
  8. ↑ 8,0 8,1 Finley, σ. 15.
  9. ↑ Παυσανίας, Φωκικά, ΧΧ, 2
  10. ↑ Περί της Ηροδότου κακοηθείας. σελ. 29-32. http://books.google.com/books?id=U3hIAAAAYAAJ&pg=PA5&lpg=PA5&dq=%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%AF+%CF%84%CE%B7%CF%82+%CE%97%CF%81%CE%BF%CE%B4%CF%8C%CF%84%CE%BF%CF%85+%CE%BA%CE%B1%CE%BA%CE%BF%CE%AE%CE%B8%CE%B5%CE%B9%CE%B1%CF%82&source=bl&ots=Y_8MgqlWg5&sig=WrXr2B9a_dmH1FtV_NCb4YTsKtQ&hl=en&sa=X&ei=DXQQT4CSBojf8AO22tHxAw&ved=0CHkQ6AEwCQ#v=onepage&q=%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%AF%20%CF%84%CE%B7%CF%82%20%CE%97%CF%81%CE%BF%CE%B4%CF%8C%CF%84%CE%BF%CF%85%20%CE%BA%CE%B1%CE%BA%CE%BF%CE%AE%CE%B8%CE%B5%CE%B9%CE%B1%CF%82&f=false. 
  11. ↑ Παπαρρηγόπουλος, ο.π.
  12. ↑ David Pipes. "Herodotus: Father of History, Father of Lies". Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο on January 27, 2008. http://web.archive.org/web/20080127105636/http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Pipes.htm. Ανακτήθηκε την 2008-01-18. 
  13. ↑ Ντυράν, Β΄438, Παπαρρηγόπουλος ο.π.
  14. ↑ 14,0 14,1 Holland, σ. 377.
  15. ↑ Fehling, σ. 1–277.
  16. ↑ Διόδωρος Σικελιώτης, ΙΑ
  17. ↑ Ηρόδοτος, Καλλιόπη 81
  18. ↑ Holland, p47–55
  19. ↑ Ηρόδοτος, Τερψιχόρη 105
  20. ↑ Ηρόδοτος, Τερψιχόρη 35
  21. ↑ Ηρόδοτος, Τερψιχόρη 37
  22. ↑ Ηρόδοτος, Τερψιχόρη 65
  23. ↑ Ηρόδοτος, Τερψιχόρη 72
  24. ↑ Ηρόδοτος, Τερψιχόρη 74
  25. ↑ 25,0 25,1 Ηρόδοτος, Τερψιχόρη 96
  26. ↑ Ηρόδοτος, Τερψιχόρη 99
  27. ↑ Ηρόδοτος, Τερψιχόρη 102
  28. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 31
  29. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 33
  30. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 44
  31. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 94
  32. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 101
  33. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 102
  34. ↑ 34,0 34,1 34,2 Κορνήλιος Νέπως, Μιλτιάδης, 5
  35. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 105
  36. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 108
  37. ↑ 37,0 37,1 37,2 37,3 Holland, pp187–190
  38. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 103
  39. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 109
  40. ↑ 40,0 40,1 Ηρόδοτος, Ερατώ 110
  41. ↑ 41,0 41,1 41,2 41,3 41,4 41,5 41,6 Lazenby, pp59–62
  42. ↑ Lazenby, p57–59
  43. ↑ 43,0 43,1 43,2 43,3 Holland, pp191–195
  44. ↑ Σούδα, αναφορά χωρίς ιππείς
  45. ↑ 2.500 έτη από την ιστορική μάχη του Μαραθώνα - Γενικό Επιτελείο Στρατού/Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού, Δρ Γεώργιος Σταϊνχάουερ, σελ. 11
  46. ↑ 46,0 46,1 46,2 46,3 Ηρόδοτος, Ερατώ 115
  47. ↑ 47,0 47,1 D.W. Olson et al., pp34–41
  48. ↑ Παυσανίας, Φωκικά, Λοκρών Οζόλων 20
  49. ↑ 49,0 49,1 Πλούταρχος, Ηθικά, 305 B
  50. ↑ 50,0 50,1 Ιουστίνος II, 9
  51. ↑ Ηρόδοτος, Καλλιόπη 28
  52. ↑ Παυσανίας, Αττικά 32
  53. ↑ Lazenby, p54
  54. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 95
  55. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 94
  56. ↑ Κορνήλιος Νέπως, Μιλτιάδης, 4
  57. ↑ Παυσανίας, Μεσσηνιακά 25
  58. ↑ Σούδα, Ιππίας
  59. ↑ Πλάτωνας, Μενέξενος 240Α
  60. ↑ Λυσίας, Επιτάφιος 21
  61. ↑ Davis, pp9–13
  62. ↑ Holland, p390
  63. ↑ Lloyd, p164
  64. ↑ Green, p90
  65. ↑ Lazenby, p46
  66. ↑ Lazenby, p56
  67. ↑ 67,0 67,1 Lazenby, p256
  68. ↑ Lazenby, p67
  69. ↑ 69,0 69,1 69,2 Ηρόδοτος, Ερατώ 112
  70. ↑ Πλούταρχος, Αριστείδης 5
  71. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 111
  72. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 113
  73. ↑ 73,0 73,1 Παυσανίας, Αττικά 32
  74. ↑ 74,0 74,1 74,2 Ηρόδοτος, Ερατώ 114
  75. ↑ 75,0 75,1 Ηρόδοτος, Ερατώ 117
  76. ↑ 76,0 76,1 Ηρόδοτος, Ερατώ 116
  77. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 120
  78. ↑ Θουκυδίδης, Β 34
  79. ↑ Σιμωνίδης
  80. ↑ Ηρόδοτος, Πολύμνια 5
  81. ↑ Ηρόδοτος, Πολύμνια 7
  82. ↑ Holland, p201
  83. ↑ Holland, p138
  84. ↑ Fuller, pp11–32
  85. ↑ Powell et al., 2001
  86. ↑ Anthologiae Graecae Appendix, vol. 3, Epigramma sepulcrale p17
  87. ↑ Holland, pp194–197
  88. ↑ Holland, pp344–352
  89. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 105
  90. ↑ Πλούταρχος, Περί της Ηροδότου κακοήθειας, 26
  91. ↑ Ξενοφών, Γ 12
  92. ↑ Κλαύδιος Αιλιανός, Ποίκιλη Ιστορία, II, 25
  93. ↑ Αριστοφάνης, Ιππής, 660
  94. ↑ Πλούταρχος, Θησεύς 35
  95. ↑ Παυσανίας, Αττικά 15
  96. ↑ Κλαύδιος Αιλιανός, Περὶ Ζῴων Ἰδιότητος VII, 38
  97. ↑ Ηρόδοτος, Ερατώ 105-106
  98. ↑ Πλούταρχος, Ηθικά, 347C
  99. ↑ Λουκιανός, III
  100. ↑ 100,0 100,1 AIMS. "Marathon History". http://aimsworldrunning.org/marathon_history.htm. Ανακτήθηκε την 2008-10-15. 
  101. ↑ H. Res. 1704, In the House of Representatives, U. S., December 8, 2010

[Επεξεργασία] Πηγές

[Επεξεργασία] Αρχαίες πηγές

[Επεξεργασία] Σύγχρονες πηγές

  • Green, Peter (1996). The Greco-Persian Wars. University of California Press. ISBN 0520203135. 
  • Holland, Tom (2006). Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West. Abacus. ISBN 0385513119. 
  • Lazenby, JF. The Defence of Greece 490–479 BC. Aris & Phillips Ltd., 1993 (ISBN 0-85668-591-7)
  • Lloyd, Alan. Marathon:The Crucial Battle That Created Western Democracy. Souvenir Press, 2004. (ISBN 0-285-63688-X)
  • Davis, Paul. 100 Decisive Battles. Oxford University Press, 1999. ISBN 1-57607-075-1
  • Powell J., Blakeley D.W., Powell, T. Biographical Dictionary of Literary Influences: The Nineteenth Century, 1800–1914. Greenwood Publishing Group, 2001. ISBN 978-0-313-30422-4
  • Fuller, J.F.C. A Military History of the Western World. Funk & Wagnalls, 1954.
  • Fehling, D. Herodotus and His "Sources": Citation, Invention, and Narrative Art. Translated by J.G. Howie. Leeds: Francis Cairns, 1989.
  • Finley, Moses (1972). "Introduction". Thucydides – History of the Peloponnesian War (translated by Rex Warner). Penguin. ISBN 0140440399. 
  • Anthologiae Graecae Appendix, vol. 3, Epigramma sepulcrale
  • D.W. Olson et al., "The Moon and the Marathon", Sky & Telescope Sep. 2004
  • AIMS. "Marathon History". http://aimsworldrunning.org/marathon_history.htm. Ανακτήθηκε την 2008-10-15. 

[Επεξεργασία] Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Commons logo
Τα Κοινά έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα


π • σ • ε
Μάχες των Ελληνοπερσικών Πολέμων
Προοίμιο
Α' εισβολή
Μαραθώνας  · Ερέτρια
Β' εισβολή
Σχετιζόμενα
Wikipedia-logo.png Στο άρθρο αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το άρθρο Battle of Marathon της Αγγλόγλωσσης Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).

Ανακτήθηκε από "http://el.wikipedia.org/w/index.php?title=%CE%9C%CE%AC%CF%87%CE%B7_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%9C%CE%B1%CF%81%CE%B1%CE%B8%CF%8E%CE%BD%CE%B1&oldid=3122428"
Προσωπικά εργαλεία
Περιοχές ονομάτων
Παραλλαγές
Ενέργειες
Πλοήγηση
Συμμετοχή
Εκτύπωση/εξαγωγή
Εργαλειοθήκη
Άλλες γλώσσες